alt

Για την ανθολογία διηγημάτων του Stefan Zweig Ο ονειροπόλος κύριος Τσβάιχ (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Νίκου Ξένιου

Ήθη που προσβάλλουν την καθεστηκυία αντίληψη, συνιστούν αντίστιξη προς τον καλοαρμοσμένο, αισθητικά απαρτιωμένο κόσμο κάποιου ειδυλλιακού θερέτρου της νότιας Ευρώπης, ένα έγκλημα που υφέρπει και η ανθρώπινη σάρκα που πάλλεται, αυτά συνθέτουν τον αιρετικό αφηγηματικό κόσμο του ψυχογράφου Στέφαν Τσβάιχ. Πολύ ενδιαφέρουσα η ανθολόγηση και διευκρινιστική η εισαγωγή της Γιώτας Λαδουγάκου[1] στη συλλογή Ο ονειροπόλος κύριος Τσβάιχ, των εκδόσεων «Μεταίχμιο». Η μετάφραση της κυρίας Λαγουδάκου είναι λειτουργική, πρωτότυπη και καθιερώνει ένα ιδιόλεκτο αναγνωρίσιμο που προάγει την απόλαυση του κειμένου.

Κοινό σημείο των διηγημάτων που επελέγησαν: μια απονενοημένη, μοιραία επιλογή καθορίζει τον ψυχισμό και επικράτησε στο ακύμαντο τοπίο των αστικών, ανώδυνων επιλογών ενός ηλικιωμένου κυρίου, μιας ηλικιωμένης κυρίας, ενός απωθημένου εραστή.

Σειρά εξομολογήσεων στον –ή από τον– αφηγητή επικαιροποιεί στιγμές του παρελθόντος: για την ακρίβεια, μιαν άδηλη στιγμή, ένα εικοσιτετράωρο στη διάρκεια του οποίου η ανθρώπινη αντίσταση κάμπτεται, το πάθος επικρατεί, μια εικόνα που ανασύρεται από την ταραγμένη συνείδηση καταλύει τα δεδομένα του ψυχικού κόσμου του αφηγητή. Από στόμα σε στόμα, υπό μορφήν διηγήσεων κυρίως, ως μνήμη που διέλαθε του χρόνου και ανασύρεται ακραιφνής και ακίβδηλη, ώστε, εν μέσω μιας κρίσης ειλικρινείας, να μετατραπεί σε σύντομη αφήγηση. Κοινό σημείο των διηγημάτων που επελέγησαν: μια απονενοημένη, μοιραία επιλογή καθορίζει τον ψυχισμό και επικράτησε στο ακύμαντο τοπίο των αστικών, ανώδυνων επιλογών ενός ηλικιωμένου κυρίου, μιας ηλικιωμένης κυρίας, ενός απωθημένου εραστή.

«Ενδημική εν Μαλαισία νόσος»

Ένας γερμανός γιατρός τρέφει την ψευδαίσθηση πως θα φέρει τα μηνύματα του ανθρωπισμού στη Μαλαισία, στους κύκλους των αποικιοκρατών, αλλά βυθίζεται στη λήθη των τροπικών και στους πυρετούς της Ασίας. Τότε, έχοντας χάσει επαφή με το λευκό γυναικείο δέρμα, καλείται αίφνης να διασώσει μια γυναίκα αριστοκρατικής καταγωγής από το όνειδος: η γυναίκα πρέπει επειγόντως να κάνει έκτρωση, όμως στη συνείδηση του αφηγητή/πρωταγωνιστή παλεύει η επαγγελματική ευσυνειδησία με τη λαγνεία του έρωτα και με ένα ιδιότυπο παιχνίδι πάλης ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό. Αυτό τιτλοφορείται με τον γενικευτικό όρο «αμόκ»[2], που στα χρόνια του Μεσοπολέμου περιγραφόταν ως «είδος λύσσης και παραφροσύνης που οδηγεί σε ανατριχιαστικά εγκλήματα, δι' ερωτικούς λόγους». Η ιδιότυπης υφής, ξαφνική, ανεξήγητη μανία ενός ανθρώπου εναντίον οποιουδήποτε βρεθεί μπροστά του στην κουλτούρα της Μαλαισίας συνδέεται με την πεποίθηση ότι ένας κακός δαίμων τρελαίνει και τον πιο εχέφρονα άνθρωπο, όταν χάνει τον εαυτό του. Το κοινωνικό περιβάλλον παρίσταται ως ολέθριο για την ανθρώπινη συνείδηση και η ελευθερία είναι φάσμα που κανείς δεν αγγίζει, ενώ μια σειρά συμβάσεων καθωσπρεπισμού και διατήρησης της κοινωνικής «εικόνας» συνθλίβει τη γυναίκα του διηγήματος και την οδηγεί στον θάνατο. Ο καταθλιπτικός Τσβάιχ καταγράφει την ορμή αυτής της σφοδρής ψυχικής απόδρασης και προοιωνίζεται τη δική του, προσωπική απόδραση μέσω της αυτοκτονίας[3].

