ΜακΤιγκ, του Φρανκ Νόρις - Απληστία και φόνος στο Σαν Φρανσίσκο

Το ΜακΤιγκ - Μια ιστορία από το Σαν Φρανσίσκο είναι ένα συγκλονιστικό μυθιστόρημα του Φρανκ Νόρις (1870-1902) που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1899. Θέμα του είναι η κατρακύλα ενός ζευγαριού στη φτώχεια, τη βία και το φόνο, ως απόρροια της ζήλειας και της απληστίας. Ο συγγραφέας, με ψυχρή πέννα καταγραφής, υποτάσσει τους ήρωες στην εξωτερική αναγκαιότητα, στιγματίζοντάς τους με βαρύ φορτίο ηθικών κανόνων, συμπεριφορών αλλά και μειονεκτικών γνωρισμάτων που απορρέουν από το κοινωνικό πλαίσιο που τους εξέθρεψε.

Μεταβατική εποχή, αμοραλιστές ήρωες

Ο κεντρικός ήρωας, ο ΜακΤιγκ, φοβούμενος διαρκώς την αποτυχία και τη γελοιοποίηση, προβαίνει σε ενέργειες καταστροφικές, μετατρεπόμενος σε τραγικό παράδειγμα του ανθρώπου που αδυνατεί να υπερβεί τον ταξικό του προσδιορισμό.

Στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα, σ’ ένα είδος πολυκατοικίας στην οδό Πολκ του Σαν Φρανσίσκο, κατοικούν άνθρωποι με διαφορετικές καταβολές αλλά κοινή μοίρα. Ο κεντρικός ήρωας, ο ΜακΤιγκ, φοβούμενος διαρκώς την αποτυχία και τη γελοιοποίηση, προβαίνει σε ενέργειες καταστροφικές, μετατρεπόμενος σε τραγικό παράδειγμα του ανθρώπου που αδυνατεί να υπερβεί τον ταξικό του προσδιορισμό. Η κάθε λεπτομέρεια της καθημερινότητάς του ανακλά τη σύγκρουση των παραδοσιακών αντιλήψεων με το πνεύμα της νέας εποχής που έρχεται καλπάζοντας. Καταγόμενος από φτωχή οικογένεια ανθρακωρύχων, ο ΜακΤιγκ είναι ένας περιορισμένης ευφυΐας πρακτικός οδοντίατρος που ασκεί το επάγγελμα χωρίς πτυχίο.

Ο καλύτερός του φίλος, ο Μάρκους Σούλερ, του φέρνει την εξαδέλφη του, Τρίνα Σίπε, την οποία και φλερτάρει ο ίδιος, για να φτιάξει τα δόντια της. Το ειδύλλιο οδοντιάτρου και ασθενούς οδηγεί σε έρωτα και γάμο. Η Τίνα ενσαρκώνει τον τύπο γυναίκας που υποτάσσεται στον παραδοσιακό της ρόλο, όμως παράλληλα κυοφορεί και τα γνωρίσματα χειραφέτησης μιας γυναίκας του μέλλοντος. Ο Μάρκους ζηλεύει παθολογικά τον ΜακΤιγκ. Η οικογένεια της Τρίνα μετακομίζει αφήνοντας το νιόπαντρο ζευγάρι στο Σαν Φρανσίσκο, όμως η νεαρή σύζυγος αρνείται να αγγίξει τα πέντε χιλιάδες δολάρια που έχει κερδίσει στο λαχείο και βιοπορίζεται από το ιατρείο του ΜακΤιγκ και από λίγα λεφτά που κερδίζει πουλώντας μινιατούρες των ζώων της Κιβωτού του Νώε που φιλοτεχνεί η ίδια.

Η Τρίνα συνιστά το αντικείμενο πόθου των δυο ανδρών, ενώ αρχικά τείνει να μεταμορφωθεί σε υπάκουη σύζυγο και νοικοκυρά, γρήγορα υποκύπτει στον πειρασμό να δημιουργήσει κεφάλαιο με απρόσμενα κέρδη, που της γίνονται έμμονη ιδέα, της αλλάζουν τον χαρακτήρα, ή μάλλον αναδεικνύουν την απληστία της (που γλαφυρά αποδίδεται στην ταινία «Απληστία» του Έρικ φον Στρόχαϊμ, που είναι βασισμένη στο μυθιστόρημα). Ομοίως, η απόδοση του χαρακτήρα του φιλοχρήματου εβραίου δολοφόνου Ζέρκο, καθώς και μερικοί άλλοι χαρακτήρες του βιβλίου οδήγησαν κάποιους κριτικούς στο να κατηγορήσουν τον Φρανκ Νόρις για αντισημιτισμό, εφόσον τα χαρακτηριστικά που τους αποδίδει είναι αυτά του διαφθορέα του αγγλοσαξονικού ήθους και του διαιωνιστή των στερεοτύπων του Σάιλοκ και του «δολοφόνου του Ιησού».

«Ο δρόμος κοιμόταν»

Με χαρακτηριστικά κλασικού μυθιστορήματος που κορυφώνεται σε δραματικότητα, οικοδομεί σταδιακά τις εξωτερικές συνθήκες εξαθλίωσης που θα καθορίσουν τη σταδιακή έκπτωση ήθους των προσώπων του βιβλίου του μέχρι το έσχατο στάδιο του κανιβαλισμού.

Στο βιβλίο, η οδός που περνά μπροστά από το κτίριο όπου διαδραματίζεται το μεγαλύτερο μέρος της υπόθεσης μεταμορφώνεται παράλληλα με τις αλλαγές ήθους των κατοίκων. Η πόλη πρωταγωνιστεί, απλώς οι χαρακτήρες αναπνέουν τους ρυθμούς της, συνέχουν την εικόνα της, οργανώνουν τον πίνακα με τις δραστηριότητές της. Η πόλη αυτή είναι που στεγάζει τους ενδόμυχους πόθους τους για κοινωνική ανέλιξη, όπως ο συγγραφέας ζωγραφίζει με μαεστρία και κινηματογραφική ακρίβεια, περιγράφοντας ένα ένα τα αντικείμενα που συνθέτουν τον μικρόκοσμο κι ανακλούν τους πόθους και τις ψυχικές επενδύσεις τους.

Χαρακτηριστικό του νατουραλισμού στο έργο είναι πως κανένας δεν ξεφεύγει από τον ταξικό και κοινωνικό του προσδιορισμό. Όλοι είναι κατά βάθος ευτελείς, με χαλαρό αξιακό σύστημα, έτοιμοι να παραδοθούν στην αποκτήνωση της φτώχειας και στην απανθρωποποίηση που επιφέρει η πλεονεξία. Με θρησκευτική προσήλωση στη διάσταση αμαρτήματος που προσλαμβάνει η φιλαργυρία, ο Νόρις τονίζει τα χαρακτηριστικά των ηρώων του σε σημείο υπερβολής. Με χαρακτηριστικά κλασικού μυθιστορήματος που κορυφώνεται σε δραματικότητα, οικοδομεί σταδιακά τις εξωτερικές συνθήκες εξαθλίωσης που θα καθορίσουν τη σταδιακή έκπτωση ήθους των προσώπων του βιβλίου του μέχρι το έσχατο στάδιο του κανιβαλισμού.

Ο Frank Norris

Υποσκάπτοντας το αμερικανικό όνειρο

Ο Μπέντζαμιν Φράνκλιν Νόρις (5 Μαρτίου 1870 – 25 Οκτωβρίου 1902) ανήκει στους νατουραλιστές μυθιστοριογράφους. Γεννήθηκε στο Σικάγο του Ιλλινόις και σπούδασε ζωγραφική στο Παρίσι, όπου επηρεάστηκε από τα μυθιστορήματα του Εμίλ Ζολά και του Αλφόνς Ντωντέ. Συνέχισε τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια, όπου διδάχθηκε την εξελικτική θεωρία του Δαρβίνου και του Σπένσερ και δημοσίευσε τις πρώτες του ιστορίες. Εργάστηκε στη Νότιο Αφρική ως ανταποκριτής της εφημερίδας «San Francisco Chronicle» και ως πολεμικός ανταποκριτής στην Κούβα, στη διάρκεια του ισπανοαμερικανικού πολέμου του 1898. Στα μυθιστορήματά του είναι φανεροί οι κοινωνικοί του προβληματισμοί σχετικά με την εξαθλίωση της εργατικής τάξης στα πλαίσια του ανερχόμενου μονοπωλιακού καπιταλισμού στην Αμερική. Ο ρόλος του χρήματος στο ΜακΤιγκ είναι τόσο διαβρωτικός, που μπορεί κανείς να διαγνώσει ενοχικά σύνδρομα στον συγγραφέα, χωρίς να αποκλείεται και η ισχυρή ταξική του συνειδητοποίηση. Το έργο του συγκρίνεται συχνά με αυτό του Στίβεν Κρέιν και της Ήντιθ Ουώρτον. Πέθανε από οξεία περιτονίτιδα δυο χρόνια μετά, στο Σαν Φρανσίσκο, αφήνοντας κάποια έργα του ημιτελή, στην ηλικία των 32 ετών.

Το πρότυπο του νατουραλισμού και το σινεμά

Στο νατουραλιστικό μυθιστόρημα, ή σε αυτό του αισθητικού ρεαλισμού, οι ήρωες έχουν συνήθως κάποια έμφυτα ελαττώματα και ζουν μέσα σε αντίξοες συνθήκες που, σε συνδυασμό με πάσης φύσεως ατυχίες, πυροδοτούν μια καταστροφική μοίρα. Ο τρόπος που αντιδρούν σε μια απρόβλεπτη αναποδιά καθορίζεται αποφασιστικά από τις ιδιότητες που έχουν κληρονομήσει και από την πολύπτυχη επίδραση που έχει, στο μεταξύ, ασκήσει πάνω τους το περιβάλλον. Φαίνεται πως το λογοτεχνικό αυτό ρεύμα είναι ο αντίποδας της κλασικής χολιγουντιανής αφήγησης, αυτής που προβλέπει πρωταγωνιστή με συγκεκριμένους στόχους, ανοδική καμπύλη δράσης και υπολογισμένη δόμηση του σασπένς. Στα τέλη της δεκαετίας του ’20 ο Έρικ φον Στρόκχαϊμ ανακοινώνει, σε συνέντευξή του στους «New York Times», το τέλος της «εποχής της υπόθεσης» στον κινηματογράφο, που κατά τη γνώμη του θα ’πρεπε να ανακλά την καθημερινή ζωή, όπως τα πεζογραφικά έργα του Ντίκενς, του Ζολά, του Μωπασάν και του Φρανκ Νόρις. Από την αρχική κόπια εννιάμιση ωρών της «Απληστίας» απέμεινε μια βωβή ταινία 133 λεπτών που συνιστά χαρακτηριστικό δείγμα νατουραλιστικής μεταφοράς του μυθιστορήματος στον κινηματογράφο. Ο μελοδραματικός τόνος της κλασικής αυτής ταινίας και ο χρυσός επιχρωματισμός κάποιων λεπτομερειών ή σκηνών δίνει εξπρεσιονιστικό τόνο στο έργο αυτό, που θυμίζει τα Docks of New York του Φον Στέρνμπεργκ (1928) και τις πρώτες αμερικανικές ταινίες του Φριτς Λανγκ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.

ΜακΤιγκ
Μια ιστορία από το Σαν Φρανσίσκο
Frank Norris
Μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος
Gutenberg 2014
Σελ. 484, τιμή € 22,00