«Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι, η επιστροφή στην Επίδαυρο – Με την ενέργεια της Κάλλας να επιμένει

Παρακολούθησα, στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, την όπερα «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι σε παραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής: πρόκειται για μια πρωτοβουλία του καλλιτεχνικού διευθυντή Γιώργου Κουμεντάκη, εξήντα πέντε χρόνια μετά τη θρυλική παραγωγή του 1961: τότε τον ομώνυμο ρόλο κρατούσε η Μαρία Κάλλας, η σκηνοθεσία ήταν του Αλέξη Μινωτή, τα σκηνικά και τα κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη και η χορογραφία της Μαρίας Χορς.

Στο πλαίσιο του θεματικού άξονα «όπερα του μέλλοντος μέσα από τη μήτρα του παρελθόντος» έγινε μια αναβίωση με τα υλικά τού σήμερα που φέρει όλα τα γνωρίσματα της πολυέξοδης υπερπαραγωγής που, όπως εύστοχα σημείωσε κάποιος, «ενεργοποιεί ένα τεράστιο απόθεμα συμβολικού κεφαλαίου και υλοποιεί μια τεράστια επικοινωνιακή στρατηγική»: σημειώσεις σκηνοθεσίας του Μινωτή, σχέδια του Τσαρούχη αποκατεστημένα από το ενδυματολογικό τμήμα της ΕΛΣ, φωτογραφικό αρχείο και ντοκουμέντα και συνεργασία με το ΜΙΕΤ/ΕΛΙΑ, όλα στην υπηρεσία της ανασύνθεσης εκείνης της ιστορικής παράστασης.

Η σκηνοθεσία ανατίθεται στον Παναγή Παγουλάτο, η προσαρμογή της σκηνογραφίας στη Λίλη Πεζανού, η αναπαραγωγή των κοστουμιών στην Τότα Πρίτσα και οι φωτισμοί στον Χρήστο Τζιόγκα. Επιστρατεύονται η ορχήστρα και η χορωδία της ΕΛΣ με 78 μέλη, 34 κομπάρσοι και 17 παιδιά από τη Σχολή Χορού της ΕΛΣ. Ο ρόλος της Μήδειας ανατίθεται στην Ιταλίδα δραματική υψίφωνο Άννα Πιρότσι, ο ρόλος του Ιάσονα στον Ζαν-Φρανσουά Μπορράς, ο ρόλος του Κρέοντα στον Τάση Χριστογιαννόπουλο, ενώ στο πλάι τους εμφανίζονται η Αλίσα Κολόσοβα ως Νέρις, η Δανάη Κοντόρα στον ρόλο της Γλαύκης, ο Γιάννης Σταματάκης στον ρόλο του αρχιφρούραρχου και η Αιμιλία Τσιμιδάκη και η Ειρήνη Αθανασίου στους ρόλους των δύο υπηρετριών.

Παράλληλα με την επί σκηνής φαντασμαγορική αναβίωση, διοργανώνεται και η έκθεση «Σημείο Κάλλας» στην ανάβαση προς το Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, από τις 18 έως τις 21 Ιουνίου, σε επιμέλεια του σκηνογράφου Διονύση Φωτόπουλου και με την εικαστική γλώσσα του Παντελή Μάκκα. Ο θεατής βαδίζει από μια διαδρομή πέντε στάσεων μέσα στο δάσος – η βιντεοεγκατάσταση αυτή λειτουργεί ως τελετουργική προετοιμασία, προβάλλοντας θραυσματικές εικόνες από τη Μαρία Κάλλας να ερμηνεύει τη Μήδεια, «όχι τόσο ως μορφή του παρελθόντος, αλλά ως ενέργεια που επιμένει».

Στον Κερουμπίνι η Μήδεια δεν εμφανίζεται ως μέγαιρα, αλλά ως ερωτευμένη γυναίκα γεμάτη πάθος που ικετεύει και ταπεινώνεται, ενώ μόνο μετά την απόρριψη του Ιάσονα, επιζητεί την εκδίκηση.

