alt

Για το μυθιστόρημα του Ivan S. Turgenev Πατέρες και γιοι (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Άγρα).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«“Αριστοκρατισμός, φιλελευθερισμός, πρόοδος, αρχές”», λέει ο Γεβγκένι Βασίλιτς Μπαζάροφ, ο αντιήρωας στο Πατέρες και Γιοι, το πολύκροτο μυθιστόρημα που εξέδωσε ο Ιβάν Τουργκένιεφ το 1862· «για φαντάσου, πόσες ξένες… κι άχρηστες λέξεις! Ο Ρώσος δεν τις έχει διόλου ανάγκη”.
»“Τι είναι αυτό που έχει ανάγκη κατά τη γνώμη σας;” τον ρωτά ο Πάβελ Πετρόβιτς Κιρσάνοφ, άνθρωπος «παλιάς κοπής, ευέξαπτος και πεισματάρης», όταν μετά την αποφοίτησή του ο ανεψιός του Πάβελ Πετρόβιτς, ο Αρκάντι, ένας νεαρός άντρας μάλλον μετριοπαθής κι ευαίσθητος –που απλώς παπαγαλίζει τον Μπαζάροφ, εντυπωσιασμένος από τη σκοτεινή προσωπικότητά του– επισκέπτεται μετά την αποφοίτησή του, μαζί με το φίλο του, το υποστατικό του πατέρα του, Νικολάι Πετρόβιτς, αδελφού του Πάβελ κι ανθρώπου καλοπροαίρετου, ήπιου, που χήρεψε μα τώρα έχει και δεύτερο παιδί, με μια αθώα λαϊκή κοπέλα τη Φένιετσκα, σπιτώνοντάς την δίχως να την παντρευτεί. «”Αν σας ακούγαμε”», λέει ο Πάβελ Πετρόβιτς, θα βρισκόμασταν εκτός ανθρωπότητας, εκτός των νόμων της. Συγγνώμη, η λογική της ιστορίας απαιτεί…”
»“Και τι μας χρειάζεται αυτή η λογική;”» ανταπαντά ο Μπαζάροφ. «”Θα κάνουμε και δίχως αυτή”». Και παρακάτω: «“Στη σημερινή εποχή χρησιμότερο όλων είναι η απόρριψη, απορρίπτουμε”.
»“Τα πάντα;”
»“Τα πάντα”».

Ο Μπαζάροφ είναι νιχιλιστής, αμφιλεγόμενος χαρακτήρας που μέσα του ένα σκοτεινό πάθος καίει – είναι άνθρωπος της νέας εποχής, της επιστήμης, του πειράματος, και δεν αναγνωρίζει τίποτε, «ni dieu ni maître»· ένας «επαναστάτης χωρίς αιτία».

Ο Μπαζάροφ είναι νιχιλιστής, αμφιλεγόμενος χαρακτήρας που μέσα του ένα σκοτεινό πάθος καίει – είναι άνθρωπος της νέας εποχής, της επιστήμης, του πειράματος, και δεν αναγνωρίζει τίποτε, «ni dieu ni maître»· ένας «επαναστάτης χωρίς αιτία». Μα, ο μηδενισμός του εντέλει είναι με «θετικό πρόσημο» και όχι νέτη άρνηση των πάντων. Παρά τον κυνισμό του, ερωτεύεται τη νεαρή χήρα Άννα Σεργκέγεβνα Οντιντσόβα, όπως κι ο Αρκάντι –σε μιαν επίσκεψη που κάνουν οι δύο νέοι στο υποστατικό της–, μονάχα που ο Αρκάντι τελικά κλίνει προς την εσωστρεφή κι ευαίσθητη αδελφή της Άννας Σεργκέγεβνα, την Κάτια, ενώ η Οντιντσόβα κι ο Μπαζάροφ, κι αν είναι ερωτευμένοι, αφήνουν αυτόν τον ερωτά τους να κουφοκαίει – ο Μπαζάροφ με τον πληγωμένο, σχεδόν θυμωμένο μηδενισμό του και η Άννα Σεργκέγεβνα με την απελπισμένη κενότητα της ζωής της, που στην ιστορία καθρεφτίζει αυτόν το μηδενισμό και τον συμπληρώνει.

