alt

Για το μυθιστόρημα του Saul Bellow «Χέρτσογκ» (μτφρ. Δημήτρης Στεφανάκης, εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Βέη

Ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου, ο Αμερικανοεβραίος πανεπιστημιακός καθηγητής, αμφιλεγόμενος συγγραφέας κοινωνικοπολιτικών δοκιμίων, προερχόμενος από τον Καναδά, γόνος περιστασιακών λαθρεμπόρων, ονόματι Μόουζες Ελκανά Χέρτσογκ, σαράντα επτά ετών, με δύο διαζύγια στον παθητικό τομέα της ζωής του, με δύο ανήλικα παιδιά στον ενεργητικό τομέα του πυρετώδους βίου του, δεν δυσκολεύεται να αναπτύξει μια φιλία, ισχυρή και γόνιμη, με τους αναγνώστες. Πότε δρα ως να ήταν ένας αρχετυπικός κλόουν και πότε ως να ήταν ένας αυθεντικός, πρωτογενής φιλόσοφος. 

Προβάλλει διαδοχικά «με τους φίλους του, ένας εγωίσταρος. Στην αγάπη, νωθρός. Στο μυαλό, κουτός. Σε ζητήματα δύναμης, παθητικός. Και όσον αφορά την ψυχή του, μια ζωή υπεκφυγές [...] άτομο με ιδιόρρυθμες τάσεις [...] ειδικό στο να κλωθογυρίζει τυχαία περιστατικά αντί να εφορμήσει στα ουσιώδη. Συχνά περίμενε να καταλάβει εξαπίνης τα σημαντικά πράγματα, με κάποιο διασκεδαστικό στρατήγημα [...]. Έτρεμε την άβυσσο του συναισθήματος που έπρεπε επιτέλους να αντιμετωπίσει, όταν δε θα μπορούσε πια να καταφύγει στις εκκεντρικότητές του για να βρει ανακούφιση [...] λίγο χαζούλης, καθόλου πρακτικός, αλλά φιλόδοξος πνευματικά, κάπως αλαζόνας, επίσης, παραχαϊδεμένος, ελαφρόμυαλος τύπος». Μάλιστα κατά τις πλέον κρίσιμες φάσεις της πολιτείας του, όταν οι συνθήκες κρίνονται σταθερά ενάντιες και η ύπαρξη πολιορκείται στενά από το Κακό, «η καρδιά του αλγεί αξιοθρήνητα. Θα ήθελε να δώσει σε αυτή την καρδιά ένα γερό τράνταγμα ή να την ξεριζώσει από τα στήθια του. Να της κάνει έξωση [...] απεχθανόταν την εξευτελιστική κωμωδία της θλίψης».

Παραμένει βέβαια ηδονιστής, αλλά όχι σεξιστής. Η επαρκέστατη ερωμένη του, η Ραμόνα, του προσφέρει την μάλλον ιδεατή διαφυγή.

Παρέθεσα κατά λέξη αποσπάσματα από τις σελίδες 12, 20, 46 και 234. Είναι ενδεικτικά της κειμενικής στρατηγικής του νομπελίστα Σωλ Μπέλοου (1915-2005). Ο δεινός αυτός ψυχογράφος, ο οποίος σημειωτέον επέζησε τεσσάρων διαζυγίων, όντας επιτήδειος αναλυτής της κωμικοτραγικής περιπέτειας του ανθρώπου, υποκύπτει ενίοτε στον μέγα πειρασμό της αυτοβιογραφίας. Εξ ου και οι πολλαπλές δήθεν συμπτώσεις της εξ αντικειμένου συμπεριφοράς του στην πάροδο δεκαετιών με ό,τι έχει να μας αφηγηθεί ο ίδιος στο παρόν μυθιστόρημα. Είναι επίσης εμφανές, μεταξύ άλλων, ότι το διηγητικό υποκείμενο συνειδητά αναζητεί τα αίτια και τα αιτιατά της αυτοκαταστροφικής του παρόρμησης. Δεν παύει, συν τοις άλλοις, να εξετάζει το ενδεχόμενο της επείγουσας απεμπλοκής του από τα συσσωρευόμενα δεινά. Προκειμένου μάλιστα να βιώσει την ποθούμενη αυθυπέρβασή του, δεν θα διστάσει να θυσιάσει πλείστες όσες απολαύσεις. Παραμένει βέβαια ηδονιστής, αλλά όχι σεξιστής. Η επαρκέστατη ερωμένη του, η Ραμόνα, του προσφέρει την μάλλον ιδεατή διαφυγή. Ο παράδεισος του αμφίδρομου, του ορθοτομούντος έρωτα, ανοίγει ειδικά γι' αυτόν τις κεντρικές πύλες του. Οι συνεπακόλουθοι δισταγμοί εκ μέρους του, ο δόκιμος κυρίως εφιάλτης ενός τρίτου γάμου, τον αποθαρρύνει. Δεν θα μάθουμε ποτέ αν θα ενδώσει ολοκληρωτικά στις ακάματες σειρήνες, οι οποίες ενυπάρχουν στη φύση της Ραμόνας, του σαρωτικού, ασίγαστου αυτού θήλεος.

Οι αλλεπάλληλες υπονομεύσεις του Χέρτσογκ από επιθετικούς τρίτους, οι απειλές, οι απάτες, οι πικρές διαψεύσεις και οι ποικίλες λοιδορίες συνιστούν απλώς επεισόδια της καθημερινής τριβής, χωρίς εν τέλει βαρύνουσα σημασία. Περισσότερη αξία όμως έχουν οι αναμετρήσεις της συγκεκριμένης αυτής περσόνας του Σωλ Μπέλοου με αρκετούς εμβληματικούς φιλοσόφους, όπως είναι φέρ΄ ειπείν ο Νίτσε, ο Μπερξόν, ο Χάιντεγκερ κι ο Σπινόζα (βλ. σελ. 400, 361, 374 και 413, αντιστοίχως). Και δεν απαριθμώ εδώ όσους φιλοσόφους υπονοεί ο συγγραφέας σε διάφορα σημεία της λίαν ασθματικής εξιστόρησής του, όπως συμβαίνει συχνά με τον Σοπενχάουερ λόγου χάριν, ή πόσες φορές μια πρόταση παραπέμπει ευθέως ή εμμέσως πλην σαφώς φέρ΄ ειπείν στην Παλαιά ή στην Καινή Διαθήκη. Αρκεί μόνο να μνημονεύσω την κρίσιμη φράση στη σελίδα 256 «κι όσο για τη σχέση του με τους νεκρούς, αυτή ήταν πραγματικά πολύ κακή. Στην πραγματικότητα πίστευε στο να αφήνεις τους νεκρούς να θάβουν τους νεκρούς τους». Αποτελεί απλή παράθεση του ευαγγελικού χωρίου «άφες τους νεκρούς θάψαι τους εαυτών νεκρούς». Εννοώ εδώ: Ματθαίος 8, 22.

Το είδωλο του εαυτού στην επιφάνεια των ρευστών πραγμάτων δεν φαίνεται να τον πανικοβάλει. Γνωρίζει άλλωστε τα όρια των όποιων δυνατοτήτων του είναι του.

Ομολογώ ότι αναγνωρίζω εύκολα τους εμφανέστερους φιλολογικούς προγόνους του Μόουζες Ελκανά Χέρτσογκ. Αναφέρομαι τόσο στον Δον Κιχώτη, όσο και στον Άμλετ. Το είδωλο του εαυτού στην επιφάνεια των ρευστών πραγμάτων δεν φαίνεται να τον πανικοβάλει. Γνωρίζει άλλωστε τα όρια των όποιων δυνατοτήτων του είναι του. Η δε περιρρέουσα ατμόσφαιρα τον προκαλεί να διερμηνεύσει την εγγενή του, την οριακή και εν πολλοίς μοιραία ιδιομορφία του. Εκείνη δηλαδή, την οποία ο βιαστικός παρατηρητής θα χαρακτήριζε αμέσως τρέλα. Συγκρατώ, επίσης, για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής έναν αφορισμό του άλλου νομπελίστα, του Σάμουελ Μπέκετ, όπως απαντά στο έργο του με τίτλο Ολοταχώς προς το χειρότερο, δημοσιευμένο το 1991, τριάντα δηλαδή χρόνια ακριβώς μετά την κυκλοφορία του Χέρτσογκ. Τον παραθέτω στη λειτουργική μετάφραση του Θωμά Συμεωνίδη στις εκδόσεις του Σάμη Γαβριηλίδη, 2016: «Όλα περασμένα. Ποτέ τίποτε άλλο. Όλα δοκιμασμένα. Όλα αποτυχημένα. Χωρίς σημασία. Να προσπαθήσεις ξανά. Να αποτύχεις ξανά. Να αποτύχεις καλύτερα». Στο σημείο αυτό ο Μόουζες Ελκανά Χέρτσογκ συναντά τους αδιέξοδους τύπους, τα ανδρείκελα της σκοτεινής μπεκετικής σκηνής.