Συνομιλώντας με την ψυχανάλυση

Στο διήγημα «Λεπορέλα», μεταξύ άλλων, κυριαρχεί μια υπαρξιστική αναζήτηση ανάλογη με εκείνην των ταινιών του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν: η αποστεωμένη, στεγνωμένη, ερωτικά στερημένη φυσιογνωμία της τυρολέζας επαρχιώτισσας πρωταγωνίστριας διαμορφώνεται, με το έναυσμα της επαφής με τον εργοδότη της στην πόλη, σε γυναίκα με ζωτικούς χυμούς και με ερωτισμό. Οι άλλες γυναίκες είναι ανταγωνίστριες, οι συνθήκες δεν την ευνοούν, όμως ευκαιρίας δοθείσης θα μετασχηματιστεί σε αδηφάγο τέρας διεκδίκησης, που θα φτάσει ως τον φόνο. Ο φόνος υποφώσκει ως φάσμα, χωρίς ποτέ να ομολογείται ή να διαπιστούται, πράγμα που προσδίδει στη νουβέλα ατμόσφαιρα θρίλερ. Η «Λεπορέλα» μετατρέπεται σε έμπιστη, άδηλη συνεργό, συνυπογράφοντας στον ματσισμό του αφεντικού της. Τηρεί όμως πάντα τις αποστάσεις ασφαλείας επιδεικνύοντας χριστιανική αυταπάρνηση, που θα φτάσει στην αυτοακύρωση, στην πεισιθάνατη διάθεση και στην αυτοκτονία.

Mοιάζει σαν ο συγγραφέας να γράφει σχόλιο για την γραφή την ίδια, προεικονίζοντας ένα μοντερνισμό στη γραφή αλλά και κρατώντας νοσταλγικούς συνδέσμους με τις αφηγηματικές τεχνικές του παρελθόντος.

Οι ήρωες και οι ηρωίδες του έχουν οξυμμένη την αίσθηση της αξιοπρεπείας, και είναι σε θέση να ομολογήσουν τις μύχιες επιθυμίες τους μόνο με την προϋπόθεση της εκμυστήρευσης και του εχέμυθου που ο συγγραφέας επιφυλάσσει για τον εαυτό του. Για τον Τσβάιχ «η αίσθηση του καθήκοντος έχει όρια... εκεί όπου κανείς δεν μπορεί πια, δεν έχει τη δύναμη να το εκπληρώσει... εκεί είναι τα όριά του...». Με άλλα λόγια, τα όρια αυτά θραύονται ποιητική αδεία και ο συγγραφέας που γνώρισε τον Σίγκμουντ Φρόιντ κι επηρεάστηκε απ’ αυτόν– παίρνει το ελεύθερο να προσδώσει στους κάπως γηρασμένους αφηγητές του τα χαρακτηριστικά της νεότητας για όσο διαρκεί η ανάμνησή τους. Στην «Καλοκαιρινή νουβέλα», στη γραφική λίμνη του Κόμο, θα διαδραματισθεί μια ιστορία εξαπάτησης μέσω αλληλογραφίας. Η ιστορία θα ξεκινήσει με όλα της τα δυνάμει γνωρίσματα, όμως δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ: μοιάζει σαν ο συγγραφέας να γράφει σχόλιο για την γραφή την ίδια, προεικονίζοντας τον μοντερνισμό αλλά και κρατώντας νοσταλγικούς συνδέσμους με τις αφηγηματικές τεχνικές του παρελθόντος. Είναι πολύ ενδιαφέρον να μελετήσει κανείς το διήγημα αυτό, ώστε να διακρίνει τις πιθανότητες άντλησης ενδιαφέροντος από τα πρόσωπα που εμπλέκονται. Επίσης, είναι αξιοσημείωτη η ευαισθησία με την οποία ο επίδοξος συγγραφέας του κειμένου κρατά αποστάσεις λεπτότητας από τον άμεσα θιγόμενο, τον γέροντα που ακραγγίζει τον έρωτα αλλά δεν είναι σε θέση να τον βιώσει. Οι εικόνες της νεότητας κάνουν χαρακτηριστική αντίστιξη προς την παραίτηση της τρίτης ηλικίας και ο Τσβάιχ εμμένει στη διατήρηση της ψυχικής νεότητας. Παράλληλα διακρίνει, με άκρως πεσιμιστικό τρόπο, την ολέθρια επίπτωση του έρωτα στα γηρατειά.

alt
   Ο Stefan Zweig
 

Συγγραφέας της Mitteleuropa

Στο διήγημα «Τα ξεχασμένα όνειρα» μια γυναίκα κλείνει τους λογαριασμούς της με το παρελθόν, απομυθοποιώντας τη μυθευμένη εικόνα που είχε γι’ αυτήν ένας άντρας. Στη «Γκουβερνάντα» η οπτική γωνία των κοριτσιών αναδεικνύεται σε στυγερό προάγγελο ενός μέλλοντος χωρίς ελπίδα, χωρίς μεταφυσική ή άλλη στέγαση, χωρίς οικογενειακή εστία, ενώ η αδικία κυριαρχεί με απόλυτα πεσιμιστικό τρόπο. Στο «Χρέος που ξεπληρώθηκε αργά» η επιστολή μιας γυναίκας στην καλύτερή της φίλη αποκαθιστά μιαν εκκρεμότητα κοριτσίστικης εξιδανίκευσης του παρελθόντος στις σωστές της διαστάσεις, ενώ ο πανδαμάτωρ χρόνος αναδεικνύεται σε αδιαμφισβήτητο κυρίαρχο. Κυριολεκτικό «αμόκ» καταλαμβάνει τον συγγραφέα, και αυτή είναι η κυρίαρχη διάθεσή του καθώς προβάλλει τα στοιχεία της παρακμής και της κατάρρευσης ως ρομαντικό σκηνικό μέσα στο οποίο θα διεκδραματισθεί η απόφαση του ήρωα –ή της ηρωίδας– να συνεχίσει να ζει, κι ας είναι η ζωή του αφόρητο άχθος. Ο βαθύτερος λόγος είναι η σταδιακή διαπίστωσή του ότι η Ευρώπη «τελειώνει», όπως φαίνεται στο «Χρονικό μιας κατάρρευσης»: «σκοτάδι και ασαφή περιγράμματα» σωματοποιούνται και, σε ένα παρακμιακό σκηνικό «charmant dans les bagatelles»[4], καταγράφονται στα στάδια παιγνιώδους αυτοκαταστροφής της ηρωίδας, θηλυκής εκδοχής του Ντόριαν Γκρέι.

Η λεκτική κοσμιότητα αναδεικνύεται, στον Τσβάιχ, ο καλύτερος πρέσβυς μιας συγκεκαλυμμένης ελευθεριότητας ηθών, που όμως γίνεται αντικείμενο ανθρωποκεντρικής εστίασης και συμπάθειας του συγγραφέα και καθιερώνει «αντιήρωες» της καθημερινότητας στο σκηνικό μιας παρακμάζουσας Ευρώπης. Δεν είναι τυχαίο το αυξανόμενο ενδιαφέρον των Ευρωπαίων για τη λογοτεχνία του, που ποτέ δεν παλιώνει στην ουσία της[5]. Το 1942, λίγο μετά τη δημοσίευση της «Σκακιστικής νουβέλας», ο συγγραφέας αυτοκτονεί: «Χαιρετώ όλους μου τους φίλους. Εύχομαι να δουν και πάλι τις αυγές που θα ξημερώσουν μετά τη μακριά νύχτα! Εγώ, που ήμουν πάντα μου ανυπόμονος, προπορεύομαι», έγραφε το σημείωμα που άφησε πίσω του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, είναι το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» από τις εκδ. Κριτική.


[1] Η Γιώτα Λαγουδάκου έχει, μεταξύ άλλων, μεταφράσει, για λογαριασμό του «Μεταίχμιου», το Ταξίδι στο παρελθόν, μια από τις νουβέλες του Τσβάιχ που βρέθηκαν το 1942 στα κατάλοιπά του.
[2] Το Αμόκ έχει εκδοθεί ξανά στην Ελλάδα, ενώ έχει μεταφραστεί και από τη Μαρία Αγγελίδου για λογαριασμό των εκδόσεων «Άγρα».
[3] Χαρακτηριστική είναι η δήλωση του L. Stern για τον Τσβάιχ: «Όπως και για τα πρόσωπά του, έτσι και σ' αυτόν ο θάνατος του έγινε ένα θεραπευτικό μέσο που η ζωή έχει πάντοτε στη διάθεσή της και μία μέρα, κουρασμένος από τα αιώνια γιατροσόφια, θα καταφύγει σ' αυτόν με τον φυσικότερο τρόπο που υπάρχει στον κόσμο».
[4] Voltaire, De prie, A Madame la Marquise.
[5] Ο Τζορτζ Πρόχνικ, με αφορμή τη δημοσίευση της αυτοβιογραφίας του Τσβάιχ Ο κόσμος του χθες, είχε δηλώσει στους «New York Times» πως το ενδιαφέρον για τον συγγραφέα της Mitteleuropa (Κεντρικής Ευρώπης) αυξάνει στον αγγλοσαξονικό χώρο.

altΟ ονειροπόλος κύριος Τσβάιχ
Εννέα ιστορίες
Stefan Zweig
Μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου
Μεταίχμιο 2015
Σελ. 400, τιμή εκδότη € 16,60

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ STEFAN ZWEIG

INFO: Την Τρίτη, 5 Μαΐου, στις 8 μμ, στον Πολυχώρο Μεταίχμιο, η Book Press και οι εκδόσεις Μεταίχμιο συνδιοργανώνουν βραδιά-αφιέρωμα στον Στέφαν Τσβάιχ. Θα μιλήσουν οι Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Χρύσα Σπυροπούλου, Γιώτα Λαγουδάκου. Τη συζήτηση θα συντονίζει ο δημοσιογράφος Γρηγόρης Μπέκος.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Καιρός, της Τζένυ Όφιλ

Για το μυθιστόρημα της Jenny Offill «Καιρός» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Στερέωμα).

Του Διονύση Μαρίνου

Υποσημειώσεις ενός κόσμου που ακόμη δεν έχει αναδυθεί και ουδείς γνωρίζει αν αυτό θα συμβεί κάποτε ή αν πρέπει να συμβεί. Η πρώτη σκέψη που μου ήρθε...

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!, του Ουίλιαμ Φώκνερ

Για το μυθιστόρημα του William Faulkner «Αβεσσαλώμ, Αβεσσαλώμ!» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Gutenberg). 

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Οι αρχαίες τραγωδίες είναι έργα με λιανό κορμί. Βλέπεις τον σκελετό κάτω από τους λεπτούς και σκληρούς μυς να πετ...

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Άντα ή Πάθος, του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ

Για το μυθιστόρημα του Vladimir Nabokov «Άντα ή πάθος – Ένα οικογενειακό χρονικό» (μτφρ. Μυρτώ Αναγνωστοπούλου, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Meredith Frampton «Portrait of a Young Woman» (1935).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Παρεξηγημένη έν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