Μπήκαμε στο Αρχείο Καβάφη – Ένα έργο πνοής από το Ίδρυμα Ωνάση

Περνάς την πεποικιλμένη πόρτα του νεοκλασικού της οδού Φρυνίχου 16 στην Ακρόπολη (δίπλα στο Θέατρο Τέχνης Κάρολου Κουν) κι αμέσως μεταφέρεσαι σε ένα αλεξανδρινό περιβάλλον που τοποθετείται –με μια γεωγραφική παραδοξότητα– στην καρδιά του πιο γνωστού πεζόδρομου της Αθήνας. 

Ίσως να επενεργεί πάνω σου η αύρα του Κωνσταντίνου Καβάφη που κυκλοφορεί παντού, ίσως να λειτουργεί υποσυνείδητα το γεγονός ότι ξέρεις πως εισέρχεσαι σε ένα άβατο που περιλαμβάνει αντικείμενα, βιβλία και χειρόγραφα του Αλεξανδρινού ποιητή, τα οποία διαχειρίζεται με σύνεση και έμπνευση το Ιδρυμα Ωνάση από τα τέλη του 2012.

Το σίγουρο είναι ότι από την Πέμπτη (23/11) που ο χώρος θα είναι προσβάσιμος για το κοινό, θα μεταβληθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα σε ένα νέο τοπόσημο της πρωτεύουσας, αλλά και σε ένα σημείο αιχμής για κοινωνικές, εκπαιδευτικές, αλλά και τουριστικές δράσεις.

Ο Καβάφης στο σήμερα

Ο Καβάφης, ως άχρονος ποιητής, όπως πολύ σωστά τονίζει ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, επανατοποθετείται στο σήμερα. Γίνεται συγκαιρινός με κάποιο τρόπο, άμεσος, ολότελα ανθρώπινος.

Αυτό που δημιούργησε το Ίδρυμα Ωνάση στην οδό Φρυνίχου δεν είναι ένα τυπικό μουσείο αφιερωμένο σε μια σημαίνουσα προσωπικότητα.

Αυτό που δημιούργησε το Ίδρυμα Ωνάση στην οδό Φρυνίχου δεν είναι ένα τυπικό μουσείο αφιερωμένο σε μια σημαίνουσα προσωπικότητα. Να σκεφτεί κανείς πως οι άνθρωποι του Ιδρύματος δεν χρησιμοποιούν καν τη λέξη «μουσείο», εμμένοντας στην έννοια του αρχείου.

Άλλωστε, δίπλα στα εκθέματα δεν υπάρχουν καν σημειώσεις (αυτές που βρίσκουμε πάντα σε ένα μουσείο και περιλαμβάνουν κάποιες βασικές πληροφορίες), ενώ θα προτείνεται σε όλους να περιδιαβαίνουν τον χώρο με όποιο τρόπο και σειρά θέλουν. Το ζητούμενο δεν είναι να ακολουθήσεις έναν «κανόνα», αλλά την καρδιά σου.

Τα τεκμήρια από τα «υπάρχοντα» του Καβάφη που έχουν περιέλθει στην κατοχή του Ιδρύματος Ωνάση είναι πάνω από 3.000. Πλέον, διασώζονται, καταλογογραφούνται, ψηφιοποιούνται και, φυσικά, μένουν στην Ελλάδα, αντί να σκορπιστούν στα πέντε σημεία του κόσμου.

Παράλληλα, το Ιδρυμα Ωνάση έχει αναλάβει και τις τύχες της οικίας Καβάφη στην Αλεξάνδρεια (σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού που διαχειρίζεται το σπίτι). Μάλιστα, ήταν να εγκαινιαστεί αυτή την περίοδο, όμως, ο εν εξελίξει πόλεμος στη Γάζα μετέθεσε τα εγκαίνια για την άνοιξη.

Αυτοί οι δύο χώροι, αρκετά χιλιόμετρα ο ένας από τον άλλον, με κάποιο τρόπο ενοποιούνται και συλλειτουργούν. Σαν να μεταφέρεται το πνεύμα του Καβάφη από την Αθήνα στην Αλεξάνδρεια και τανάπαλιν.