Σε μας άλλωστε απευθύνει κατεξοχήν τις δεκάδες των μανικών επιστολών του κι όχι στους επώνυμους παραλήπτες τους, μεταξύ των οποίων είναι ο Θεός. Οι εν λόγω επιστολές είναι σινιάλα διάσωσης.

Ο επίσης νομπελίστας Γουίλιαμ Φώκνερ (1897-1962), ο σπουδαιότερος συγγραφέας των Η.Π.Α. σύμφωνα με την πλειονότητα των κριτικών, δημιούργησε, ως γνωστόν, μιαν ολόκληρη Κομητεία για να στεγάσει τα πλάσματα της αξεπέραστης μυθοπλασίας του. Εννοώ την περιώνυμη Yoknapatawpha. Πρόκειται για έναν σύνθετο όρο. Σημαίνει τεμαχισμένη, διαμελισμένη γη. Τις επιμέρους λέξεις τις δανείστηκε από το ιδίωμα της φυλής των Ινδιάνων Τσίκασοου, ήτοι Yokana και Petopha. Την αποτελούν 2.400 τετραγωνικά εκτάρια. Οι κάτοικοι ανέρχονται σε 6.298 λευκούς και 9.313 μαύρους. Εξακόσιους περίπου απ' αυτούς τους συναντάμε στα έργα του. Ο Σωλ Μπέλοου αρκέστηκε στη χαρτογράφηση μιας εξόφθαλμα χαοτικής ενδοχώρας, αυτής του Μόουζες Ελκανά Χέρτσογκ. Η μαύρη τρύπα του εγώ έλκει εν προκειμένω το παν. Θέλει απλώς να το κατανοήσει προτού το εξαλείψει παντελώς. Το εγώ είναι ο αγωγός της Δύναμης. Της τυφλής, της κατά καιρούς ανερμάτιστης. Της ρηξικέλευθης και αναγεννησιακής ταυτοχρόνως. Γι' αυτό και ο φορέας της παραπαίει συνεχώς, ουδέποτε όμως σωριάζεται στο έδαφος του δράματος. Εξ ου και ο θαυμασμός που του οφείλουμε. Από μια άποψη είναι ο θαυμασμός γι΄ αυτό που είμαστε εμείς, οι άλλοι του διπλανού αφηγήματος, εφ΄ όσον ο Χέρτσογκ δεν είναι τίποτε άλλο παρά κάτι τι από εμάς τους ίδιους. Σε μας άλλωστε απευθύνει κατεξοχήν τις δεκάδες των μανικών επιστολών του κι όχι στους επώνυμους παραλήπτες τους, μεταξύ των οποίων είναι ο Θεός. Οι εν λόγω επιστολές είναι σινιάλα διάσωσης. Ένας ακόμη άτυχος συμπάσχων στη μαρξιστική κοιλάδα των δακρύων επιδιώκει τη βοήθεια μας. Η αριστουργηματική σύνθεση οδηγείται σε πιθανώς αίσιο πέρας: ο Χέρτσογκ θα βρίσκει πάντα σωτήρια, ήτοι ευήκοα ώτα. Αυτά των εκατοντάδων χιλιάδων αναγνωστών του. Η μετάφραση αντιμετώπισε με θάρρος και γνώση τις αμέτρητες δυσκολίες του πρωτοτύπου. Άξιος ο μισθός της.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΗΣ είναι ποιητής.

bellow coverΧέρτσογκ
Saul Bellow
Μτφρ. Δημήτρης Στεφανάκης
Εκδ. Καστανιώτη 2016
Σελ. 486, τιμή εκδότη €19,08

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ SAUL BELLOW


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πρωινά στα Πριγκηπόνησα, της Ντεφνέ Σουμάν

Πρωινά στα Πριγκηπόνησα, της Ντεφνέ Σουμάν

Για το μυθιστόρημα της Defne Suman «Πρωινά στα Πριγκηπόνησα» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Κλειδάριθμος).

Της Λεύκης Σαραντινού

Ποιος καταλληλότερος να γράψει ένα βιβλίο που η ιστορία του να διαδραματίζεται στα Πριγκηπόνησα, κ...

