Επί πενήντα χρόνια η Έντνα Ο’ Μπράιαν [Edna O’ Brien] κατέγραψε στα μυθιστορήματά της τις αγωνίες των γυναικών της αγροτικής Ιρλανδίας και την καταπίεση που υφίστανται. Ο Φίλιπ Ροθ (Philip Roth] την χαρακτήρισε ως την πιο προικισμένη γυναίκα που έγραψε μυθοπλασία στα αγγλικά. Κεντρική εικόνα: © BBC.
Επιμέλεια: Book Press
Για πενήντα χρόνια η Ιρλανδή συγγραφέας Edna O'Brien,υπήρχε μια άοκνη ανατόμος της γυναίκειας ψυχής. Μόνο που το δικό της συγγραφικό «νυστέρι» έφτανε ως βαθιά, δεν περιοριζόταν σε φτηνές συναισθηματικές εξάρσεις και ερωτικές διαχύσεις.
Αν και σε προχωρημένη ηλικία (93 ετών) ο θάνατός της σκόρπισε θλίψη στους οικείους της, αλλά και στα βρετανικά γράμματα. Σύμφωνα με τον ατζέντη της έφυγε ήσυχα έπειτα από μακρά ασθένεια.
Η Ο’ Brien είδε κατάματα την κατάσταση που βίωναν οι γυναίκες στις αγροτικές περιοχές της χώρας της. Δεν δίστασε να μιλήσει για την καταπίεση, τις αντιφάσεις και τις επιπλοκές που είχε αυτό το πατριαρχικό περιβάλλον στις ζωές τους.
Το μυθιστόρημά της The Country Girls είχε απαγορευτεί αρχικά στην Ιρλανδία, καθώς έδειχνε αυτό που η ιρλανδική κοινωνία δεν ήταν έτοιμη να αποδεχθεί. Το βιβλίο έκανε σημαντική επιτυχία στο εξωτερικό με αποτέλεσμα να γίνει αποδεκτό -τελικά- και στην Ιρλανδία. Ουδείς προφήτης στον τόπο του!
Στα μεταγενέστερα έργα της, όπως το House of Splendid Isolation και Μικρές κόκκινες καρέκλες, διεύρυνε περαιτέρω τον προβληματισμό της γύρω από τη θέση της γυναίκας, δίχως όμως να χάσει η γραφή της κάτι από την πρώιμη τόλμη που την είχε χαρακτηρίσει. Ήταν τότε που ο Φίλιπ Ροθ είχε πει πως η O’Brien ήταν «η πιο προικισμένη γυναίκα που γράφει τώρα μυθοπλασία στα αγγλικά».
Αποτίοντας φόρο τιμής στη συγγραφέα, ο εκδοτικός της οίκος, Faber, σημειώσε ότι ήταν «μια από τις μεγαλύτερες συγγραφείς της εποχής μας. Έφερε επανάσταση στην ιρλανδική λογοτεχνία, αποτυπώνοντας τις ζωές των γυναικών και την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κατάστασης σε μια πεζογραφία που ήταν φωτεινή και ανεπιτήδευτη και η οποία είχε βαθιά επιρροή σε τόσους πολλούς συγγραφείς που την ακολούθησαν.
Η Edna υπήρξε ένα προκλητικό και θαρραλέο πνεύμα. Προσπαθούσε συνεχώς να ανοίξει νέα καλλιτεχνικά εδάφη, να γράψει με ειλικρίνεια.
Η Edna υπήρξε ένα προκλητικό και θαρραλέο πνεύμα. Προσπαθούσε συνεχώς να ανοίξει νέα καλλιτεχνικά εδάφη, να γράψει με ειλικρίνεια. Η ζωντάνια της πρόζας της ήταν ο καθρέφτης της όρεξης της για ζωή: ήταν η καλύτερη παρέα, ευγενική, γενναιόδωρη, άτακτη και γενναία. Η Έντνα ήταν μια αγαπημένη φίλη για όλους μας και θα μας λείψει τρομερά. Είναι τεράστιο προνόμιο του οίκου Φάμπερ να δημοσιεύει τα βιβλίας της. Το τολμηρό και λαμπρό έργο της συνεχίζεται», καταλήγει η ανακοίνωση του εκδοτικού της.