Με την αύρα της Μαρίας Κάλλας στην ατμόσφαιρα

Η ευριπίδεια Μήδεια, αυτή η γυναίκα που προβαίνει στο ύψιστο έγκλημα αντιπαλεύοντας τον ανδρικό μιλιταριστικό πολιτισμό, επανενεργοποιείται ως φιγούρα και περνά στον χώρο του λυρικού τραγουδιού με την όπερα «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι (1760-1842), που βασίστηκε στο λιμπρέτο του Φρανσουά Μπενουά Οφμάν. Γραμμένη το 1797 στα Γαλλικά, η «Medée» ανακλά την εκρηκτική ατμόσφαιρα της εποχής, προαναγγέλλοντας την έλευση της grand opéra. Ο ψυχολογικά ιδιαίτερα σύνθετος, εκτενής και απαιτητικός δραματικός της χαρακτήρας προετοιμάζει το έδαφος για τη Λεονόρα του Μπετόβεν, τη Νόρμα του Μπελλίνι και την Κασσάνδρα των «Τρώων» του Μπερλιόζ.

Η πραγματική ολοκλήρωση της ψυχογραφίας της βαθιά ταπεινωμένης Μήδειας, η οποία από απόγνωση μετατρέπεται σε εκδικητική μάγισσα, συνέβη χάρη σε μιαν «ελληνική» προσέγγιση: όταν το 1958 η νεοσύστατη Όπερα του Ντάλας πρότεινε στη Μαρία Κάλλας μια νέα παραγωγή της «Μήδειας», εκείνη ζήτησε να τη σκηνοθετήσει ο Έλληνας σκηνοθέτης που στα τέλη της δεκαετίας του 1950 συνδέθηκε όσο λίγοι με την αναβίωση του αρχαίου δράματος. Η πρώτη αντίδραση του Μινωτή ήταν μάλλον αρνητική λόγω του ότι δεν είχε πείρα στην όπερα, αλλά μετά την επιμονή της Κατίνας Παξινού τελικά δέχτηκε. Μάλιστα, πρότεινε για σκηνογράφο και ενδυματολόγο τον Γιάννη Τσαρούχη. Η πρεμιέρα στο Ντάλας στέφθηκε από μια άνευ προηγουμένου επιτυχία και οι διθυραμβικές κριτικές μιλούσαν για μιαν «υπερφυσική αλλά ταυτόχρονα ανθρώπινη Κάλλας», χάρη στον «ανανεωτικό αέρα της σκηνοθεσίας του Μινωτή». Το έργο αμφισβητεί την αξία της συζυγικής πίστης και καταργεί τη συνήθη ευτυχή κατάληξη των έργων της εποχής. Είναι έργο ασυνέχειας και ρήξης, πράγμα που η κλασικιστική απόδοση του Μινωτή δεν το αποδίδει.

Για τη σκηνοθεσία και τις ερμηνείες

Όλες οι σκηνοθετικές προσεγγίσεις της «Μήδειας» αντιμετώπιζαν ανέκαθεν δίλημμα μπροστά στην κεντρική μορφή του έργου: εάν θα την ερμήνευαν ως ηρωίδα λυρικής τραγωδίας ή ως ηρωίδα πρόζας. Στις 20 Μαρτίου 1797, στην «Décade philosophique, littéraire et politique» διαβάζουμε: «Πρόκειται για νέο είδος θεάματος, που δεν είναι ούτε κωμωδία, ούτε δράμα, ούτε τραγωδία, ούτε κωμική όπερα, ούτε μεγαλόπρεπη όπερα. Είναι ένα αρκετά ανομοιογενές μείγμα από αδόμενη τραγωδία και ομιλούμενη τραγωδία»: προφανώς έχουμε να κάνουμε με ένα υβριδικό είδος. Ο Παναγής Παγουλάτος προσεγγίζει με σεβασμό τη μουσική δραματουργία του Κερουμπίνι, την παράδοση της αρχαίας τραγωδίας και τη θεατρική γλώσσα του Μινωτή, σκηνοθετώντας λιτά και αυστηρά: «Σκοπός μας ήταν να προσεγγίσουμε όσο πιο “σωστά” γίνεται την ιστορική παράσταση», λέει. Η σκηνοθεσία του είναι πιστή στο λιμπρέτο του 1961 και δεν διαφοροποιείται στο παραμικρό από εκείνο, ούτε προτείνει κάτι εικονοκλαστικό: πρόκειται, προφανώς, για μια διαδικασία ισχυρής πολιτιστικής νομιμοποίησης που εγγράφει τους συντελεστές στην προϋπάρχουσα ακτινοβολία της φιγούρας της Μαρίας Κάλλας, που πλανάται φαντασιακά ως η πρώτη (ίσως και η τελευταία;) άδουσα τραγωδός. Μικρές διαφοροποιήσεις γίνονται ως προς το σκηνικό, τις προσωπικότητες των καλλιτεχνών, τη σύγχρονη αντίληψη ερμηνείας. Ο Μινωτής είχε τότε επαναφέρει τη λειτουργία του μύθου κοντά στο αρχαίο πρότυπο τροποποιώντας το φινάλε με τη μέθοδο του από μηχανής θεού: ένα άρμα έπαιρνε τη Μήδεια και χανόταν στους ουρανούς. Ο Παγουλάτος εγκαινιάζει μια πρωτοτυπία ως προς την αποθέωση της Μήδειας: στη θέση του άρματος, ένας ναḯσκος όπου διενεργήθηκε ο φόνος κεκλεισμένων των θυρών, τώρα κινείται «φλεγόμενος» με ανοιχτές τις πύλες και τη Μήδεια εποχούμενη.

