alt

Για το μυθιστόρημα του Benjamin Constant Αντόλφ (μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Printa).

Του Γιώργου Λαμπράκου

Αν θέλαμε να εντοπίσουμε και να ξεχωρίσουμε το κύριο χαρακτηριστικό της Ρομαντικής λογοτεχνίας (χονδρικά, 1780-1830), αυτό θα ήταν η ανατίμηση της υποκειμενικότητας και ιδίως της συνιστώσας της που σχετίζεται με τα συναισθήματα/πάθη και τη φαντασία/φαντασίωση. Το Ρομαντικό υποκείμενο (τόσο ως πραγματικός άνθρωπος όσο και ως λογοτεχνικός ήρωας) επιδιώκει την ψυχοσωματική απελευθέρωση από το καταπιεστικό, όπως το νοιώθει, πολιτισμικό πλαίσιο με κύριο όπλο του την έμφαση/επιστροφή σε μια πιο φυσική ζωή, όσο το δυνατόν πιο εξαγνισμένη από τις κοινωνικές συμβάσεις και τον αυξανόμενα ορθολογιστικό χαρακτήρα τους. Σε αυτή την επιδίωξη, που συχνά παίρνει τη μορφή ανοιχτού πολέμου με τον περίγυρο, το Ρομαντικό υποκείμενο είναι πρόθυμο να φτάσει (και όντως φτάνει συχνά) στα άκρα, ακόμα και στον θάνατο.    

Ο Γαλλοελβετός Μπενζαμέν Κονστάν (1767-1830) υπήρξε γνήσιο τέκνο της Ρομαντικής εποχής, με πλούσια πολιτική και δημοσιογραφική καριέρα, γνωστός και για την πολυκύμαντη σχέση του με τη Μαντάμ ντε Σταλ, στην οποία πιστώνεται η εκλαΐκευση του Ρομαντισμού στη Γαλλία. Σήμερα τον θυμάται κανείς μάλλον για το μυθιστόρημά του Αντόλφ το οποίο έγραψε στα 1806-10 και εξέδωσε το 1816. Το βιβλίο μεταφράστηκε εκ νέου στα ελληνικά (μτφρ.-επίμ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Printa) και χωρίς ευτυχώς να εξελληνιστεί το όνομα του κεντρικού ήρωα.

Πρόκειται για έναν μορφωμένο και καλοβαλμένο νεαρό που διέπεται από ένα πνεύμα μελαγχολίας, ανεξαρτησίας και συγχρόνως αποστροφής για τον περίγυρό του.

Το έργο αρχίζει με έναν κοινό λογοτεχνικό τόπο, όπου μπλέκονται ένας εκδότης και πρώτος αφηγητής, ένας ξένος με ένα χειρόγραφο, ένας πανδοχέας που ανακαλύπτει το χειρόγραφο: αυτό το τέχνασμα, ενώ αξιώνει να παγιώσει την «αλήθεια» του κειμένου, συγχρόνως δημιουργεί μια κάποια απόσταση από την ιστορία του Αντόλφ, ο οποίος αναλαμβάνει στο κυρίως έργο να μας την αφηγηθεί σε πρώτο πρόσωπο. Πρόκειται για έναν μορφωμένο και καλοβαλμένο νεαρό που διέπεται από ένα πνεύμα μελαγχολίας, ανεξαρτησίας και συγχρόνως αποστροφής για τον περίγυρό του. Η εκδήλωση της αποστροφής, που οφείλεται όπως ο ίδιος παραδέχεται στη θεμελιώδη πλήξη του, του δημιουργεί προβλήματα στον συγχρωτισμό μου με τους άλλους, που τον κατακρίνουν ως «είρωνα». Ο ίδιος ξέρει τι πιστεύει: «Χρειάζεται χρόνος για να συνηθίσεις το ανθρώπινο είδος, έτσι όπως το έχουν πλάσει το συμφέρον, η επιτήδευση, η ματαιοδοξία, ο φόβος». Το πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρει τι ακριβώς θέλει.

Κατά τις πολλές επαφές που έχει ο Αντόλφ με τους ανώτερους κύκλους γνωρίζει μια επιφανή Πολωνέζα, ονόματι Ελενόρ, διάσημη για την ομορφιά και την ευγένειά της. Η γνωριμία με αυτή την ξεχωριστή γυναίκα, πλην όμως δεσμευμένη και μητέρα, θα του γεννήσει τον έρωτα: όσο πιο αποτυχημένες είναι οι απόπειρες να την προσεγγίσει ερωτικά, τόσο περισσότερο τις εντείνει, μα όσο αυτές αρχίζουν να ευοδώνονται, τόσο το πάθος του αμβλύνεται. Η κεντρική θέση του ήρωα διατυπώνεται με λόγο πικρό: «Είναι τρομαχτική δυστυχία να μη σ’ αγαπούν όταν αγαπάς, αλλά είναι ακόμα μεγαλύτερη όταν σ’ αγαπούν με πάθος κι εσύ έχεις πάψει ν’ αγαπάς». Εδώ η τραγική μοίρα είναι η αντιστρόφως ανάλογη πορεία ανάμεσα στην ερωτική επιθυμία και την κατάκτηση του αντικειμένου της – όχι λιγότερο τραγική θα είναι πάντως η μοίρα της Ελενόρ. Όπως έγραψε ο Γουάιλντ στα τέλη του ίδιου αιώνα: «Υπάρχουν μόνο δύο τραγωδίες στη ζωή: η μία είναι να μην αποκτήσεις αυτό που θες, η άλλη είναι να το αποκτήσεις». 

Το στοιχείο που καθιστά το Αντόλφ ένα τόσο μοντέρνο έργο είναι η λογοτεχνική διερεύνηση της αμφιθυμίας του ανθρώπου, την οποία ο ίδιος πασχίζει με κάθε τρόπο να εκλογικεύσει κι έτσι να την ελέγξει.

Η ιστορία του Αντόλφ είναι η ιστορία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν μεν, αλλά με διαφορετική ένταση και ίσως με «bad timing». Η αφήγηση του άνδρα αναστοχάζεται με ιδιαίτερη ευαισθησία και βαθύτητα τις περιπλοκές του ερωτικού φαινομένου στον συνδυασμό του με τις κοινωνικές και οικογενειακές επιταγές, με έμφαση στο πώς απεγκλωβίζεται κανείς από μια ερωτική σχέση. Το στοιχείο που καθιστά το Αντόλφ ένα τόσο μοντέρνο έργο είναι η λογοτεχνική διερεύνηση της αμφιθυμίας του ανθρώπου, την οποία ο ίδιος πασχίζει με κάθε τρόπο να εκλογικεύσει κι έτσι να την ελέγξει: «Τα συναισθήματα του ανθρώπου είναι συγκεχυμένα και ετερόκλητα. Αποτελούνται από ένα πλήθος πολυποίκιλων εντυπώσεων που διαφεύγουν την αντίληψή μας. Και τα λόγια, πάντα πολύ χονδροειδή και γενικευτικά, μπορούσαν κάλλιστα να τα υποδείξουν, αλλά ποτέ να τα προσδιορίσουν». Αργότερα ο ήρωας, κάτι σαν «άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» avant la lettre, θα ομολογήσει: «είμαστε τόσο ευμετάβλητα πλάσματα, ώστε στο τέλος νιώθουμε στ’ αλήθεια τα αισθήματα που υποκρινόμαστε». Εδώ δεν μιλά μονάχα για τον εαυτό του, αλλά αξιώνει να γενικεύσει την επισφαλή ψυχική του κατάσταση: η ανθρώπινη ουσία δεν αλλάζει, απλώς υπόκειται σε διαβαθμίσεις και εναλλασσόμενες εντάσεις.

Πολλοί κριτικοί θέλησαν να ανιχνεύσουν την προσωπικότητα του Αντόλφ στον ίδιο τον Κονστάν, γεγονός που τον εκνεύριζε, και δικαίως. Όπως έγραψε στον Πρόλογο στη δεύτερη έκδοση: «Αυτή η μανία να προσπαθείς να εντοπίσεις υπαρκτά πρόσωπα μέσα σε μυθοπλαστικά έργα συνιστά γ’ αυτά τα έργα αληθινή μάστιγα. Τα υποβαθμίζει, τα διαστρεβλώνει, ακυρώνει το ενδιαφέρον που έχουν και εκμηδενίζει τη χρησιμότητά τους. […] Εγώ αναφέρομαι σε κείνο το μαρτύριο της καρδιάς, στο επώδυνο σάστισμα μιας παραπλανημένης ψυχής, στην κατάπληξή της όταν μαθαίνει πως η αφοσίωση είναι σφάλμα και οι θυσίες, στα μάτια αυτού που τις δέχτηκε, έγκλημα». Και πράγματι, δύο αιώνες μετά, είναι αδιάφορο πόσον Αντόλφ είχε μέσα του ο Κονστάν: σημασία έχουν τα συναισθήματα των δύο βασικών χαρακτήρων, όλες εκείνες οι «διαλείψεις της καρδιάς» για τις οποίες έγραψε έναν αιώνα μετά τον Κονστάν ο Προυστ, με ασφαλώς μεγαλύτερη εμβρίθεια.