Τα δύσκολα παιδικά χρόνια και ο γάμος
Γεννημένη σε ένα χωριό στην κομητεία Κλερ το 1930, η Ο' Μπράιεν ήταν η μικρότερη μιας μεγάλης οικογένειας, Ο πατέρας ήταν πότης και τζογαδόρος, γι’ αυτό και πάντα θυμόταν την παιδική της ηλικία γεμάτη «ταλαιπωρία ως προς τα χρήματα, με προβλήματα λόγω του ποτού, αλλά και για κάμποσα άλλα θέματα».
Το 1950 έγινε φαρμακοποιός και παντρεύτηκε τον συγγραφέα Ernest Gébler ενάντια στις επιθυμίες της οικογένειάς της – μια βεβιασμένη απόφαση που γρήγορα βγήκε εκτός ελέγχου.
Όταν το ζευγάρι μετακόμισε στο Λονδίνο με τους δύο γιους του το 1959, η O'Brien άρχισε να εργάζεται ως αναγνώστης στον εκδότη Hutchinson, ο οποίος σύντομα της ανέθεσε να γράψει ένα μυθιστόρημα.
Αυτό ήταν το The Country Girls, για το οποίο χρειάστηκε μόλις τρεις εβδομάδες για να το ολοκληρώσει. Το βιβλίο προκάλεσε τους συντηρητικούς, αλλά επαινέθηκε από τους κριτικούς για τη γοητεία και την πρωτοτυπία του.
Γράφοντας το 2008, η O'Brien είπε ότι είχε λάβει ανώνυμες επιστολές, «όλες κακόβουλες», και «τα λίγα αντίτυπα από το The Country Girls που αγοράστηκαν στο Λίμερικ κάηκαν, ένα βράδυ στον χώρο της ενορίας, κατόπιν αιτήματος του ιερέα».
Γράφοντας το 2008, η O'Brien είπε ότι είχε λάβει ανώνυμες επιστολές, «όλες κακόβουλες», και «τα λίγα αντίτυπα που αγοράστηκαν στο Λίμερικ κάηκαν, ένα βράδυ στον χώρο της ενορίας, κατόπιν αιτήματος του ιερέα».
Το μυθιστόρημα απαγορεύτηκε γρήγορα στην Ιρλανδία, όπως και τα επόμενα έξι μυθιστορήματα της O'Brien. Το 1967 χωρίζει, αλλά συνεχίζει απτόητη να γράφει το ένα βιβλίο μετά το άλλο. Σε όλα πρωταγωνίστριες είναι γυναίκες που βιώνουν τη σκληρότητα των ανδρών και της κοινωνίας που δεν επιθυμεί να δώσει στη γυναίκα τη θέση που της αξίζει.
Το House of Splendid Isolation, που δημοσιεύτηκε λίγους μήνες πριν από την κατάπαυση του πυρός του IRA το 1994, σηματοδότησε μια διεύρυνση των ανησυχιών του O'Brien, με την ιστορία μιας απίθανης φιλίας μεταξύ ενός τρομοκράτη και μιας ηλικιωμένης χήρας. Το Down By the River αντιμετώπισε τις διαμάχες σχετικά με τις αμβλώσεις, ενώ το Wild Decembers εξέτασε την αντιπαράθεση μεταξύ νεωτερικότητας και παράδοσης.
Τα βραβεία
Μια σειρά από βραβεία, συμπεριλαμβανομένου του βραβείου ισόβιου επιτευγμάτων της ιρλανδικής PEN το 2001 και του μεταλλίου Ulysses το 2006, έδειξαν πως πια είναι φτάσει το πλήρωμα του χρόνου να γίνει αποδεικτή στη χώρα μας.
Η πλήρης μεταστροφή έγινε όταν ο Ιρλανδός πρόεδρος, Michael D Higgins, της απένειμε την υψηλότερη λογοτεχνική διάκριση της χώρας, το Saoi of Aosdána, το 2015, και την αποκάλεσε «ατρόμητη αφηγήτρια της αλήθειας».
Ο Χίγκινς δήλωσε την Κυριακή όταν έγινε γνωστός ο θάνατός της: «Η Έντνα Ο’ Μπράιαν υπήρξε μια από τις εξαιρετικές συγγραφείς της σύγχρονης εποχής, το έργο της έγινε υπόδειγμα σε όλο τον κόσμο.
Η Έντνα ήταν μια ατρόμητη αφηγήτρια αληθειών, μια εξαιρετική συγγραφέας που διέθετε το ηθικό θάρρος να αντιμετωπίσει την ιρλανδική κοινωνία με πραγματικότητες που αγνοούνταν και καταπιέζονταν από καιρό.
Η Έντνα ήταν μια ατρόμητη αφηγήτρια αληθειών, μια εξαιρετική συγγραφέας που διέθετε το ηθικό θάρρος να αντιμετωπίσει την ιρλανδική κοινωνία με πραγματικότητες που αγνοούνταν και καταπιέζονταν από καιρό.
«Μέσα από αυτό το βαθιά οξυδερκές έργο, η Edna O'Brien ήταν μια από τις πρώτες συγγραφείς που έδωσε αληθινή φωνή στις εμπειρίες των γυναικών στην Ιρλανδία και έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταμόρφωση της θέσης των γυναικών σε όλη την χώρα».
Μιλώντας το 1999, η O’Brien ομολόγησε ότι της φαινόταν πολύ δύσκολο να γράψει. «Κατά κάποιους τρόπους υποθέτω ότι μεγάλο μέρος του υλικού της ζωής μου ήταν ώριμο για λογοτεχνία, αλλά υπήρχε ένα μειονέκτημα σ’ αυτό. Κάτι που γελοίως ονομάζεται καθημερινότητα».
Η Edna O’Brien στα ελληνικά
Το πιο πρόσφατο βιβλίο της που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά ήταν το 2020 και πρόκειται για το Κορίτσι (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Κλειδάριθμος).
Πρόκειται για τη σπαραχτική αφήγηση ενός κοριτσιού από την βορειοαναλατική Νιγηρία, της Μύριαμ, που απήχθη από την τρομοκρατική οργάνωση Μπόκο Χαράμ.
Γίνεται μάρτυρας της βαρβαρότητας που επιβάλλουν οι άντρες. Οι γυναίκες δεν έχουν κανένα δικαίωμα επί της ζωής τους και τους σώμαός τους. Δεν ορίζουν τίποτα. Κάποια στιγμή της δίνεται η ευκαιρία να αποδράσει –µόνο και µόνο για να έρθει αντιµέτωπη µε το στίγµα του θύµατος που επιστρέφει µε το παιδί τού εχθρού.
Το 2017 κυκλοφόρησε στα ελληνικά το αριστούργημά της (σύμφωνα με τον Φίλιπ Ροθ), το μυθιστόρημα Μικρές κόκκινες καρέκλες (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Κλειδάριθμος).
Ένας καταζητούμενος εγκληματίας πολέμου στα Βαλκάνια εμφανίζεται στη δυτική ακτή της Ιρλανδίας και καταλήγει ανάμεσα σε μετανάστες εργάτες στο Λονδίνο που πέφτουν καθημερινά θύματα εκμετάλλευσης.
Η Φιντέλμα Μακπράιντ θα υποκύψει στη μοιραία έλξη που αισθάνεται για τον ξένο, αλλά τα επακόλουθα θα είναι πέρα από κάθε φαντασία. Πρόκειται για ένα βιβλίο που μιλάει για την αγάπη, την εξιλέωση, την απόδοση δικαιοσύνης, αλλά και τα τεχνάσματα που μετέρχεται το κακό για να επιβιώσει.
Το 2010 είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (μτφρ. Σκουλικάρη) το βιβλίο της για τον Λόδρο Βύρωνα, Λόρδος Μπάιρον: οι έρωτές του.
Πρόκειται για μια βιογραφία του Μπάυρον υπό το πρίσμα των ερωτικών του περιπετειών. Αφηγηματικός πυρήνας του βιβλίου είναι το ερωτικό τρίγωνο ανάμεσα στον ίδιο, τη γυναίκα του και την ετεροθαλή αδελφή του - μια σχέση που κατέστρεψε τη φήμη του για πάντα. Το βιβλίο βρίσκεται εκτός κυκλοφορίας.
Το 2007 μεταφράστηκε το μυθιστόρημά της Στο φως του δειλινού (μτφρ. Έφη Σκουλικάρη, εκδ. Μεταίχμιο).
Πρωταγωνίστρια είναι η ηλικιωμένη Ντίλι που βρίσκεται σε ένα νοσοκομείο στο Δουβλίνο και περιμένει να έρθει να τη δει η κόρη της η Ελενόρα από το Λονδίνο. Η αναμονή γεμίζει από στιγμές της ζωής της που άλλοτε ήταν χαρωπές κι άλλοτε πικρές.
Ένα συνταρακτικό μυθιστόρημα για τις ανθρώπινες σχέσεις αλλά κυρίως για το δεσμό ανάμεσα σε μάνα και παιδί, που είναι αδιάρρηκτος, ισχυρότερος ακόμα κι από το θάνατο.
Το 2004 κυκλοφόρησε το βιβλίο της Στο δάσος (μτφρ. Αλεξάνδρα Κονταξάκη, εκδ. Μεταίχμιο). Στηρίζεται σε ένα πραγματικό γεγονός που ακόμη σοκάρει την ιρλανδική κοινωνία.
Πρωταγωνιστής είναι ο μικρός Μίτσεν Ο' Κέιν που όταν χάνει τη μητέρα του κρύβεται στο δάσος, καθώς τον κυνηγούν για να τον κλείσουν στα αναμορφωτήρια με τα ονόματα των αγίων.
Στο δάσος θα επιστρέψει ως Κίντερσρεκ, μπαμπούλας, παραδομένος στις διαταραγμένες φαντασιώσεις του. Και όταν, φλογισμένος από φονικό ένστικτο, σύρει σ' αυτό τον ερημότοπο τρία αθώα θύματα, θα σημαδέψει για πάντα μια κοινότητα, που δεν θα καταφέρει να καταλάβει πώς ένα δικό της παιδί, από τη δική της γη, έβαψε αναίτια τα χέρια του με αίμα. Το βιβλίο είναι εξαντλημένο.
Το 2002 κυκλοφόρησε το βιβλίο της Άγριοι Δεκέμβρηδες (μτφρ. Σοφία Σκουλικάρη, εκδ. Μεταίχμιο).
Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη ιστορία αγάπης και μίσους. Η άφιξη του νεαρού Μάικλ Μπόγκλερ από την Αυστραλία για να διεκδικήσει την κληρονομιά του θα αλλάξει για πάντα το μικρό ιρλανδικό χωριό.
Ο Τζόζεφ Μπρέναν βλέπει τον Μάικλ Μπόγκλερ, τον εξόριστο που επέστρεψε, σαν απειλή. Για την Μπριτζ, όμως, τη μικρή αδελφή του Τζόζεφ, ο Μπόγκλερ είναι ένας ακαταμάχητος ξένος στα θέλγητρα του οποίου δεν πρέπει να υποκύψει. Το βιβλίο είναι εξαντλημένο.
Τέλος, το 2002 είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Νεφέλη μια ακόμη βιογραφία της, αυτή τη φορά για λογαριασμό του Τζέιμς Τζόυς (μτφρ. Μαρία Τσάτσου). Κι αυτό το βιβλίο βρίσκεται εκτός κυκλοφορίας.