©Εθνική Λυρική Σκηνή

 Στον Κερουμπίνι η Μήδεια δεν εμφανίζεται ως μέγαιρα, αλλά ως ερωτευμένη γυναίκα γεμάτη πάθος που ικετεύει και ταπεινώνεται, ενώ μόνο μετά την απόρριψη του Ιάσονα, επιζητεί την εκδίκηση. Το λιμπρέττο εστιάζει στη δίψα της για εκδίκηση, από την πρώτη μέχρι και την τρίτη πράξη. Το έργο βεβαίως δεν ανήκει στην κατηγορία της «όπερας τρόμου» (opéra de terreur), αλλά η εγκληματική δράση εκπηγάζει από τον ψυχικό αγώνα της ηρωίδας. Η Άννα Πιρότσι (η οποία έκανε το ντεμπούτο της στον ρόλο στην ομώνυμη παραγωγή της ΕΛΣ το 2023 σε σκηνοθεσία του Ντέιβιντ ΜακΒίκαρ) διακρίνεται για τον δυναμισμό της παρουσίας της, ενώ η έκταση και ένταση της φωνής της είναι αναμφισβήτητες, από την ερμηνεία της όμως απουσιάζει η τρωτότητα, η ευαλωτότητα: παρά το σκληρό προσωπείο που υιοθετεί, ωστόσο, η εκφραστική της γκάμα εκτείνεται άνετα από τον βαθύ λυρισμό της άριας «Dei tuoi figli la madre» («Τη μάνα των παιδιών σου») έως το εκρηκτικό δραματικό ξέσπασμα της εξόδιας σκηνής.

©Εθνική Λυρική Σκηνή

Στη σκιά της Μήδειας βρίσκεται η persona του Ιάσονα, αλαζονικού και πομπώδους στη στερεότυπη άριά του και φοβισμένου όταν τη συναντά: ο Ζαν-Φρανσουά Μπορράς, παρά τις φωνητικές του δεξιότητες, δεν κατορθώνει να μεταδώσει τις λεπτές ψυχολογικές διακυμάνσεις του ρόλου. Τον Κρέοντα (που ο Κερουμπίνι τον παρουσιάζει κάπως σαν αρχιερέα) τον ερμηνεύει επάξια ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος, που «κεντά» κυριολεκτικά στο λυρικό τρίο της Α’ Πράξης, μαζί με τη Γλαύκη και τον Ιάσονα. Ντυμένος στο εντυπωσιακά αναπλασμένο κοστούμι του 1961, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος κρατά αναμφισβήτητα τα ερμηνευτικά σκήπτρα της παράστασης, μαζί με τη ρωσίδα μεσόφωνο Αλίσα Κολόσοβα, που θριαμβεύει στην άρια της Νέριδας (που συνοδεύεται από φαγκότο). Στην πεντάδα των κορυφαίων ερμηνειών θα ενέτασσα και τη δεξιοτεχνική ερμηνεία της άριας της Γλαύκης (που συνοδεύεται από φλάουτο) από την υψίφωνο κολορατούρα Δανάη Κοντόρα, καθώς και την εξαιρετική παρουσία των μονωδών που ενσαρκώνουν τις δύο υπηρέτριες: της υψιφώνου κυρίας Αιμιλίας Τσιμιδάκη και της μεσοφώνου κυρίας Ειρήνης Αθανασίου.

Το σκηνικό, τα κοστούμια, η χορογραφία και οι φωτισμοί

Η παράσταση της ΕΛΣ υπογράφεται με την εκπεφρασμένη πρόθεση να «συνομιλεί με τον κανόνα», δηλαδή με την προκάτοχό της του 1961. Το σκηνικό Τσαρούχη μέσα στον χώρο πράγματι μοιάζει με φυσική προέκταση του θεάτρου, καθώς χρησιμοποιεί το χρώμα της πέτρας, ενώ ο ιωνικού ρυθμού «ναḯσκος» παραπέμπει στον Θησαυρό των Σιφνίων, στους Δελφούς. Ο νεοκλασικισμός βρίσκεται στην καλύτερη στιγμή του, καθώς τα στοιχεία που συντίθενται δεν κάνουν άλλο από το ν’ αναπαράγουν την κλασικιστική αισθητική του Μινωτή. Τα εύσημα στην κυρία Λίλη Πεζανού και στα συνεργεία της. Ο Τσαρούχης είχε πείσει τότε την παραγωγή τα 130 κοστούμια της παράστασης να κατασκευαστούν στην Ελλάδα, παντρεύοντας τον νεοκλασικισμό με μια εικονογραφία που παρέπεμπε στα ερείπια της Πομπηίας, και με αναφορές στην κλασική αρχαιότητα. Όσα αυθεντικά εξ αυτών σώζονται χρησιμοποιούνται αυτούσια (πχ ο χιτώνας του Κρέοντα, το μαχαίρι και το κορδόνι της Μήδειας, ολόκληρο το κοστούμι, πλην του μανδύα, της τότε Γλαύκης). Τα χρώματα του Τσαρούχη ήταν το λευκό, το γαλάζιο και το κόκκινο. Η Κάλλας του είχε ζητήσει στο κοστούμι της να περιλαμβάνεται μανδύας που με την κίνηση θα τη βοηθούσε να αναδείξει τις δραματικές παραμέτρους του ρόλου. Τα εύσημα για την αναπαραγωγή τόσων πιστών χρωματικά κοστουμιών στην κυρία Τότα Πρίτσα.

©Εθνική Λυρική Σκηνή

Οι δύο χορογράφοι της παράστασης, η κυρία Γιάννα Φιλιπποπούλου και η κυρία Κέλλη Ζαμπέλα, είχαν να αντιμετωπίσουν την προετοιμασία οκτώ κοριτσιών που είναι επαγγελματίες χορεύτριες και πολλών ακόμη γυναικών χορωδών που θα τις πλαισίωναν, στην προσπάθειά τους να αναβιώσουν τη χορογραφία της Μαρίας Χορς. Η κινησιολογία της Μαρίας Χορς για τη Μήδεια και για τον Χορό δανειζόταν αρχαία υποδείγματα από παραστάσεις αγγείων και ειδώλια, ιδιαίτερα τις Ταναγραίες. Η κάπως «απογυμνωμένη» χορογραφία της Χορς ρίχνει τη βαρειά σκιά της σε οποιαδήποτε απόπειρα διάνθισης με περιττά αισθητικά στοιχεία: ευτυχώς οι δύο δασκάλες και καλλιτέχνιδες αποτίουν τον πρέποντα φόρο τιμής χωρίς ποικίλματα και περιττές φιοριτούρες. Τα κορίτσια, ντυμένα στα τσαρουχικά τους χιτώνια, στέκουν επάξια στη σκηνή δίπλα στους μεγάλους πρωταγωνιστές. Τέλος, οι έξοχοι φωτισμοί του Χρήστου Τζιόγκα αναδεικνύουν τη σκηνή με το πέπλο της Γλαύκης, παράγοντας πειστικότατα εφέ κεραυνών και επικείμενης καταιγίδας. Είναι οι φωτισμοί που διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο και στην τελική σκηνή, με την «ανάφλεξη» του ναḯσκου δίκην άρματος.

