Παρακολουθήσαμε τη συνομιλία της Αμερικανίδας συγγραφέα Κάρμεν Μαρία Ματσάδο με τη μεταφράστρια Έφη Γιαννοπούλου την τελευταία μέρα του WOW Festival. Τι είπε για τη γραφή, τις επιρροές της, το τραύμα, τη χοντροφοβία αλλά και για το πώς βλέπει τη δεύτερη θητεία του Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Και η πικρή επίγευση από τη ματαίωση μιας επόμενης εκδήλωσης...
Γράφει η Φανή Χατζή
Σε διαφορετικό κλίμα και θεματικές σε σχέση με την ομιλία της Ροξάν Γκέι μία ημέρα νωρίτερα στο Wow Festival της Αθήνας, κινήθηκε η ομιλία της Κάρμεν Μαρία Ματσάδο [Carmen Maria Machado], το απόγευμα της Δευτέρας, 7 Απριλίου.
Η Αμερικανίδα συγγραφέας συνομίλησε με τη μεταφράστρια Έφη Γιαννοπούλου.για τη στενή σχέση της με την ανάγνωση και τη γραφή από πολύ μικρή ηλικία, την επίδραση που είχαν πάνω της η γραφή του Μάρκες και ο μαγικός ρεαλισμός γενικότερα, η γοτθική λογοτεχνία αλλά και η λογοτεχνία που αφορούσε γυναικείες σχέσεις, οι οποίες την οδήγησαν αργότερα στην κουίρ λογοτεχνία. Χωρίς να κατατάσσει το έργο της σε μια αυστηρή κατηγορία, δήλωσε ότι ένα λογοτεχνικό «κενό» την παρακινεί.
Το μυθιστόρημά της Στο σπίτι των ονείρων (μτφρ. Μαρία Αγγελίδη, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Αντίποδες), για παράδειγμα, προέκυψε καθώς έψαχνε στη λογοτεχνία αυτό που βίωσε κατά τη διάρκεια και μετά από μία κακοποιητική σχέση που είχε. Όταν δεν το βρήκε πουθενά, αποφάσισε να το γράψει η ίδια.
«Δεν είσαι το τραύμα σου, αλλά μπορείς να γράψεις γι’ αυτό»
Ενδιαφέρουσα ήταν η τοποθέτησή της για το τραύμα, το οποίο χαρακτήρισε ένα θέμα «για το οποίο αξίζει να γράφεις, αλλά όχι το μοναδικό». «Δεν είσαι το τραύμα σου, αλλά μπορείς να γράψεις γι’ αυτό», συμπλήρωσε, κρίνοντας επιφυλακτικά την ιεροτελεστία της εκμετάλλευσης του πόνου των γυναικών. «Βάζουμε τις γυναίκες να επιτελέσουν τον πόνο τους για εμάς και μετά τις τιμωρούμε», είπε. Ο τρόπος, πάντως, για να καταγράψει το δικό της τραύμα ήταν ο κατακερματισμός της φόρμας.
Ιδιαίτερα συζητήθηκε το ζήτημα του χοντρού σώματος που απουσιάζει στη λογοτεχνία. Η Έφη Γιαννοπούλου αναφέρθηκε σε ένα σχετικό δοκίμιο της Ματσάδο που μιλά για την κυριολεκτική και συμβολική κατάληψη χώρου, ενώ το κοινό επέμεινε με ερωτήσεις σχετικά με το διήγημά της «Οχτώ Μπουκιές» που συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή Το σώμα της και άλλες εκδηλώσεις (μτφρ. Translatress (θηλυκή μεταφραστική συλλογικότητα), εκδ. Αντίποδες).
Η συγγραφέας μίλησε για γενιές γυναικών που έχουν αποξενωθεί από το σώμα τους ως αποτέλεσμα βιομηχανιών που διαρκώς εφευρίσκουν νέες τρόπους να τις κάνουν να το μισήσουν, ενώ σημείωσε ότι «η χοντροφοβία είναι πολύ περισσότερο κοινωνικά αποδεκτή απ’ όσο νομίζουμε».
