Ο κυνηγός, το θήραμα και μια πεταλούδα

Θέωση στις δολομιτικές Άλπεις

Τα διδάγματα της ζωής του ενός γίνονται μαθήματα για τον άλλον, σε μιαν αντιστοιχία που παραπέμπει στα διηγήματα της Άννι Πρου και στη νουβέλα Ο γέρος και η θάλασσα του Χέμινγουει.

Το κείμενο διαδραματίζεται ένα Νοέμβριο, εποχή κυνηγιού, στο ορεινό σκηνικό των δολομιτικών ιταλικών Άλπεων, γνωστό στον συγγραφέα από τις αλπινιστικές του επιδόσεις. Στις απάτητες κορυφές, ένα αγριόγιδο αντιλαμβάνεται στον αέρα την οσμή του ανθρώπου που κυνήγησε και σκότωσε τη μάνα του. Έχει φτάσει στην τελευταία χρονιά όπου η φυσική του κατάσταση θα του επιτρέψει να ηγείται της αγέλης, και η υπεροχή του απειλείται από τα νεώτερα αγριόγιδα. Ένας παράνομος κυνηγός, απογοητευμένος από μιαν Επανάσταση που δεν ήρθε ποτέ, κρατά, στα εξήντα του χρόνια, ως τελευταίο του κυνηγετικό στοίχημα να νικήσει το μοναδικό αυτό ζώο, που του ξέφευγε σε όλη του τη ζωή. Το αγριόγιδο έχει μάθει να υπερβαίνει την εκκρεμότητα του κενού, να κάνει άλματα στο χάος, να ισορροπεί σε σημεία όπου η πρόσβαση του ανθρώπου γίνεται μόνο με τη λογική: «ήταν ο άνεμος ντυμένος πόδια και κέρατα». Ένα μάθημα ηθικής: τα διδάγματα της ζωής του ενός γίνονται μαθήματα για τον άλλον, σε μιαν αντιστοιχία που παραπέμπει στα διηγήματα της Άννι Πρου και στη νουβέλα Ο γέρος και η θάλασσα του Χέμινγουει. Όμως, μπροστά στις δυο αυτές ρωμαλέες μορφές, ως τρίτη ψυχή της αφήγησης, έρχεται η ψυχή μιας πεταλούδας με το ελάχιστο βάρος της ν’ αφήσει το ανεξίτηλο σημάδι της σε ό,τι ακουμπά: «Μια λευκή πεταλούδα πέταξε πάνω του κι ολόγυρά του. Χόρεψε μπροστά στα μάτια του άντρα και τα βλέφαρά του βάρυναν (…) Σκοτείνιασε η ανάσα του, τα πόδια σκλήρυναν, ο χτύπος των φτερών κι ο χτύπος του αίματος σταμάτησαν ταυτόχρονα. Το βάρος της πεταλούδας είχε καταλήξει στην καρδιά του…».

Η σκληρότητα της κοινωνίας των ορεσίβιων αίγαγρων προσιδιάζει εκπληκτικά στην αναλγησία της σιωπηρής και «σκεπτόμενης» ανθρώπινης κοινωνίας: είναι μια αλληγορία της κοινωνίας κυνηγών και θυμάτων, οι εξουσιαστικοί όροι της οποίας αντιστρέφονται με μεγάλη ευκολία.

Η σκληρότητα της κοινωνίας των ορεσίβιων αίγαγρων προσιδιάζει εκπληκτικά στην αναλγησία της σιωπηρής και «σκεπτόμενης» ανθρώπινης κοινωνίας: είναι μια αλληγορία της κοινωνίας κυνηγών και θυμάτων, οι εξουσιαστικοί όροι της οποίας αντιστρέφονται με μεγάλη ευκολία, σε μιαν αφήγηση που περιφρονεί τους παραδεδομένους αφηγηματικούς τρόπους για ν’ αποδώσει την ουσία της ανάλωσης σ’ ένα στόχο που συνιστά εμμονή, καθώς και τη γλυκόπικρη γεύση της πτώσης. Οι φωνές αναμειγνύονται, σε σημείο ταύτισης, οπότε ο ανθρωπομορφισμός θα μπορούσε να εκληφθεί και ως ζωομορφισμός, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη βαρύτητα που δίνει ο συγγραφέας στις λεπτομέρειες, στις κινήσεις του σώματος, στις συνήθειες, στα συναισθήματα της υπεροχής, της νίκης, του πένθους, της απώλειας. Η απόδοση του ερημικού τοπίου, των ήχων, των οσμών, των κινήσεων, είναι αρχετυπική, χωρίς τις επιμολύνσεις των λέξεων της καθημερινότητας, και αυτή συνιστά την ιδιαιτερότητα της γλώσσας του Ντε Λούκα: υπάρχει μια βιβλική επισημότητα, επιστράτευση λέξεων που εκ πρώτης όψεως δεν συνδέονται με συντακτική ακρίβεια, που προσδίδει μιαν ιερατική επισημότητα στην περιγραφή. Κοντινές στην πρώτη φωνή της δημιουργίας, αυτήν που δημιουργεί τον κόσμο με την απλή της εκφώνηση, η φωνή του διττού αφηγητή επιτρέπει στο σώμα την είσοδο σ ’αυτό το άγριο, αύταρκες παιχνίδι ανταγωνισμού, in ludο : στα λατινικά η λέξη «ψευδαίσθηση» σημαίνει την «είσοδο στο παιχνίδι». Ο συγγραφέας δηλώνει πως κληρονόμησε, τρόπον τινά, από τον πατέρα του την ευγνωμοσύνη προς τα άγρια βουνά, που έσωσαν εκείνον -τον πατέρα του- ως καταφύγιο κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και πως αυτό που κατεξοχήν τον αφορά είναι η ομορφιά του αγώνα, της αλαζονείας του νικητή, που είναι απαραίτητη στη φύση, που το ανθρώπινο είδος έχει αγνοήσει, και που ο ίδιος την ανακάλυψε στα βουνά και στην εμβριθή του μελέτη της Βίβλου: ο Έρι ντε Λούκα υπήρξε αλπινιστής με πολλές πρωτιές στην αγωνιστική αναρρίχηση και μετέφερε στα βιβλία του το πάθος του για τα βουνά και τη φύση, ως μια άλλη εκδοχή του διαρκούς αγώνα του καλλιτέχνη για να φτάσει τη θέωση.

Ο Erri De Luca

Ένας κομμουνιστής μεταφράζει τη Βίβλο

Ο Έρι ντε Λούκα γεννήθηκε στη Νάπολη στις 20 Μαίου του 1950. Στα δεκαοκτώ του υιοθετεί κομμουνιστική ιδεολογία και είναι συνιδρυτής της ακροαριστερής πολιτικής οργάνωσης “Lotta continua”, συγγραφέας, μεταφραστής, ποιητής, σεναριογράφος, σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής σε ταινίες. Βιοπορίστηκε κάνοντας διάφορα επαγγέλματα: οδηγός φορτηγού, εργάτης στη Φίατ, οικοδόμος κτλ. Έκανε πολλές δουλειές, ανάμεσα στις οποίες προσέφερε ανθρωπιστική βοήθεια στον πόλεμο της Βοσνίας, μετέφρασε από δυο τρεις γλώσσες κι έμαθε μόνος του ελληνικά, ρωσικά, αρχαία εβραϊκά και γίντις: μετέφρασε, έτσι, κάποια σημαντικά βιβλία της Βίβλου στα ιταλικά, υιοθετώντας κριτική προσέγγιση. Μετά τα σαράντα του συνεργάστηκε με περιοδικά και εφημερίδες: “L’ Avvenire”, “Il Corriere della Sera”, “Il Manifesto” και “La Repubblica”.

Δημοσίευσε το πρώτο του βιβλίο το 1989, με θέμα την παιδική του ηλικία και τίτλο “Non ora, non qui”. Έγινε γνωστός για τη συγγραφή άρθρων, δοκιμίων, ποιημάτων, λιμπρέτων για όπερα και θεατρικών έργων: από το 1990 έως το 2009 έχει δημοσιεύσει πενήντα βιβλία. Έργα του: Non ora, no qui, Una nuvola come tappetto, Tu mio, Il nome dellα madre, Il giorno prima della felicità κ.ά. Στην Ελλάδα έχουν μεταφραστεί: Η μουσική της θάλασσας (Περίπλους) και Τρία άλογα (Αλεξάνδρεια). Βραβευμένος στη Γαλλία (1994) και τη Γερμανία, χαρακτηρίστηκε από τον ιταλικό Τύπο «συγγραφέας της δεκαετίας». Ο Έρι ντε Λούκα αυτοπροσδιορίζεται ως «μέλος της τελευταίας επαναστατικής γενεάς του 20ού αιώνα». 

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

Το βάρος της πεταλούδας
Erri De Luca
Μτφρ. Άννα Παπασταύρου
Κέλευθος 2015
Σελ. 114, τιμή εκδότη € 7,92