Παράρτημα: πώς μια τραγική ηρωίδα κατέκτησε το λυρικό θέατρο

Στη γερμανόφωνη παραγωγή της όπερας στη Βιέννη, το 1809, ο Κερουμπίνι περιέκοψε περίπου πεντακόσια μουσικά μέτρα και η ίδια συντετμημένη εκδοχή επιστρατεύθηκε στην παράσταση του 1855 στη Φρανκφούρτη. Ο Franz Paul Lachner, Γενικός Μουσικός Διευθυντής της Όπερας του Μονάχου, αντικατέστησε την πρόζα, μελοποιώντας τους διαλόγους στο φυσικό μουσικό ύφος της δικής του εποχής: σε αυτήν τη μορφή θαύμασαν και επαίνεσαν το έργο ο Μπραμς και ο Σούμπερτ. Ο Λάχνερ το 1854 μελοποίησε τους διαλόγους και τους μετέτρεψε από πρόζα σε ρετσιτατίβι, κάνοντας ένα άλμα από τον Κλασικισμό στον Ρομαντισμό. Στο Λονδίνο το 1865 η Μήδεια ανέβηκε σε ιταλική μετάφραση και μελοποίηση διαλόγων του Luigi Arditi. Το 1909, όταν το έργο ανέβηκε στη Σκάλα του Μιλάνου, οι Ιταλοί ανέθεσαν τη μετάφραση στον Carlo Zangarini, λιμπρετίστα του Πουτσίνι και του Ντεμπυσσύ. Έτσι, σταδιακά, με την πάροδο των δεκαετιών από τη γαλλική Médée προέκυψε η ιταλoγερμανική «Medea», που επιβλήθηκε οριστικά το 1953 μέσα από την εντυπωσιακή ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας στο πλαίσιο του Maggio Fiorentino, εντασσόμενη στο ρεπερτόριο των λυρικών θιάσων όλου του κόσμου. Τον Αύγουστο του 1961 η Μαρία Κάλλας ερμήνευσε τον ρόλο στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου για λογαριασμό της Εθνικής Λυρικής Σκηνής σε μουσική διεύθυνση Nicola Rescigno, σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή, σκηνικά και κοστούμια Γιάννη Τσαρούχη, με τον Jon Vickers στον ρόλο του Ιάσονα και την Κική Μορφωνιού στον ρόλο της Νέριδος. Τη Μήδεια ερμήνευσαν, στις ελληνικές παραγωγές των επόμενων ετών, η Leonie Rysanek, η Grace Bumbry, η Rosalind Plowright και η Anna Caterina Antonacci.

Οι μουσικολόγοι μιλούν για επιρροές του Κερουμπίνι από τον Γκλουκ, που τήρησε αποστάσεις από τον φορμαλισμό του μπαρόκ και απέδωσε με μεγαλύτερη αμεσότητα και μουσική ένταση τα συναισθήματα των χαρακτήρων. Κορυφαία, μουσικά και δραματικά, στιγμή της όπερας είναι η άρια της πρώτης πράξης, «Dei tuoi figli». «This aria is a killer» είχε πει η Κάλλας το 1972, διδάσκοντας στη Σχολή Τζούλιαρντ της Νέας Υόρκης. Και πραγματικά, ο ρόλος της Μήδειας ήταν το κύκνειο άσμα της στο Θέατρο της Σκάλας, όπου η Divina Callas εμφανίστηκε στις 29 Μαΐου και στις 3 Ιουνίου του 1962 με αβεβαιότητα στις υψηλές νότες, βιμπράτο και βεβιασμένους τονισμούς. Η παράδοση ήθελε τις ερμηνεύτριες που επιζητούσαν να αναμετρηθούν με τον ρόλο αυτό να καταβάλουν έναν τρομακτικό φωνητικό φόρο. «Ο Κερουμπίνι κατηγορήθηκε ότι ανέπτυξε ένα ύφος που ήταν δύσκολο να τραγουδηθεί και δεν ήταν μελωδικό. Ότι η ορχήστρα του αναλάμβανε υπερβολικά σημαντικό ρόλο και έπαιζε πολύ δυνατά: το έργο αναδεικνύει τον Κερουμπίνι όχι μόνο ως εξαιρετικό συνθέτη όπερας αλλά και ως συμφωνιστή: θυελλώδης εισαγωγή, ορχηστρικά πρελούδια στη δεύτερη και στην τρίτη Πράξη. Κι αν αυτό της τρίτης ανήκει στη στερεότυπη κατηγορία της συμφωνικής «καταιγίδας», εκείνο της δεύτερης ξεχωρίζει για μια δραματουργία γεμάτη αντιθέσεις, για την πρωτοφανή ρυθμική ένταση και τον δραματικό του χαρακτήρα, όσο και για τη συνοπτική μορφή του». (Νίκος Α. Δοντάς, Μήδεια, ένα μεταβατικό έργο, μονογραφία). Τα χορωδιακά παραμένουν σε δεύτερο επίπεδο στη «Μήδεια», αν εξαιρέσει κανείς δύο σημαντικές σκηνές, την τελική και τη σκηνή της γαμήλιας τελετής στη Β΄ Πράξη: αυτές οι δύο σκηνές μαζί με τα ορχηστρικά εμβατήρια, προαγγέλλουν ανάλογες σκηνές της γαλλικής grand opéra. Η «Μήδεια» επαναλήφθηκε έναν χρόνο μετά στο Κόβεντ Γκάρντεν στο Λονδίνο, ενώ λίγο προτού κλείσει τον κύκλο της στη Σκάλα, η οποία αποτέλεσε και την τελευταία εμφάνιση της Κάλλας στην Ιταλία, παρουσιάστηκε στην Επίδαυρο τον Αύγουστο του 1961.