Μπορεί ο Μπαζάροφ να απαξιώνει τους πάντες και τα πάντα, μα σαν χαρακτήρας έχει μιαν ακεραιότητα που φαίνεται στη μονομαχία του, με όπλα, με τον Πάβελ Πετρόβιτς και στην άρνησή του να δεχτεί έστω κι ένα καπίκι παραπάνω από τους γονείς του. Πιο πολύ, δείχνει να αισθάνεται κατά κάποιον τρόπο άβολα με την ανθρώπινη αδυναμία και με καθετί άλλο ανθρώπινο (λέει σ’ ένα μυρμήγκι που σέρνει μια μισοπεθαμένη μύγα: «Σέρνε, φίλε, σέρνε! Μη δίνεις σημασία που αντιστέκεται, εκμεταλλεύσου το ότι εσύ, με την ιδιότητα του ζώου, έχεις το δικαίωμα να αγνοείς τα αισθήματα κατανόησης, όχι σαν το δικό μας είδος που προκαλεί μόνο την αυτοσυντριβή του!»). Έτσι, πληγώνει τον πατέρα και τη μητέρα του – φιγούρες τραγικές στο τέλος, σπαραχτικές.

Ο Τουργκένιεφ ως ένα σημείο ξετυλίγει ανάλαφρα την ιστορία του, όπως όταν απαριθμεί για παράδειγμα τις προλήψεις της μητερούλας του Μπαζάροφ («δεν έτρωγε ούτε βοδινό, ούτε περιστέρια, ούτε αστακούς, ούτε τυρί, ούτε σπαράγγια, ούτε κολοκάσια, ούτε λαγούς, ούτε καρπούζια, διότι το κομμένο καρπούζι θυμίζει το κεφάλι του Ιωάννη του Πρόδρομου…») Ωστόσο, στην καρδιά αυτής της ελαφράδας ελλοχεύει η τραγωδία, με φόντο τη ρωσική ύπαιθρο και το ζήτημα των μουζίκων. Όταν παρεμπιπτόντως λέγεται: «Δεν ξέρω τι μου ’ρθε σήμερα να τα βάλω με τον πατέρα: τις προάλλες διέταξε να μαστιγώσουν έναν από τους μουζίκους, και έκανε πολύ καλά… γιατί είναι κλέφτης και φρικτότατος μέθυσος» κι αλλού: «Ο επιστάτης το είχε ρίξει ξαφνικά στο αραλίκι κι άρχισε μάλιστα να χοντραίνει, όπως χοντραίνει κάθε Ρώσος που δοκιμάζει το “ψωμί της ελευθερίας”», ο αναγνώστης νιώθει την τρομερή ένταση κάτω από την –όχι αδιατάραχτη έτσι κι αλλιώς– επιφάνεια μιας κοινωνίας που παραζαλισμένη βρίσκεται σ’ ένα μεταίχμιο. Άλλωστε, ο ίδιος ο μηδενιστής Μπαζάροφ είναι εντέλει και μια ενσάρκωση τούτης της έντασης.

Το Πατέρες και γιοι προκάλεσε σάλο με την έκδοσή του. Ο Τολστόι το απέρριψε, ενώ απεναντίας ο Ντοστογιέφσκι το υπερασπίστηκε.

Το Πατέρες και γιοι προκάλεσε σάλο με την έκδοσή του. Ο Τολστόι το απέρριψε γράφοντας γι’ αυτό: «…δεν υπάρχει ούτε μία σελίδα που να έχει γραφτεί με μία ανάσα, με καρδιοχτύπι, γι’ αυτό δεν υπάρχει ούτε μία σελίδα που να σου κόβει την ανάσα», ενώ απεναντίας ο Ντοστογιέφσκι, καίτοι αντίπαλος των απόψεων του Τουργκένιεφ, το υπερασπίστηκε: «Ε, τα άκουσε και ο Τουργκένιεφ για τον Μπαζάροφ, τον ανήσυχο και θλιμμένο Μπαζάροφ (γνωρίσματα μιας μεγάλης καρδιάς) παρά το μηδενισμό του…»

Ο ίδιος ο Τουργκένιεφ γράφει στο επίμετρό του:

«Δε θα πω πολλά για τις εντυπώσεις που προκάλεσε το μυθιστόρημα αυτό· θα πω μόνο ότι όταν επέστρεψα στην Πετρούπολη, την ίδια μέρα με τις γνωστές πυρκαγιές στην αγορά Απρακσίνσκι, η λέξη “μηδενιστής” κυκλοφορούσε ήδη σε χιλιάδες στόματα και το πρώτο που βγήκε από τα χείλη του πρώτου γνωστού που συνάντησα στη λεωφόρο Νιέφσκι ήταν: “Δείτε τι κάνουν οι μηδενιστές σας! Καίνε την Πετρούπολη!”»