Όπως και η Ροξάν Γκέι, δήλωσε φοβερά απαισιόδοξη για την νέα θητεία του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ και ταυτόχρονα, εξαιρετικά φοβισμένη. «Οι Αμερικανοί έχουν πολύ κακή σχέση με το παρελθόν τους», μας είπε, καθώς αγνοούν επιδεικτικά το αιματοβαμμένο παρελθόν της δουλείας ή των γηγενών πληθυσμών, γεγονός που τους κάνει να ζουν μυωπικά στο σήμερα.
Και μια πικρή επίγευση
Σε αντίθεση με την Ροξάν Γκέι, τη Νικίτα Γκιλ [Nikita Gill] και άλλες ομιλήτριες του φετινού WOW, τα βιβλία των οποίων δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο έχει μεταφραστεί, και μάλιστα το σημαντικότερο μυθοπλαστικό έργο της, τα δύο βιβλία που την έχουν κάνει γνωστή, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αντίποδες. Με εξαίρεση μεμονωμένους λίγους γνώστες της, το ευρύ ελληνικό αναγνωστικό κοινό τη γνώρισε μέσω του ελληνικού εκδοτικού και ως δική του πρόταση σύγχρονης κουίρ γραφής, όπως ο Εντουάρ Λουί, ο Πολ Πρεθιάδο και η Μάγκι Νέλσον. Η απουσία του εκδοτικού οίκου, λοιπόν, από το πάνελ και τη συζήτηση δεν πέρασε απαρατήρητη. Η αξιόλογη μεταφράστρια και γνώστρια των έμφυλων θεμάτων Έφη Γιαννοπούλου ανταποκρίθηκε πολύ καλά στον ρόλο της συνομιλήτριας, ενώ το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone είχε φροντίσει για την πώληση πολλών βιβλίων σχετικά με την ευρύτερη θεματική του Φεστιβάλ, κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης, αλλά και γενικότερα. Ωστόσο, υπήρχε η αίσθηση απουσίας του εκδοτικού οίκου, που συνήθως δίνει το στίγμα του σε παρόμοιες εκδηλώσεις.
Η απορία οξύνθηκε, όταν, το πρωί της Τρίτης 8/04, στην επίσημη σελίδα του στο Facebook ο εκδοτικός οίκος Αντίποδες ανακοίνωσε ότι η προγραμματισμένη εκδήλωση υπογραφής βιβλίων που είχαν οργανώσει με τη συγγραφέα στο βιβλιοπωλείο ΣΚΡΙΠ (που διατηρούν από κοινού με τις εκδόσεις Άγρα στην Αγορά Κυψέλης) ακυρώθηκε λόγω συμβολαίου αποκλειστικότητας του WOW με τη συγγραφέα. Συμπληρώνουν, μάλιστα, ότι δεν έγινε κάποια προσπάθεια επικοινωνίας εκ μέρους της διοργάνωσης του φεστιβάλ με τους ίδιους ή τους μεταφραστές της Ματσάδο. Η διοργάνωση του φεστιβάλ δεν έχει τοποθετηθεί δημοσίως επί του θέματος, όπως ούτε και η πλευρά της συγγραφέα, αλλά γεννάται σειρά ερωτημάτων.
Αυτό που, εν τέλει, βρέθηκε πιο ζημιωμένο ήταν το σώμα των αναγνωστ(ρι)ών που δεν είχαν το οικονομικό, χρονικό και χωροταξικό περιθώριο να μεταβούν στο ΚΠΣΙΝ και βασίζονταν στην επικοινωνία που θα τους εξασφάλιζε η ανοιχτή, χαλαρή συνομιλία με τη συγγραφέα στο ΣΚΡΙΠ. Και όταν το αναγνωστικό κοινό καταλήγει «φτωχότερο», υπάρχει πρόβλημα.
Από την ανάρτηση του εκδοτικού οίκου πηγάζει το αρχικό ερώτημα: Γιατί ένα φεστιβάλ με διακηρυγμένο σκοπό τη συμπερίληψη και τη διάδοση του πολιτισμού αποκλείει όχι απλά τις ανταγωνιστικές εκδηλώσεις αλλά την παρουσία της συγγραφέα στο βιβλιοπωλείο του εκδοτικού της οίκου; Εκκινώντας από αυτό, άνοιξαν διαδικτυακά οι ασκοί του Αιόλου. Πολλοί ανέδειξαν την καταστρατήγηση της κατ' ουσία διαθεματικής φεμινιστικής συμπερίληψης του φεστιβάλ, εφόσον αυτό διοργανώθηκε με υποχρεωτικό ελάχιστο εισιτήριο. Άλλοι επέμειναν στην κρατική χρηματοδότηση που έλαβε το ίδρυμα για τη διοργάνωση του φεστιβάλ. Κάποιοι υποστήριξαν την ευθύνη της ίδιας (ή τυχόν ατζέντη, -ισσας, εκπροσώπου κτλ) για την υπογραφή του συμβολαίου χωρίς προηγούμενη επικοινωνία με τον ελληνικό εκδοτικό οίκο. Η πλειοψηφία του εκδοτικού χώρου, όμως, θορυβήθηκε από τη λογική της ιδιοκτησιακής μεταχείρισης ενός έργου και της συγγραφέα του, και μάλιστα από ένα κοινωφελές ίδρυμα.
Λιγότερο ή περισσότερο συναφή με την καρδιά του «προβλήματος» που συζητιέται στα κοινωνικά δίκτυα με αφορμή την ανάρτηση-ανακοίνωση των εκδόσεων Αντίποδες (δείτε παρακάτω), αυτά τα ερωτήματα πρέπει να τοποθετηθούν στον δημόσιο διάλογο και να μην περιορίζονται σε αναρτήσεις και σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα. Τα κοινωφελή ιδρύματα, πάντως, που μπορούν να εξασφαλίσουν τους πόρους για την πρόσκληση σημαντικών προσώπων του πολιτισμού και των Γραμμάτων, θα έπρεπε εξ ορισμού να λειτουργούν ως γέφυρες επικοινωνίας ανάμεσα στο κοινό και τους καλλιτέχνες και όχι να ανακόπτουν τις προσπάθειες που ενισχύουν, συμπληρώνουν και επιτυγχάνουν ουσιαστικά τον σκοπό της γεφύρωσης. Αυτό που, εν τέλει, βρέθηκε πιο ζημιωμένο ήταν το σώμα των αναγνωστ(ρι)ών που δεν είχαν το οικονομικό, χρονικό και χωροταξικό περιθώριο να μεταβούν στο ΚΠΣΙΝ και βασίζονταν στην επικοινωνία που θα τους εξασφάλιζε η ανοιχτή, χαλαρή συνομιλία με τη συγγραφέα στο ΣΚΡΙΠ. Και όταν το αναγνωστικό κοινό καταλήγει «φτωχότερο», υπάρχει πρόβλημα.
* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος.
Η ανακοίνωση των εκδόσεων Αντίποδες
«Η προγραμματισμένη για σήμερα (08/04) υπογραφή βιβλίων από την Κάρμεν Μαρία Ματσάδο στο ΣΚΡΙΠ ακυρώνεται, κατόπιν επικοινωνίας με το WOW Festival, οι υπεύθυνοι του οποίου μας ενημέρωσαν ότι η συγγραφέας έχει υπογράψει συμβόλαιο αποκλειστικότητας με το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και το Φεστιβάλ, και επομένως δεν δικαιούται να παραστεί σε άλλη δημόσια εκδήλωση.
Μας θλίβει το γεγονός ότι ένα φεστιβάλ με διακηρυγμένο στόχο τη συμπερίληψη, με αδρή κρατική χρηματοδότηση, το οποίο οργανώνεται από έναν δημόσιο θεσμό, προκρίνει τη λογική του εισιτηρίου και βλέπει ως ανταγωνιστική μια υπογραφή βιβλίων σε ένα βιβλιοπωλείο, δηλαδή στον φυσικό χώρο του βιβλίου. Μας θλίβει το γεγονός ότι, παρόλο που πολλοί συγγραφείς των εκδόσεών μας συμμετείχαν στο Φεστιβάλ, δεν υπήρξε καμία διάθεση επικοινωνίας μαζί μας ή με τους μεταφραστές των βιβλίων. Κυρίως όμως μας θλίβει η ιδιοκτησιακή λογική επί έργων και προσώπων, και η συστηματική προσπάθεια ιδιωτικοποίησης της κουλτούρας».
Ακολούθησε ανακοίνωση του WOW festival *
«To φετινό φεστιβάλ WOW που μόλις ολοκληρώθηκε έδωσε χώρο και πλατφόρμα σε έναν πολύ σημαντικό αριθμό ανθρώπων, η πλειοψηφία των οποίων ήταν γυναίκες, από ένα πολύ ευρύ επιστημονικό, κοινωνικό και ιδεολογικό φάσμα. Ενδεικτικά 19 συντονίστριες και συντονιστές, 101 ομιλήτριες και ομιλητές, 33 ΜΚΟ, 20 κορίτσια που παρουσίασαν τα κείμενά τους για το τι σημαίνει να είσαι κορίτσι σήμερα. Είμαστε υπερήφανες που το κοινό που βρέθηκε εκεί ήρθε σε επαφή με τις ιδέες και τον διάλογο αυτό και οι συζητήσεις θα είναι διαθέσιμες διαδικτυακά για όλες και όλους, όπως και τις προηγούμενες χρoνιές.
Παρότι φέτος, ενδεχομένως ως σημείο των καιρών, κατά την προετοιμασία του φεστιβάλ η ρητορική μίσους που αναπτύχθηκε διαδικτυακά απέναντί μας για την επιλογή της θεματικής της έμφυλης ισότητας ήταν εντονότερη, η δέσμευσή μας για την ανάδειξη τέτοιων ζητημάτων παραμένει αμετακίνητη. Η εφαρμογή του όρου της αποκλειστικότητας είναι η συνήθης αν όχι πάγια πρακτική που εφαρμόζεται από οργανισμούς κάθε είδους και κλίμακας και σε όλο το φάσμα της πολιτιστικής δραστηριότητας. Αυτό δεν αποκλείει τη διαμόρφωση ειδικού πλαισίου συνεργασίας με κάποιον άλλο πολιτιστικό φορέα, όταν αυτό είναι δόκιμο, εφόσον υπάρξει η διάθεση επικοινωνίας και συνεργασίας. Έχουμε υπάρξει και παραμένουμε ανοιχτοί σε μία τέτοια προσέγγιση.
Καθώς διατυπώθηκε το ερώτημα για την πιθανή εμπορική διάσταση ενός τέτοιου όρου σε συνάρτηση με την ύπαρξη ενός εισιτηρίου για την παρακολούθηση του συνόλου των εκδηλώσεων συμπεριλαμβανομένης της συγκεκριμένης συζήτησης, θα θέλαμε να προσθέσουμε το εξής. Το σύνολο των πωληθέντων εισιτηρίων του φεστιβάλ WOW καλύπτουν το 6% των εξόδων που έγιναν για τη διοργάνωση ενώ διαχρονικά πάνω από το 99% των εκδηλώσεων του ΚΠΙΣΝ είναι με δωρεάν είσοδο. Η αγορά εισιτηρίου για τη διοργάνωση του WOW είναι λοιπόν μια πρακτική που σχετίζεται με την ανάγκη διαχείρισης κοινού, δεδομένων των πολλαπλών δράσεων και του πεπερασμένου χώρου που μπορούμε να έχουμε στη διάθεσή μας. Ο δημόσιος διάλογος που αναπτύσσεται με αφορμή το φεστιβάλ, με διαφορετικά σημεία εκκίνησης, είναι θεμιτός, σεβαστός και χρήσιμος για τον τρόπο με τον οποίο το φεστιβάλ θα εξελίσσεται μελλοντικά.
Η ομάδα του Wow Athens»
* Το αναδημοσιεύουμε από τη Lifo με κάποιες επιφυλάξεις, γιατί δεν μας ήρθε από κάποια επίσημη οδό. Είναι κι αυτό ένα ερώτημα, ανάμεσα σε άλλα, σε σχέση με την επικοινωνιακή στρατηγική του Φεστιβάλ.