Η Μαρία Κάλλας ερμήνευσε σχεδόν φετιχιστικά τον ρόλο της Μήδειας στην όπερα του Κερουμπίνι 31 φορές από το 1953 έως το 1962. Η πρώτη στο Teatro Communale της Φλωρεντίας, στις 7 Μαΐου 1953, όπου αναβίωσε τον ρόλο, και η δεύτερη στη Scala, στο Μιλάνο, λίγους μήνες μετά, ως εναρκτήριο έργο της σεζόν 1953-54. Μέσα στο 1954 την παρουσίασε επίσης στο θέατρο Fenice της Βενετίας και τον Ιανουάριο του 1955 στο Teatro della Opera στη Ρώμη. Αυτή η πρώτη εκδοχή ήταν πιο μπαρόκ, πιο γοτθική στην όψη, πιο βαρβαρική, πιο αρχαϊκή. Η δεύτερη εκδοχή ήταν πιο κλασική, πιο κοντά στην αρχαία τραγωδία και στον Ευριπίδη. Ήταν η εκδοχή σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή, σκηνικά - κοστούμια Γιάννη Τσαρούχη και κίνηση Μαρίας Χορς. Η εκδοχή αυτή, με την οποία θυμόμαστε τελικά την Κάλλας-Μήδεια, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 6 Νοεμβρίου 1958 στο Ντάλας του Τέξας, στο αχανές State Fair Music Hall των 4.000 θέσεων. Για το πρώτο ανέβασμα στο Ντάλας είχαν ραφτεί στην Αθήνα 130 κοστούμια. Τα υφάσματα, πολλά από τα οποία υφάνθηκαν στον αργαλειό, ήταν της Ρίτσαρντσον, της Σικελιανού, του Τσαντίλη και του Δερμίτογλου. Ακολούθησαν παραστάσεις στη Βασιλική Όπερα του Κόβεντ Γκάρντεν στο Λονδίνο, τον Ιούνιο του 1959. Γι’ αυτήν την παράσταση, της οποίας τα εισιτήρια είχαν βγει στη μαύρη αγορά, ο Αριστοτέλης Ωνάσης είχε βάλει αγγελία στους «Times», αναζητώντας 33 εισιτήρια. H όπερα ανέβηκε πάλι στο Ντάλας, τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου τον Αύγουστο του 1961 και τέλος στη Scala, στο Μιλάνο, τον Δεκέμβριο του 1961 και τον Μάιο - Ιούνιο του 1962.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Καλλιτεχνική διεύθυνση: Γιώργος Κουμεντάκης
Μουσική διεύθυνση: Ζακ Λακόμπ
Σκηνοθεσία: Παναγής Παγουλάτος
Σκηνικά: Λίλη Πεζανού
Κοστούμια: Τότα Πρίτσα
Χορογραφία: Γιάννα Φιλιπποπούλου, Κέλλη Ζαμπέλα
Φωτισμοί: Χρήστος Τζιόγκας
Διεύθυνση χορωδίας: Αγαθάγγελος Γεωργακάτος
Μήδεια Άννα Πιρότσι
Γλαύκη Δανάη Κοντόρα
Νέρις Αλίσα Κολόσοβα
Ιάσων Ζαν-Φρανσουά Μπορράς
Κρέων Τάσης Χριστογιαννόπουλος
Επικεφαλής της φρουράς Γιάννης Σταματάκης
Πρώτη υπηρέτρια Αιμιλία Τσιμιδάκη
Δεύτερη υπηρέτρια Ειρήνη Αθανασίου
Με την Ορχήστρα και τη Χορωδία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής