alt

Για το μυθιστόρημα του Benjamin Constant Αντόλφ (μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Printa).

Του Γιώργου Λαμπράκου

Αν θέλαμε να εντοπίσουμε και να ξεχωρίσουμε το κύριο χαρακτηριστικό της Ρομαντικής λογοτεχνίας (χονδρικά, 1780-1830), αυτό θα ήταν η ανατίμηση της υποκειμενικότητας και ιδίως της συνιστώσας της που σχετίζεται με τα συναισθήματα/πάθη και τη φαντασία/φαντασίωση. Το Ρομαντικό υποκείμενο (τόσο ως πραγματικός άνθρωπος όσο και ως λογοτεχνικός ήρωας) επιδιώκει την ψυχοσωματική απελευθέρωση από το καταπιεστικό, όπως το νοιώθει, πολιτισμικό πλαίσιο με κύριο όπλο του την έμφαση/επιστροφή σε μια πιο φυσική ζωή, όσο το δυνατόν πιο εξαγνισμένη από τις κοινωνικές συμβάσεις και τον αυξανόμενα ορθολογιστικό χαρακτήρα τους. Σε αυτή την επιδίωξη, που συχνά παίρνει τη μορφή ανοιχτού πολέμου με τον περίγυρο, το Ρομαντικό υποκείμενο είναι πρόθυμο να φτάσει (και όντως φτάνει συχνά) στα άκρα, ακόμα και στον θάνατο.    

Ο Γαλλοελβετός Μπενζαμέν Κονστάν (1767-1830) υπήρξε γνήσιο τέκνο της Ρομαντικής εποχής, με πλούσια πολιτική και δημοσιογραφική καριέρα, γνωστός και για την πολυκύμαντη σχέση του με τη Μαντάμ ντε Σταλ, στην οποία πιστώνεται η εκλαΐκευση του Ρομαντισμού στη Γαλλία. Σήμερα τον θυμάται κανείς μάλλον για το μυθιστόρημά του Αντόλφ το οποίο έγραψε στα 1806-10 και εξέδωσε το 1816. Το βιβλίο μεταφράστηκε εκ νέου στα ελληνικά (μτφρ.-επίμ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Printa) και χωρίς ευτυχώς να εξελληνιστεί το όνομα του κεντρικού ήρωα.

Πρόκειται για έναν μορφωμένο και καλοβαλμένο νεαρό που διέπεται από ένα πνεύμα μελαγχολίας, ανεξαρτησίας και συγχρόνως αποστροφής για τον περίγυρό του.

Το έργο αρχίζει με έναν κοινό λογοτεχνικό τόπο, όπου μπλέκονται ένας εκδότης και πρώτος αφηγητής, ένας ξένος με ένα χειρόγραφο, ένας πανδοχέας που ανακαλύπτει το χειρόγραφο: αυτό το τέχνασμα, ενώ αξιώνει να παγιώσει την «αλήθεια» του κειμένου, συγχρόνως δημιουργεί μια κάποια απόσταση από την ιστορία του Αντόλφ, ο οποίος αναλαμβάνει στο κυρίως έργο να μας την αφηγηθεί σε πρώτο πρόσωπο. Πρόκειται για έναν μορφωμένο και καλοβαλμένο νεαρό που διέπεται από ένα πνεύμα μελαγχολίας, ανεξαρτησίας και συγχρόνως αποστροφής για τον περίγυρό του. Η εκδήλωση της αποστροφής, που οφείλεται όπως ο ίδιος παραδέχεται στη θεμελιώδη πλήξη του, του δημιουργεί προβλήματα στον συγχρωτισμό μου με τους άλλους, που τον κατακρίνουν ως «είρωνα». Ο ίδιος ξέρει τι πιστεύει: «Χρειάζεται χρόνος για να συνηθίσεις το ανθρώπινο είδος, έτσι όπως το έχουν πλάσει το συμφέρον, η επιτήδευση, η ματαιοδοξία, ο φόβος». Το πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρει τι ακριβώς θέλει.

Κατά τις πολλές επαφές που έχει ο Αντόλφ με τους ανώτερους κύκλους γνωρίζει μια επιφανή Πολωνέζα, ονόματι Ελενόρ, διάσημη για την ομορφιά και την ευγένειά της. Η γνωριμία με αυτή την ξεχωριστή γυναίκα, πλην όμως δεσμευμένη και μητέρα, θα του γεννήσει τον έρωτα: όσο πιο αποτυχημένες είναι οι απόπειρες να την προσεγγίσει ερωτικά, τόσο περισσότερο τις εντείνει, μα όσο αυτές αρχίζουν να ευοδώνονται, τόσο το πάθος του αμβλύνεται. Η κεντρική θέση του ήρωα διατυπώνεται με λόγο πικρό: «Είναι τρομαχτική δυστυχία να μη σ’ αγαπούν όταν αγαπάς, αλλά είναι ακόμα μεγαλύτερη όταν σ’ αγαπούν με πάθος κι εσύ έχεις πάψει ν’ αγαπάς». Εδώ η τραγική μοίρα είναι η αντιστρόφως ανάλογη πορεία ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία και την κατάκτηση του αντικειμένου της – όχι λιγότερο τραγική θα είναι πάντως η μοίρα της Ελενόρ. Όπως έγραψε ο Γουάιλντ στα τέλη του ίδιου αιώνα: «Υπάρχουν μόνο δύο τραγωδίες στη ζωή: η μία είναι να μην αποκτήσεις αυτό που θες, η άλλη είναι να το αποκτήσεις». 

Το στοιχείο που καθιστά το Αντόλφ ένα τόσο μοντέρνο έργο είναι η λογοτεχνική διερεύνηση της αμφιθυμίας του ανθρώπου, την οποία ο ίδιος πασχίζει με κάθε τρόπο να εκλογικεύσει κι έτσι να την ελέγξει.

Η ιστορία του Αντόλφ είναι η ιστορία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν μεν, αλλά με διαφορετική ένταση και ίσως με «bad timing». Η αφήγηση του άνδρα αναστοχάζεται με ιδιαίτερη ευαισθησία και βαθύτητα τις περιπλοκές του ερωτικού φαινομένου στον συνδυασμό του με τις κοινωνικές και οικογενειακές επιταγές, με έμφαση στο πώς απεγκλωβίζεται κανείς από μια ερωτική σχέση. Το στοιχείο που καθιστά το Αντόλφ ένα τόσο μοντέρνο έργο είναι η λογοτεχνική διερεύνηση της αμφιθυμίας του ανθρώπου, την οποία ο ίδιος πασχίζει με κάθε τρόπο να εκλογικεύσει κι έτσι να την ελέγξει: «Τα συναισθήματα του ανθρώπου είναι συγκεχυμένα και ετερόκλητα. Αποτελούνται από ένα πλήθος πολυποίκιλων εντυπώσεων που διαφεύγουν την αντίληψή μας. Και τα λόγια, πάντα πολύ χονδροειδή και γενικευτικά, μπορούσαν κάλλιστα να τα υποδείξουν, αλλά ποτέ να τα προσδιορίσουν». Αργότερα ο ήρωας, κάτι σαν «άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» avant la lettre, θα ομολογήσει: «είμαστε τόσο ευμετάβλητα πλάσματα, ώστε στο τέλος νιώθουμε στ’ αλήθεια τα αισθήματα που υποκρινόμαστε». Εδώ δεν μιλά μονάχα για τον εαυτό του, αλλά αξιώνει να γενικεύσει την επισφαλή ψυχική του κατάσταση: η ανθρώπινη ουσία δεν αλλάζει, απλώς υπόκειται σε διαβαθμίσεις και εναλλασσόμενες εντάσεις.

Πολλοί κριτικοί θέλησαν να ανιχνεύσουν την προσωπικότητα του Αντόλφ στον ίδιο τον Κονστάν, γεγονός που τον εκνεύριζε, και δικαίως. Όπως έγραψε στον Πρόλογο στη δεύτερη έκδοση: «Αυτή η μανία να προσπαθείς να εντοπίσεις υπαρκτά πρόσωπα μέσα σε μυθοπλαστικά έργα συνιστά γ’ αυτά τα έργα αληθινή μάστιγα. Τα υποβαθμίζει, τα διαστρεβλώνει, ακυρώνει το ενδιαφέρον που έχουν και εκμηδενίζει τη χρησιμότητά τους. […] Εγώ αναφέρομαι σε κείνο το μαρτύριο της καρδιάς, στο επώδυνο σάστισμα μιας παραπλανημένης ψυχής, στην κατάπληξή της όταν μαθαίνει πως η αφοσίωση είναι σφάλμα και οι θυσίες, στα μάτια αυτού που τις δέχτηκε, έγκλημα». Και πράγματι, δύο αιώνες μετά, είναι αδιάφορο πόσον Αντόλφ είχε μέσα του ο Κονστάν: σημασία έχουν τα συναισθήματα των δύο βασικών χαρακτήρων, όλες εκείνες οι «διαλείψεις της καρδιάς» για τις οποίες έγραψε έναν αιώνα μετά τον Κονστάν ο Προυστ, με ασφαλώς μεγαλύτερη εμβρίθεια.

Πολλοί μάστορες της ψυχολογίας (μεταξύ αυτών ο Σταντάλ και ο Μπαλζάκ, που έγραψαν κριτικά σημειώματα για το Αντόλφ τα οποία υπάρχουν στην ελληνική έκδοση) διάβασαν και επηρεάστηκαν από αυτό το μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε σημασία βιβλίο, το οποίο ευτυχώς δεν πλήττεται από τον στόμφο που χαρακτηρίζει εν γένει τα Ρομαντικά κείμενα.

Οι πεποιθήσεις του Αντόλφ βρίθουν από το Ρομαντικό Zeitgeist («Δεν είναι η απόλαυση, η φύση ή οι αισθήσεις που μας διαφθείρουν· είναι οι υπολογισμοί στους οποίους μας εθίζει η κοινωνία και οι συλλογισμοί που γεννά η εμπειρία»), ενώ συγχρόνως προκαταλαμβάνουν διορατικά την ψυχανάλυση («Σχεδόν πάντα, για να συμφιλιωθούμε με τον εαυτό μας, μεταμφιέζουμε σε υπολογισμούς και μεθοδικότητα τις ανικανότητες ή τις αδυναμίες μας») και γενικά τη γενικευμένη «ρευστότητα» (όπως έλεγε ο μακαρίτης, πια, Σίγκμουντ Μπάουμαν) της νεωτερικότητας και μετανεωτερικότητας («δεν υπάρχει πλήρης ενότητα στον άνθρωπο»). Κι επειδή η λογοτεχνία έχει ιστορία, ας σημειωθεί ότι πολλοί μάστορες της ψυχολογίας (μεταξύ αυτών ο Σταντάλ και ο Μπαλζάκ, που έγραψαν κριτικά σημειώματα για το Αντόλφ τα οποία υπάρχουν στην ελληνική έκδοση) διάβασαν και επηρεάστηκαν από αυτό το μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε σημασία βιβλίο, το οποίο ευτυχώς δεν πλήττεται από τον στόμφο που χαρακτηρίζει εν γένει τα Ρομαντικά κείμενα.

Το σαραντασέλιδο επίμετρο της μεταφράστριας είναι απολύτως κατατοπιστικό ως προς την ιστορία και την ερμηνεία του κειμένου. Όπως σημειώνει, με το Αντόλφ εγκαινιάζεται «στις αρχές του 19ου αιώνα ένα μυθιστόρημα αντι-διάπλασης, όπου ο αφηγητής παρατηρεί και ενδοσκοπεί τον εαυτό του, χωρίς όμως να μπορεί να του θεραπεύσει την απώλεια ταυτότητας και την έλλειψη αυτοσυνειδησίας, αλλά μάλλον προβάλλοντας την πολυπλοκότητα του είναι και την αδυναμία του να αφηγηθεί το εγώ και να ερμηνεύσει τη συναισθηματική, κοινωνική και υπαρξιακή αποτυχία του». Μέσα στις μόλις 130 σελίδες τού Αντόλφ ο αναγνώστης θα γοητευτεί από έναν ιδιόμορφο έρωτα και παράλληλα θα προβληματιστεί για τα διαχρονικά αίτια της συντριβής του.

* Στην κεντρική φωτογραφία ο πίνακας του John William Waterhouse, The Lady of Shalott, 1888.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ζούσαμε, τρόπον τινά, μ’ ένα είδος συναισθηματικής μνήμης, αρκετά ισχυρής ώστε η ιδέα του χωρισμού να μας είναι επώδυνη και πολύ αδύναμης για να βρούμε την ευτυχία στη σχέση μας. Παραδινόμουν σ’ αυτά τα συναισθήματα, χαλαρώνοντας έτσι από τον εξαναγκασμό που συνήθως ένιωθα. Θα ήθελα να προσφέρω στην Ελενόρ κάποια δείγματα τρυφερότητας που θα την ικανοποιούσαν· μερικές φορές της έλεγα και πάλι λόγια ερωτικά· αλλά αυτά τα συναισθήματα κι αυτά τα λόγια έμοιαζαν με τα χλωμά, ξεθωριασμένα φύλλα που, χάρη στ’ απομεινάρια μιας νεκρωμένης ορμής, συνεχίζουν, ακόμα και μαραμένα, να μεγαλώνουν στα κλαδιά ενός ξεριζωμένου δέντρου». 


altΑντόλφ
Benjamin Constant
Μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου
Printa 2016
Σελ. 192, τιμή εκδότη €14,85

alt

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

«Αποσυνάγωγοι» του Ογούζ Ατάι (κριτική) – Ένα σημαντικό έργο της τουρκικής λογοτεχνίας

Για το 34ο βιβλίο της εμβληματικής σειράς «Orbis Literæ», το μυθιστόρημα του Τούρκου συγγραφέα Ογούζ Ατάι [Oğuz Atay] «Αποσυνάγωγοι» (μτφρ. Νίκη Σταυρίδη, απόδοση ποιητικών τμημάτων: Δημήτρης Μαύρος, επίμετρο: Βασίλης Φ. Δρόλιας, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης ...

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

«Οι ταξιδιώτες» της Ρετζίνα Πόρτερ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ρετζίνα Πόρτερ [Regina Porter] «Οι ταξιδιώτες» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Το ντεμπούτο της Αμερικανίδας Ρετζίνα Πόρτερ (Σαβάνα, Τζόρτζια) με τίτλο ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