Ο χώρος

Το κτίριο της οδού Φρυνίχου 16 είναι χτισμένο το 1910. Έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο από το Υπουργείο Πολιτισμού το 1978 και μνημείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς που χρειάζεται ειδική προστασία, καθώς παρουσιάζει εξαιρετικό και μορφολογικό ενδιαφέρον με έντονα στοιχεία εκλεκτικισμού της περιόδου 1920-1930. Επιπλέον, η διακόσμηση της πρόσοψής του είναι εντυπωσιακή, με επιτυχημένη χρήση των αψίδων στα ανοίγματα.

Το κτίριο σώζεται σε άριστη κατάσταση και δένει αρμονικά με το περιβάλλον, καθώς η οδός Φρυνίχου αποτελεί μια από τις οδούς προσπέλασης της Πλάκας και διασώζει αρκετά αξιόλογα κτίσματα της ίδιας περιόδου.

Το 1989 πραγματοποιήθηκε διώροφη προσθήκη με υπόγειο κατ’ επέκταση του υπάρχοντος διατηρητέου κτιρίου. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, απαγορεύεται η αφαίρεση, η αλλοίωση ή η καταστροφή των επιμέρους διακοσμητικών και αρχιτεκτονικών του στοιχείων αλλά και του ίδιου του κτιρίου.

Παρά τον εξωτερικό εκλεκτικιστικό-νεομπαρόκ πλούσιο διάκοσμο, στον εσωτερικό του χώρο δεν έχει κάποια αντίστοιχη αρχιτεκτονική.

Τα τρία μέρη

Το αρχείο Καβάφη (ο χώρος, για να μην υπάρχει παρανόηση) είναι χωρισμένος σε τρία μέρη. Ο πρώτος περιλαμβάνει αντικείμενα που είχε στο σπίτι του.

Από τη νεκρική του μάσκα έως την καρέκλα που καθόταν και από τα αγαπημένα του βάζα, έως χαλιά, τα γυαλιά του, τα τσιγάρα του και, φυσικά, φωτογραφίες και σκίτσα που φιλοτέχνησαν καλλιτέχνες της εποχής γι’ αυτόν.

Ο δεύτερος χώρος ονομάζεται «Η Αθήνα του Καβάφη» και περιλαμβάνει βιβλία από την προσωπική του βιβλιοθήκη, επιστολές που αντάλλαξε με ομοτέχνους του στην Ελλάδα, δημοσιεύματα από ποιήματά του σε περιοδικά της εποχής, συλλυπητήρια για τον θάνατό του, καθώς και ενθυμήματα από τις επισκέψεις του στην Αθήνα.

Εδώ παίρνει κανείς και μια ιδέα για το πόσο είχε διχαστεί το λογοτεχνικό κατεστημένο με την περίπτωσή του, με αποτέλεσμα, κάποιες στιγμές, να διχαστεί ανάμεσα σε αρνητές και υποστηρικτές του.

Ο τρίτος χώρος είναι το αναγνωστήριο, οι τοίχοι του οποίου κοσμούνται με προσωπογραφίες του Καβάφη ζωγραφισμένες από σύγχρονους ζωγράφους (Εγγονόπουλος, Σόρογκας κ.α.), ενώ υπάρχουν και πίνακες από Αιγυπτιώτες ζωγράφους που μας μεταφέρουν στην Αίγυπτο όπως την έζησαν οι Έλληνες εκείνης της εποχής.

Ολα ξεκίνησαν το 2012 οπότε και το αρχείο ήρθε στην κατοχή του Ιδρύματος Ωνάση. Ο τελευταίος που το είχε και το παρέδωσε στο Ιδρυμα Ωνάση ήταν ο Μανόλης Σαββίδης.

Συνολικά, η μελέτη της Εύας Μανιδάκη και του Θανάση Δεμίρη (Flux Office) στο χώρο της Φρυνίχου είναι άκρως λειτουργικός και υπηρετεί το σκοπό της μέθεξης του επισκέπτη. Είναι σαν να τον προτρέπουν να πλησιάσει τον άνθρωπο, αλλά και τον ποιητή Καβάφη.

Πώς αποκτήθηκε το αρχείο

Ολα ξεκίνησαν το 2012 οπότε και το αρχείο ήρθε στην κατοχή του Ιδρύματος Ωνάση. Ο τελευταίος που το είχε και το παρέδωσε στο Ιδρυμα Ωνάση ήταν ο Μανόλης Σαββίδης. Τα έπιπλα ήρθαν στην Ελλάδα από τους άμεσους κληρονόμους του Καβάφη, Αλέκο και Ρίγκα Σεγκοπούλου, οι οποίοι τα κληροδότησαν σε μέλη της οικογένειας Τρεχαντζάκη, από τους οποίους ήρθαν στην κατοχή του Ιδρύματος Ωνάση. Ο σπουδαίος Γ.Π. Σαββίδης ήταν ο άνθρωπος «κλειδί» για τα φιλολογικά μέρη του αρχείου.

Ολα αυτά, πλέον, κι άλλα πολλά που έρχονται συνεχώς να προστεθούν στα ήδη υπάρχοντα τεκμήρια, γίνονται μέρος ενός Καβαφικού «όλου» υπό την επίβλεψη επιτροπής ειδικών που έχουν αναλάβει το σημαντικό έργο της ταξινόμησής τους.

Ο Πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Σ. Παπαδημητρίου, αναφέρει: «Εκατόν εξήντα χρόνια μετά τη γέννησή του, ο Κωνσταντίνος Π. Καβάφης αποκτά μια νέα “στέγη”, απ’ όπου θα εκπέμπεται η διαρκής ευαισθησία της διαχρονικής του ποίησης. Στο κτίριο της Πλάκας στεγάζεται πλέον, κατά πρώτο λόγο, το αρχείο Καβάφη (αρχείο Καθ. Γ. Π. Σαββίδη), που αποκτήσαμε το 2012 από τον Μανόλη Σαββίδη και τον ευχαριστούμε για αυτό και από εδώ. Το αρχείο Καβάφη έκτοτε εμπλουτίζεται συνεχώς με νέα αποκτήματα.

Έτσι, σε ένα κτίριο που θα μπορούσε να βρίσκεται στην Αλεξάνδρεια, γιατί ανήκει στην ίδια εποχή και στην ίδια αρχιτεκτονική παράδοση, προσπαθήσαμε να δώσουμε την αίσθηση από τις “κάμαρες” όπου ζούσε ο Καβάφης, με τα έπιπλά του και τα ποιήματά του. Ο στόχος δεν είναι να γίνει ένα «μουσείο» Καβάφη, αλλά ο επισκέπτης να πάρει μια εικόνα του πνευματικού και υλικού βίου του ποιητή, όσο βέβαια είναι αυτό εφικτό και χωρίς ψεύτικους εντυπωσιασμούς.

Η μελέτη της Εύας Μανιδάκη και του Θανάση Δεμίρη/Flux-office νομίζω πως υπηρετεί τέλεια αυτό τον σκοπό. Τέλος, στον χώρο αυτό συγκεντρώσαμε λίγα τεκμήρια από την εικαστική ζωή της Αλεξάνδρειας την εποχή του Μεσοπολέμου. Οι ζωγράφοι αυτοί, Αλεξανδρινοί και οι ίδιοι, γνώριζαν και συναναστράφηκαν τον Καβάφη, και μας περιγράφουν την πόλη του.

Ο νέος χώρος, ανοιχτός στο κοινό, σύμφωνα με την ολιστική πολιτική του Ιδρύματος Ωνάση, θα λειτουργήσει ως κόμβος πολιτιστικής κληρονομιάς και δημιουργίας.

Ο νέος χώρος, ανοιχτός στο κοινό, σύμφωνα με την ολιστική πολιτική του Ιδρύματος Ωνάση, θα λειτουργήσει ως κόμβος πολιτιστικής κληρονομιάς και δημιουργίας, σε απόσταση αναπνοής από το κτίριο της Ωνασείου Βιβλιοθήκης και τη Μάντρα (τον νέο υπαίθριο χώρο εκδηλώσεών μας), ενώ έρχεται να προστεθεί στις άλλες πρωτοβουλίες μας για τον Καβάφη».

Το σημαντικό είναι, όντως, ότι από την Πέμπτη (23/11) ο χώρος θα είναι προσβάσιμος σε σχολεία, αλλά και μελετητές. Τούτο θα φέρει ακόμη πιο κοντά τον Καβάφη στο σημερινό κοινό που θέλγεται από την ποίηση του Αλεξανδρινού.

Οι άλλες δράσεις

Τα εγκαίνια του νέου χώρου συνοδεύονται από καλλιτεχνικές δράσεις που τιμούν τη ζωή και το έργο του ποιητή Κ. Π. Καβάφη. Από τις 20 Νοεμβρίου και για έναν χρόνο θα είναι διαθέσιμη στο onassis.org και στο YouTube Channel του Ιδρύματος Ωνάση, σε παγκόσμια ψηφιακή πρεμιέρα, η μοναδική μουσική βραδιά Waiting for the Barbarians.

Από τις πανύψηλες γοτθικές αψίδες του ναού του Αγίου Θωμά στην 5η Λεωφόρο του Μανχάταν έρχονται στις οθόνες μας μαγικές μουσικές συνθέσεις. Τα νέα μουσικά έργα από τη Laurie Anderson, τη Helga Davis και τον Πέτρο Κλαμπάνη, τον Nico Muhly (σε ενορχήστρωση του Nathan Thatcher), τον Δημήτρη Παπαδημητρίου, την Paola Prestini και τον Rufus Wainwright (σε ενορχήστρωση της Missy Mazzoli) δίνουν μια μουσική πνοή στην ποίηση του Κ. Π. Καβάφη, ταξιδεύοντας το κοινό σε νέους ηχητικούς κόσμους.

Από 22 έως 26 Νοεμβρίου, το Ίδρυμα Ωνάση παρουσιάζει στην Ωνάσειο Βιβλιοθήκη την περφόρμανς Constantinopoliad, που γνώρισε την αποθέωση όταν έκανε πρεμιέρα τον Απρίλιο στο καβαφικό φεστιβάλ “Archive of Desire” στη Νέα Υόρκη, σε ανάθεση και παραγωγή του Ιδρύματος Ωνάση.

Χειροποίητο βιβλίο

Το Constantinopoliad είναι ένα χειροποίητο βιβλίο, που διαβάζεται συλλογικά από το κοινό εντός μιας ηχητικής εγκατάστασης. Το έργο, που αποτελεί απόκριση στο αρχείο του ποιητή Κ. Π. Καβάφη, είναι εμπνευσμένο από τις κενές και σκισμένες σελίδες του “Constantinopoliad, an epic”, του ημερολογίου που άρχισε να κρατά ο νεαρός Καβάφης όταν έφυγε εσπευσμένα από την Αλεξάνδρεια με τη οικογένειά του, από χαμένα και αγνοούμενα μέσα στον χρόνο αρχεία, καθώς και από φαντάσματα, τόσο ερωτικά όσο και ιστορικά, τα οποία επισκέπτονται τον μεγαλύτερο Καβάφη στα ποιήματά του.

Τίποτα από αυτή την παράσταση δεν ξεχνιέται, ακόμα και όταν έχεις φύγει από την αίθουσα: σε αυτό το πολυπρισματικό θαύμα που ξετυλίγει η Constantinopoliad, ως διαδρομή από την εφηβεία του Κ. Π. Καβάφη μέχρι την ωριμότητα, συναντάμε όλα τα δικά μας φαντάσματα. Δύο σπουδαίες καλλιτεχνικές στιγμές που αποδεικνύουν περίτρανα, για άλλη μία φορά, πως η ζωή και το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή συνεχίζουν να εμπνέουν.

Μάλιστα, στο πλαίσιο της ολιστικής προσέγγισης του Ιδρύματος Ωνάση για το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή, εκτός από την ψηφιοποίηση του αρχείου, τα τελευταία χρόνια έχουν πραγματοποιηθεί πολλά εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και εκπαιδευτικούς, έχουν δημιουργηθεί ψηφιακά εκπαιδευτικά υλικά, κάθε καλοκαίρι πραγματοποιείται στην Αθήνα το Διεθνές Θερινό Σχολείο Καβάφη, τον Απρίλιο του 2023 έγινε στη Νέα Υόρκη το καβαφικό φεστιβάλ “Archive of Desire” με πλήθος καλλιτεχνικών δράσεων στο Μανχάταν και το Μπρούκλιν, σε ανάθεση και παραγωγή του Ιδρύματος Ωνάση, ενώ μέσα στο 2024 θα ολοκληρωθεί και το έργο της ψηφιοποίησης της βιβλιοθήκης του ποιητή, των βιβλίων δηλαδή που διέθετε στην προσωπική του βιβλιοθήκη.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο)