«Servare Intaminatum» – Μια οξεία καλλιτεχνική και πολιτική παρέμβαση για την κλιματική κρίση

«Ας υποθέσουμε ότι το χειρότερο έχει συμβεί. Η εξαφάνιση του ανθρώπου είναι ένα τετελεσμένο γεγονός… Ας φανταστούμε τον κόσμο ύστερα από την ξαφνική μας εξαφάνιση… Θα έχουμε αφήσει άραγε κάποιο αχνό αλλά ανθεκτικό σημάδι στο σύμπαν; … Πόσο πιθανό είναι η Γη χωρίς εμάς, αντί να αναστενάζει εκπέμποντας ένα βαθύ βιολογικό σημάδι ανακούφισης, να αισθάνεται λύπη για την απώλεια μας;»
Alan Weisman (H Γη χωρίς εμάς)

Σε έναν εκπληκτικό περίπατο στον Λόφο των Νυμφών επισκέφθηκα την ομαδική έκθεση-εγκατάσταση «Servare Intaminatum. Κλιματική Κρίση – Από το Αόρατο στο Ορατό ή πώς να αναπαραστήσεις το αδιανόητο», που απεικονίζει με δυσοίωνο τρόπο τα αποτελέσματα της διέλευσης του ανθρώπου από τη Γη. Συμμετέχουν είκοσι δύο καλλιτέχνες, έξι σχήματα με περφόρμερς και πάνω από είκοσι πέντε ομιλητές. Η οικολογική καταστροφή και η Ανθρωπόκαινος επανέρχονται στον άξονα του προβληματισμού του Δημήτρη Τρίκα, που είναι ο εμπνευστής και επιμελητής της έκθεσης.

Ο τίτλος αναφέρεται στο ένα από τα δύο κτήρια του Αστεροσκοπείου που φιλοξενούν την καλλιτεχνική και πολιτική αυτή παρέμβαση: Servare Intaminatum σημαίνει «διατήρησέ το ανέπαφο», και είναι η εμβληματική ονομασία του κτιρίου του Σίνα στον Λόφο. Και όλα αυτά, όταν το καμπανάκι του κινδύνου έχει κρουσθεί ήδη εδώ και μια δεκαετία για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, θέτοντας τερματικό όριο το 2050 και όταν το cyborg της Τεχνητής Νοημοσύνης κατασπαταλά την ενέργεια και εξαντλεί την ανθρώπινη εργασία, υποσχόμενο «διαχείριση της κλιματικής κρίσης μέσω αλγοριθμικής βελτιστοποίησης».

Το Δημόσιο Πρόγραμμα της έκθεσης θα διεξαχθεί στις 5, 11, 12, 18, 19, 20, 24 και 26 Ιουνίου 2026, από τις 19:00 έως τις 21:00, στον ανοιχτό χώρο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Μέσα από στρογγυλές τράπεζες, συζητήσεις και παρουσιάσεις, το πρόγραμμα ανοίγει διάλογο ανάμεσα στην τέχνη, την επιστήμη, την έρευνα και τον δημόσιο λόγο γύρω από την κλιματική κρίση.

Γη και διάστημα ως συνεχές πεδίο απόβλητων

Το παράσιτο απομυζά το σώμα που το φιλοξενεί, ενώ το απόβλητο είναι το ίχνος της κουλτούρας πάνω σ’ αυτό το σώμα: αυτό συμβαίνει με τη Γη και τον ανθρώπινο πολιτισμό, ή, τουλάχιστον, έτσι αναπαριστά την παρασιτική επενέργεια του ανθρώπινου πολιτισμού πάνω στον πλανήτη μας όλη η «πράσινη» διανόηση του εικοστού και του εικοστού πρώτου αιώνα (Donna Haraway, Bruno Latour, Michel Serres, Emanuele Coccia, Νέες Οικολογίες, Οικοφεμινισμός της Vandana Shiva και της Val Plumwood, Ernesto Laclau, Chantal Mouffe, Οικοσοσιαλισμός που παράγεται από την αντικομφορμιστική σκέψη περιθωριακών ή αναρχικών ομάδων και ο έντονος ακτιβισμός που αναπτύχθηκε κατά την τελευταία εικοσαετία), ενώ το πολιτικό θεμέλιο κάθε αντίστοιχου οικολογικού προβληματισμού βρίσκεται στη σκέψη του Carl Marx, του Antonio Gramsci, του Max Horkheimer, του Theodor Adorno, του György Lukács, του Walter Benjamin, του Georges Lefebvre, του Dipesh Chakrabarty από την ομάδα ασιατικών σπουδών για τις μετααποικιακές κοινωνίες, του Michel Foucault, του Serge Audier, του Amitav Ghosh, του Gregory Bateson, του Peter Frankopan, της Carolyn Merchant, του Alexander Klapp, του John Bellamy Foster, της Donna Haraway, του Michael Löwy και τόσων άλλων.

Το έργο «Δεκαέξι μελέτες για μια καλύβα» του Δημήτρη Εφέογλου

Ο Μαρξ περιέγραψε τη σχέση ανθρώπου και φύσης ως μεταβολισμό – όχι με τη βιολογική έννοια μόνο, αλλά ως φιλοσοφική κατηγορία. Στο Κεφάλαιο, η εργασία είναι η διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος «ανταλλάσσει ύλη» με τη φύση, τη μεταμορφώνει, αλλά μεταμορφώνεται και ο ίδιος μέσα από αυτή τη σχέση. Η φύση δεν είναι εξωτερικό αντικείμενο – είναι το σώμα του ανθρώπου στον κόσμο, η ανόργανη του υπόσταση: η προσέγγιση της φύσης ως «εξωτερικού» ως προς τον άνθρωπο αντικειμένου (προς εκμετάλλευσh) παράγει, κατά τον μαρξισμό, ένα «μεταβολικό ρήγμα».

Ο δυτικός κόσμος, ο αποκαλούμενος «ανεπτυγμένος», δεν προτίθεται φυσικά να αναλάβει την ευθύνη του προβλήματος που παράγει με την άμετρη κατανάλωση. Ένας νέος ανθρωπολογικός τύπος εγκαινιάζεται με τον όψιμο καπιταλισμό: το είδος ανθρώπου που διαταράσσει την υγιή συνύπαρξη με το περιβάλλον. 

Ο μαρξισμός είναι, φυσικά, η μοναδική ολοκληρωμένη απόπειρα θεωρητικού αποφενακισμού του καπιταλιστικού συστήματος, τεκμηριώνοντας τη διαπίστωση πως η παρασιτική λειτουργία του καπιταλισμού κλονίζει ανεπανόρθωτα την ισορροπία ανθρώπου-Φύσης παράγοντας απόβλητα, ρύπανση, θερμική ανισορροπία, αλλά και έντονη κοινωνική ανισότητα. Πιο συγκεκριμένα, η αλόγιστη κατανάλωση των κατοίκων των ανεπτυγμένων χωρών, παράλληλα με τη σπατάλη των φυσικών πόρων των υπανάπτυκτων χωρών στην πορεία τους προς την αποκαλούμενη «ανάπτυξη», δημιουργεί αυτό το «μεταβολικό ρήγμα», που φυσικά επιβαρύνει τις χώρες του «Νότου», και αυτή είναι η βάση του τεράστιου κοινωνικού χάσματος που παρατηρείται στις μέρες μας. Οι ξηρασίες και οι πλημμύρες αποσταθεροποιούν το οικοσύστημα των φτωχότερων χωρών του πλανήτη, οι πληθυσμοί των οποίων επωμίζονται τις βαρύτερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής και αυτό έχει ως συνέπεια μια βαθύτατη κρίση των δημοκρατικών αξιών. Ο δυτικός κόσμος, ο αποκαλούμενος «ανεπτυγμένος», δεν προτίθεται φυσικά να αναλάβει την ευθύνη του προβλήματος που παράγει με την άμετρη κατανάλωση. Ένας νέος ανθρωπολογικός τύπος εγκαινιάζεται με τον όψιμο καπιταλισμό: το είδος ανθρώπου που διαταράσσει την υγιή συνύπαρξη με το περιβάλλον. 

Πώς η συλλογικότητα, η επιστήμη ως ανθρώπινη δραστηριότητα και η Τέχνη μπορούν να αποκαταστήσουν τη σχέση ανάμεσα στα σώματα, τα υδάτινα τοπία και τις κοινότητες όπου ζει, κινείται και αγωνίζεται ο άνθρωπος;

«Οι οικολογικές καταρρεύσεις και οι μεταναστευτικές ροές λειτουργούν ως "θόρυβοι": διακόπτουν τη φαντασίωση της κανονικότητας και αποκαλύπτουν την παρασιτική φύση ενός συστήματος που βασίστηκε στην αόρατη εκμετάλλευση της Γης» γράφει ο Δημήτρης Τρίκας στο επιμελητικό του σημείωμα, φέρνοντας τη μαρξιστική κριτική στην αμιγώς κοινωνικοπολιτική του διάσταση και αντιπροτείνοντας ένα συμβιωτικό μοντέλο ανθρώπου-Φύσης. Το πολιτικό-βιοηθικό ερώτημα που εγείρεται είναι το κατά πόσον οι κοινωνίες είναι σε θέση να αμφισβητήσουν το υπάρχον πολιτικοκοινωνικό status quo και να επιβάλουν τον διάλογο ώστε να θέσουν επί τάπητος το τέλος της ανοχής τους στα συμφέροντα των μονοπωλίων και της καταστροφής. Μπορεί η τροφή, βασική ανάγκη για την ανθρώπινη επιβίωση, να χρησιμοποιηθεί σήμερα ως άλλοθι μιας ανεξέλεγκτης υπερπαραγωγής; Είναι δυνατόν να φανταστούμε τη Γη όχι ως αντικείμενο εκμετάλλευσης, αλλά ως ζωντανό σώμα, εύθραυστο και κοινό; Μπορούν τα απόβλητα του πολιτισμού μας να μετατραπούν σε ένα «μουσείο μνήμης»; Είναι ανοιχτή η προοπτική μιας κυκλικής οικονομίας; Μπορούμε να συζητήσουμε εκ νέου τις επίσημες και ανεπίσημες οικονομίες γύρω από το απόρριμμα, γύρω από τα δίκτυα μεταφοράς, εμπορίου και διαχείρισης των αστικών απορριμμάτων; Πώς η συλλογικότητα, η επιστήμη ως ανθρώπινη δραστηριότητα και η Τέχνη μπορούν να αποκαταστήσουν τη σχέση ανάμεσα στα σώματα, τα υδάτινα τοπία και τις κοινότητες όπου ζει, κινείται και αγωνίζεται ο άνθρωπος;

Το θέατρο της Εξαφάνισης

H έκθεση εντάσσεται σε μια σημαντική σειρά αντίστοιχων εκδηλώσεων: “The Climate Project” (Tate Modern), “Critical Zones – Observatories for Earthly Politics” (ZKM, Καρλσρούη, επιμέλεια Bruno Latour), “Anthropocene” (Haus der Kulturen der Welt, Βερολίνο), “Broken Nature” (Triennale Milano), κλπ. Πρέπει εδώ να υπενθυμίσω την site-specific installation “The Theater of Disappearance” του Adrián Villar Rojas, που έλαβε χώρο πάλι στο Εθνικό Αστεροσκοπείο, μια δεκαετία πριν: αυτή ήταν μια μεγάλη εικαστική εγκατάσταση, που κάλυπτε έκταση 4.500 τετραγωνικών μέτρων, στον Λόφο των Νυμφών, παράγοντας ένα απρόβλεπτο εικαστικό σύμπαν. Επρόκειτο για ανάθεση του ΝΕΟΝ και της τότε επιμελήτριας Ελίνας Κουντούρη με στόχο την επαναδραστηριοποίηση ιστορικών περιβαλλόντων της Αθήνας.

Το έργο «Blanket of Relief» της Πέγκυς Κλιάφα

Η έκθεση του Adrián Villar Rojas είχε επίσης ανατρεπτικό χαρακτήρα και στόχευε στην αφύπνιση του κοινού, παρουσιάζοντας την παράλογη επέμβαση της ανθρώπινης απληστίας και των ιδεολογικών εμμονών στον περιβάλλοντα χώρο ως «θέατρο της εξαφάνισης»: λαμβάνοντας υπόψιν το γεγονός ότι για τον Νεοέλληνα η γη ταυτίζεται με τον πολιτισμό (υπό την ευρεία έννοια), ο Villar Rojas εγκατέστησε μιαν ευρύτατη σύνθεση από 46.000 είδη αγροστωδών και βρώσιμων φυτών, αγριόχορτων, φρούτων και λαχανικών σε μιαν έκταση 4.500 τ. μ., παράγοντας μιαν εύφορη περιοχή εις πείσμα της γυμνής, άγονης ζώνης που έχει προκύψει από την ανθρώπινη παρέμβαση. Στην πιο απόκρημνη και άγνωστη πλευρά του Λόφου των Νυμφών κάποιες γλυπτικές εγκαταστάσεις αφηγούνταν την παγκόσμια ιστορία του επεκτατισμού των Αυτοκρατοριών και του εποικισμού του πλανήτη, ενώ κατασκευές που προσιδίαζαν σε κατάλοιπα αρχαίων πολιτισμών συνυπήρχαν με οργανικές ύλες, ειδικές υπερυψωμένες ξύλινες κατασκευές με αυτόνομο αρδευτικό σύστημα και φράχτη από βράχους και κλαδιά που «έσπαγαν» τη χωροχρονική συνέχεια και δημιουργούσαν έναν αυτόνομο εκθεσιακό χώρο.

Το Theater of Disappearance εντασσόταν σε μια σειρά αναθέσεων του καλλιτέχνη, που περιλάμβανε το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης (14 Απριλίου-29 Οκτωβρίου 2017), το Kunsthaus Bregenz στην Αυστρία (13 Μαΐου-27 Αυγούστου 2017), το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Λος Άντζελες και το Geffen Contemporary (22 Οκτωβρίου 2017-26 Φεβρουαρίου 2018). Προς αυτήν την προβληματική συγγενεύει και η εφετινή περφόρμανς της Ελένης Μεσάδου «Ασκήσεις Εξαφάνισης».

Το παραπλανητικό αφήγημα της νεωτερικότητας, aka πώς η Τέχνη αποκαλύπτει το ψεύδος

Η σακούλα απορριμμάτων του Ανδρέα Λόλη (2024), το «mnemonic garden» της Ελένης Πανουκλιά (2025), ο «Ενδιάμεσος Χώρος» του Klajdi Tsano, «Ο αέρας που αναπνέεις» και «Το αίμα της γης» της Πανδώρας Μουρίκη, το «Blanket of Relief» της Πέγκυς Κλιάφα, το «Repeat After Me» της Έφης Χαλιορή, το «Lady Oracle» της Ράνιας Εμμανουηλίδου, τα επαναλαμβανόμενα υβρίδια «Σιωπηλοί Φύλακες» του Κώστα Κοϊνού, η εφιαλτική βιντεοεγκατάσταση «Here comes the sun... Tumbleweed/lullaby» των Νίκου Iavazzo & Ανδρέα Καλλή που συναντούμε στην άνοδο προς το Αστεροσκοπείο, τα εποχούμενα χαρτονομίσματα μεγάλης εκπεσούσης αξίας «Μεταλλάξεις I» και το υβρίδιο «Μεταλλάξεις ΙΙ» του Δημήτρη Αληθεινού και η εντυπωσιακή εγκατάσταση στο κτήριο μικρού παρατηρητηρίου «Αυτό που φαίνεται και αυτό που δεν φαίνεται» του Κώστα Τζημούλη, η «πετρελαιοπηγή γεώτρησης» του Θεόδωρου Ζαφειρόπουλου που εγκαλείται την αποικιοκρατία, η ενδιαφέρουσα εγκατάσταση «Μελέτη πάνω στην ισορροπία» της Κατερίνας Μπότσαρη, το «ενοικώ» της Άννας Προβατάρη για τα ίχνη της ανθρώπινης παρουσίας κατά την Ανθρωπόκαινο, η βιντεοεγκατάσταση «Fools without the ship» του Πάνου Σκλαβενίτη, σε συνδυασμό με μια σειρά από περφόρμανς διαφορετικών προσεγγίσεων και ύφους, όλα μορφοποιούν σε καλλιτεχνική αναζήτηση το αδιανόητο της κλιματικής κρίσης.

Το έργο «Ενδιάμεσος χώρος» του Klajdi Tsano

Μπορεί να υπάρξει ένα εναλλακτικό σενάριο, πλην αυτού της καταστροφής; Μήπως πρέπει να αφουγκραστούμε τη ζωή των φυτών; Ποια είναι τα υδάτινα μέλλοντα που μας περιμένουν και πώς συνδέονται οι ανησυχίες μας με κινήματα όπως η Οικολογία; Και πώς να μιλήσεις για Οικολογία χωρίς να περιλάβεις στον προβληματισμό σου το φύλο, τη φυλή και την κοινωνική τάξη; Πώς ο προβληματισμός για την κλιματική κρίση, με τα κυρίαρχα μοντέλα ανάπτυξης και με τις κοινωνικές ανισότητες; Ποιες είναι οι μορφές συνύπαρξης, κοινοτικής φροντίδας, Δικαιοσύνης, ποιες είναι οι πιθανές πρακτικές επιστημόνων και καλλιτεχνών για έναν κοινό οραματισμό διάσωσης του περιβάλλοντος; Πώς τοποθετούνται οι αρχιτέκτονες πάνω στις πιθανές πρακτικές ενδυνάμωσης και προστασίας των τοπικών ορίων; Υπάρχουν άλλα πιθανά οικολογικά μέλλοντα; Πώς συλλογικά και ατομικά μπορούμε να προσαρμοστούμε σε έναν τέτοιο σχεδιασμό και τι πρέπει να θυσιάσουμε; Μήπως η σημερινή πριμοδότηση της πυρηνικής ενέργειας, η απόρριψη της αιολικής ενέργειας και η έμφαση στον οικομοντερνισμό είναι τελείως αδιέξοδες προσεγγίσεις; Την απάντηση βρίσκουμε ίσως στην περίφημη ρήση του Adorno ότι πρέπει ν’ αρπαχθεί η πολιτισμική κριτική από τους αντιδραστικούς και να τεθεί στην υπηρεσία ενός γνήσια προοδευτικού στόχου.