Δυσφορεί η νύχτα, του/της Μαριέκε Λούκας Ρίνεβελντ

Δυσφορεί η νύχτα, του/της Μαριέκε Λούκας Ρίνεβελντ

Για το βραβευμένο με International Booker μυθιστόρημα του/της Marieke Lucas Rijneveld «Δυσφορεί η νύχτα» (μτφρ. Άγγελος Αγγελίδης – Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Ίκαρος).

Του Διονύση Μαρίνου

Μόλις 29 ετών. Με «πληθυντική» σεξουαλική ταυτότητα πο...

Το γυάλινο ξενοδοχείο, της Έμιλι Μάντελ

Το γυάλινο ξενοδοχείο, της Έμιλι Μάντελ

Για το μυθιστόρημα της Emily St. John Mandel «Το γυάλινο ξενοδοχείο» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη, εκδ. Ίκαρος).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Πόσο εύκολο είναι να αλλάξει κανείς ολοκληρωτικά τη ζωή του; Να μεταπηδήσει από μια οικονομική κατάσταση σε μια άλλη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Πλαγκτόν - Οι ιστορίες, του Βασίλη Αμανατίδη

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με τα πεζά κείμενα του Βασίλη Αμανατίδη «Πλαγκτόν – Οι ιστορίες» (εκδ. Νεφέλη). Κεντρική εικόνα: Κεφάλι μέδουσας από την έκθεση του M.E.T. © «Από την Ασσυρία στην Ιβηρική στην αυγή της Κλασικής Εποχής» (Σεπτέμβριος 2014 – Ιανουάριος 2015).

Του Κωνσταντίνου Μα...

Μια ιστορία για κότες με έμπνευση, θάρρος και άποψη

Μια ιστορία για κότες με έμπνευση, θάρρος και άποψη

Η Book Press προτείνει ένα βιβλίο για παιδιά ή για εφήβους.

Της Ελένης Κορόβηλα

Αυτή την εβδομάδα η εικονογραφημένη ιστορία για παιδιά «Για να ενωθούμε, θ’ ανακατευτούμε – Μια ιστορία για κότες» του Λωράν Καρντόν που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος.

 Λίγα λ...

Το μέτρο και τα σταθμά, της Ελισάβετ Κοτζιά

Το μέτρο και τα σταθμά, της Ελισάβετ Κοτζιά

Μετά την κριτική ανάγνωση της μελέτης της Ελισάβετ Κοτζιά «Ελληνική πεζογραφία 1974-2010 − Το μέτρο και τα σταθμά» (εκδ. Πόλις), ο δρ φιλολογίας, κριτικός και συγγραφέας Γιώργος Ν. Περαντωνάκης απε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία», το οποίο κυκλοφορεί στις 20 Μαΐου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι ...

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας, της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη «Σύγχρονα κάτοπτρα της ελληνικότητας – Ιδέες και Ιδεολογήματα στον 20ο αιώνα», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«…επιχειρώντας, έτσι, μια συνοπτικ...

Ώρες κοινής ανησυχίας, της Μαίρης Κόντζογλου (προδημοσίευση)

Ώρες κοινής ανησυχίας, της Μαίρης Κόντζογλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από τη συλλογή διηγημάτων της Μαίρης Κόντζογλου «Ώρες κοινής ανησυχίας», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 13 Μαΐου, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΧΑΡΩΠΑ ΤΑ ΔΥΟ ΜΟΥ ΧΕΡΙΑ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Οκτώ καλά αστυνομικά μυθιστορήματα

Επιλογή οκτώ μεταφρασμένων αστυνομικών μυθιστορημάτων από τις πρόσφατες κυκλοφορίες.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Τσερνομπίλ: 35 χρόνια μετά, οκτώ βιβλία

Ήταν Σάββατο του Λαζάρου 26 Απριλίου 1986 όταν σημειώθηκε το μεγαλύτερο, μέχρι τότε, πυρηνικό δυστύχημα στην ιστορία. Μια σειρά εκρήξεων προκάλεσε την καταστροφή του αντιδραστήρα 4 του Πυρηνικού Σταθμού Παραγωγής Ενέργειας στο Τσερνομπίλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης και σημερινής Ουκρανίας. Τριάντε πέντε χρόνια μετά, ...

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Απριλίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021. Δείτε ποια βιβλία έχουν μεταφραστεί στα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