Πολλοί μάστορες της ψυχολογίας (μεταξύ αυτών ο Σταντάλ και ο Μπαλζάκ, που έγραψαν κριτικά σημειώματα για το Αντόλφ τα οποία υπάρχουν στην ελληνική έκδοση) διάβασαν και επηρεάστηκαν από αυτό το μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε σημασία βιβλίο, το οποίο ευτυχώς δεν πλήττεται από τον στόμφο που χαρακτηρίζει εν γένει τα Ρομαντικά κείμενα.

Οι πεποιθήσεις του Αντόλφ βρίθουν από το Ρομαντικό Zeitgeist («Δεν είναι η απόλαυση, η φύση ή οι αισθήσεις που μας διαφθείρουν· είναι οι υπολογισμοί στους οποίους μας εθίζει η κοινωνία και οι συλλογισμοί που γεννά η εμπειρία»), ενώ συγχρόνως προκαταλαμβάνουν διορατικά την ψυχανάλυση («Σχεδόν πάντα, για να συμφιλιωθούμε με τον εαυτό μας, μεταμφιέζουμε σε υπολογισμούς και μεθοδικότητα τις ανικανότητες ή τις αδυναμίες μας») και γενικά τη γενικευμένη «ρευστότητα» (όπως έλεγε ο μακαρίτης, πια, Σίγκμουντ Μπάουμαν) της νεωτερικότητας και μετανεωτερικότητας («δεν υπάρχει πλήρης ενότητα στον άνθρωπο»). Κι επειδή η λογοτεχνία έχει ιστορία, ας σημειωθεί ότι πολλοί μάστορες της ψυχολογίας (μεταξύ αυτών ο Σταντάλ και ο Μπαλζάκ, που έγραψαν κριτικά σημειώματα για το Αντόλφ τα οποία υπάρχουν στην ελληνική έκδοση) διάβασαν και επηρεάστηκαν από αυτό το μικρό σε μέγεθος, αλλά μεγάλο σε σημασία βιβλίο, το οποίο ευτυχώς δεν πλήττεται από τον στόμφο που χαρακτηρίζει εν γένει τα Ρομαντικά κείμενα.

Το σαραντασέλιδο επίμετρο της μεταφράστριας είναι απολύτως κατατοπιστικό ως προς την ιστορία και την ερμηνεία του κειμένου. Όπως σημειώνει, με το Αντόλφ εγκαινιάζεται «στις αρχές του 19ου αιώνα ένα μυθιστόρημα αντι-διάπλασης, όπου ο αφηγητής παρατηρεί και ενδοσκοπεί τον εαυτό του, χωρίς όμως να μπορεί να του θεραπεύσει την απώλεια ταυτότητας και την έλλειψη αυτοσυνειδησίας, αλλά μάλλον προβάλλοντας την πολυπλοκότητα του είναι και την αδυναμία του να αφηγηθεί το εγώ και να ερμηνεύσει τη συναισθηματική, κοινωνική και υπαρξιακή αποτυχία του». Μέσα στις μόλις 130 σελίδες τού Αντόλφ ο αναγνώστης θα γοητευτεί από έναν ιδιόμορφο έρωτα και παράλληλα θα προβληματιστεί για τα διαχρονικά αίτια της συντριβής του.

* Στην κεντρική φωτογραφία ο πίνακας του John William Waterhouse, The Lady of Shalott, 1888.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ζούσαμε, τρόπον τινά, μ’ ένα είδος συναισθηματικής μνήμης, αρκετά ισχυρής ώστε η ιδέα του χωρισμού να μας είναι επώδυνη και πολύ αδύναμης για να βρούμε την ευτυχία στη σχέση μας. Παραδινόμουν σ’ αυτά τα συναισθήματα, χαλαρώνοντας έτσι από τον εξαναγκασμό που συνήθως ένιωθα. Θα ήθελα να προσφέρω στην Ελενόρ κάποια δείγματα τρυφερότητας που θα την ικανοποιούσαν· μερικές φορές της έλεγα και πάλι λόγια ερωτικά· αλλά αυτά τα συναισθήματα κι αυτά τα λόγια έμοιαζαν με τα χλωμά, ξεθωριασμένα φύλλα που, χάρη στ’ απομεινάρια μιας νεκρωμένης ορμής, συνεχίζουν, ακόμα και μαραμένα, να μεγαλώνουν στα κλαδιά ενός ξεριζωμένου δέντρου». 


altΑντόλφ
Benjamin Constant
Μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου
Printa 2016
Σελ. 192, τιμή εκδότη €14,85

alt

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

«Ας πούμε πως είμαι εγώ» της Βερόνικα Ράιμο (κριτική) – Mια χιουμοριστική αποδόμηση της αυτομυθοπλασίας

Για το βιβλίο της Βερόνικα Ράιμο [Veronica Raimo] «Ας πούμε πως είμαι εγώ» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Δώμα). Kεντρική εικόνα: Unsplash.

Γράφει η Φανή Χατζή

Το Ας πούμε πως είμαι εγώ (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδόσεις Δ...

«Απαγορευμένο τετράδιο» της Άλμπα ντε Σέσπεντες (κριτική) – Μια γοητευτική πλην μονοφωνική αφήγηση

«Απαγορευμένο τετράδιο» της Άλμπα ντε Σέσπεντες (κριτική) – Μια γοητευτική πλην μονοφωνική αφήγηση

Για το μυθιστόρημα της Άλμπα ντε Σέσπεντες [Alba De Cespedes] «Απαγορευμένο τετράδιο» (μτφρ. Σταύρος Παπασταύρου, εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Οι σκέψεις δεν υπάρχουν. Υλοποιούνται μόνο κατά την εκφορά τους, προφορικώς ή γραπτώς ...

«Ατίμωση» του Τζον Μάξγουελ Κουτσί (κριτική): Το λογοτεχνικό και ιστορικό ορόσημο της Νότιας Αφρικής

«Ατίμωση» του Τζον Μάξγουελ Κουτσί (κριτική): Το λογοτεχνικό και ιστορικό ορόσημο της Νότιας Αφρικής

Για το μυθιστόρημα του Τζον Μάξγουελ Κουτσί [J.M. Coetzee] «Ατίμωση» (μτφρ. Χριστίνα Σωτηροπούλου, εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα: Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 30 Ιουνίου 1991, έπειτα από 43 χρόνια σκληρού ρατσ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

Στο 47ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη συγγραφέα και αρθογράφο Βίβιαν Στεργίου. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 18 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές

Ανάμεσα στο έργο και στις πολιτικές αντιλήψεις συχνά... «η σκιά πέφτει». Η Ανί Ερνό και ο Μισέλ Ουελμπέκ, το έργο τους, οι αντιφάσεις τους και οι πρόσφατες Γαλλικές εκλογές.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

«Η άλλη κόρη»

...
To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7o Θερινό Βιβλιοστάσιο θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 19, το Σάββατο 20 και την Κυριακή 21 Ιουλίου, στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης. Κεντρική εικόνα από το περσινό επιτυχημένο 6ο Θερινό Βιβλιοστάσιο στον Κήπο Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων.

Επιμέλεια: Book Press

To 7o Θερινό Βι...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Αρχιτεκτονική της νέας και της παλιάς Ελλάδας – Πέντε νέες εκδόσεις, πέντε εξαιρετικές προτάσεις

Πέντε νέα βιβλία αρχιτεκτονικής για την Αθήνα, για τις εθνικές υποδομές αλλά και για τη συμβολή των Ελλήνων στην αρχιτεκτονική της Σμύρνης. Επίσης, δυο ιδιαίτερα βιβλία, ένα κείμενο του Le Corbusier απευθυνόμενο σε φοιτητές του, και μια μελέτη για το πώς είναι να ζεις σε έναν χώρο έκτακτης ανάγκης.

Γράφει η ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