Ένα μυθιστόρημα ίσως όχι ακριβώς ισορροπημένο στη σύνθεσή του, μα με χάρη στο πλάσιμό του (και αποδοσμένο επίσης με χάρη στα ελληνικά από την Ελένη Μπακοπούλου).

Σήμερα εμείς, από απόσταση ενάμισου αιώνα και με το πολιτισμικό χάσμα που χωρίζει τη δική μας δημοκρατική εποχή από τον κόσμο των αφεντάδων και των μουζίκων στο Πατέρες και γιοι, δεν μπορούμε μήτε να ψυχανεμιστούμε, καν, τους λόγους που το βιβλίο προκάλεσε όλον αυτόν τον ντόρο. Τι μένει λοιπόν; Μένει ένα μυθιστόρημα ίσως όχι ακριβώς ισορροπημένο στη σύνθεσή του («Μας προσφέρει, σε σύγκριση με άλλους μυθιστοριογράφους, μια σφαιρική και αρμονική εικόνα της ζωής», γράφει η Βιρτζίνια Γουλφ· ωστόσο «στην αφήγηση υπάρχουν επαναλήψεις και παρεκβάσεις») μα με χάρη στο πλάσιμό του (και αποδοσμένο επίσης με χάρη στα ελληνικά από την Ελένη Μπακοπούλου).

Τελικά, όπως η αγάπη καταφέρνει να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στον ετοιμοθάνατο Μπαζάροφ και τον πατέρα του, έτσι καταφέρνουν οι χαρακτήρες του Τουργκένιεφ, με την ειλικρίνειά τους και το βάθος τους, να γεφυρώσουν την απόσταση που χωρίζει κείνον τον κόσμο, της Ρωσίας στα μέσα του 19ου αι., από τον δικό μας – των τωρινών πατεράδων και των γιων τους. 

* Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΑΚΡΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. 
Τελευταίο του βιβλίο, η νουβέλα «Μαύρο νερό» (εκδ. Κίχλη).


altΠατέρες και γιοι
Ivan S. Turgenev
Μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου
Άγρα 2015
Σελ. 342, τιμή εκδότη €16,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ IVAN S. TURGENEV


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Για το μυθιστόρημα του Herman Melville «Ο μεγάλος απατεώνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Αν ο κάθε άνθρωπος είναι ένα νησί, τότε η ανθρωπότητα (αν αποδεχτούμε αυτή την αφαίρεση) είναι ένα πλοίο. Ή, ακόμα καλύτερ...

Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις, της Ορνέλα Βόρπσι

Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις, της Ορνέλα Βόρπσι

Για τη νουβέλα της Ornela Vorpsi «Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις» (μτφρ. Μαρία Σιδηροπούλου, εκδ. Πλέθρον). Φωτογραφία: Η Vefi Redhi και η Αμαλία Αρσένη από τη θεατρική παράσταση που βασίζεται στο βιβλίο, σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι.

Του Αχιλλέα Σύρμου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Πέθανε ο ποιητής και ζωγράφος Γιώργος Κακουλίδης

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τον θάνατο του Γιώργου Κακουλίδη.

Η Εταιρεία Συγγραφέων εκφράζει τη λύπη της για τον θάνατο του καταξιωμένου ποιητή Γιώργου Κακουλίδη. Συγγραφέας αλλά και ζωγράφος, ο Γιώργος Κακουλίδης υιοθέτησε από νέος, έναν τρόπο ζωή...

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Κράτα το φιλί, του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι

Για το βιβλίο του Μάσσιμο Ρεκαλκάτι «Κράτα το φιλί – Σύντομα μαθήματα για τον έρωτα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέλευθος στη σειρά Μικρή βιβλιοθήκη, σε μετάφραση του Χρήστου Πονηρού. Στην κεντρική φωτογραφία, ο Αντέρως, θεός του ώριμου έρωτα, αδερφός του Έρωτα, όπως αναπαρίσταται στην κορυφή συντριβανιού ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