Πολιτική της εντοπιότητας, της γείωσης και της επιστροφής στη Γη

Οι «Δεκαέξι μελέτες για μια καλύβα» (2026) του Δημήτρη Εφέογλου, σε περίοπτη θέση μέσα στο κτήριο Σίνα, προτείνουν μια νέα εκδοχή της «στέγασης» σ’ αυτόν τον άμοιρο πλανήτη. Τα σκίτσα αυτά έχουν μια διάσταση διαμαρτυρίας που είναι ιδιαίτερα συγκινητική μέσα στο συγκεκριμένο ερευνητικό περιβάλλον: ο άνθρωπος ατενίζει με το τηλεσκόπιο τη δυνατότητά του να «ξανοιχτεί» και σε άλλους πλανήτες. Άραγε, αυτό να είναι μια προοπτική ανάτασης, ή ένα σχέδιο δραπέτευσης; Θα είναι το διάστημα η αμέσως επόμενη «χωματερή» αποβλήτων του παρασιτικού μας πολιτισμού; Μήπως τα «kipple» αυτοαναπαραγόμενα απόβλητα του Philip K. Dick δεν είναι απλή επιστημονική φαντασία; Μπορεί να διατυπωθεί λεκτικά, σε αφήγημα, αυτό που πραγματικά συμβαίνει στον πλανήτη σήμερα και -βεβαίως- μπορεί να υπάρξει ένα νέο αφήγημα, στα πλαίσια του οποίου θα πάψουμε να λειτουργούμε ως παράσιτα και θα περάσουμε σε μια φάση «αποανάπτυξης»; Μπορούν, εντέλει, τα ανθρώπινα έργα να συνεχίσουν να συνυπάρχουν με τον γήινο (και τον υπέργειο, τον αστρικό) χώρο;

Ας μην ξεχνούμε ότι από ιδρύσεώς του το 1846 το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών είχε πολύ υψηλές βλέψεις. Έκτοτε λειτουργεί αδιάλειπτα, προσφέροντας σημαντικές υπηρεσίες στην επιστήμη της Αστρονομίας και στην ελληνική κοινωνία, υπηρετώντας με συνέπεια τη χαραγμένη στην πρόσοψή του λατινική ρήση «Servare Intaminatum», ως άλλη διατύπωση της ανάγκης για προάσπιση της επιστημονικής αλήθειας, σε μιαν εποχή όπου η Επιστήμη αντιμετωπίζει το δίλημμα της αλήθειας ή του ψεύδους. Όπως και η Τέχνη, που επίσης υπόκειται τις κακοποιούς συνέπειες της ανθρώπινης απληστίας και συχνά γίνεται παρασιτική. Εξάλλου, παρά τις επιστημονικές του καταβολές, το Αστεροσκοπείο Αθηνών έχει εγκατασταθεί στο συλλογικό φαντασιακό ως ένας τόπος αστικής ουτοπίας, όχι μόνο για ό,τι αφορά τον δικό μας πλανήτη, αλλά και για κάθε φαντασιακή επέκταση του ανθρώπινου είδους στο Σύμπαν.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Servare Intaminatum
Επιμέλεια: Δημήτρης Τρίκας
Επιμελητική ομάδα: Αλεξάνδρα Ασσαντουριάν,  Διώνη Ζούβελου
Διοργάνωση: ΑΜΚΕ ΡΙΖΕΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
Συμμετέχοντες καλλιτέχνες/ιδες: Δημήτρης Αληθεινός, Γιώργος Δρόσος, Ράνια Εμμανουηλίδου, Δημήτρης Εφέογλου, Θοδωρής Ζαφειρόπουλος, Νίκος Iavazzo & Ανδρέας Καλλή, Αναστάσης Καρράς, Πέγκυ Κλιάφα, Κώστας Κοϊνός, Παναγιώτης Κουλουράς, Ανδρέας Λόλης, Κατερίνα Μπότσαρη, Πανδώρα Μουρίκη, Ελένη Πανουκλιά, Αντιγόνη Πασίδη, Άννα Προβατάρη, Πάνος Σκλαβενίτης, Κώστας Τζημούλης, Klajdi Tsano, Έφη Χαλιορή, Δέσποινα Χαριτωνίδη.