Για τη συλλογή διηγημάτων της Αμπάρο Ντάβιλα (Ambaro Davila) «Θρυμματισμένος χρόνος» (μτφρ. Ζωή Γιαλιτάκη, εκδ. Ροές). Εικόνα: Η συγγραφέας.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Σκιές σκιών που φιδοσέρνονται. Αλλόκοσμες φιγούρες που βαθμηδόν αποδεικνύονται του κόσμου τούτου. Ρεαλισμός που καταπλέει σε όχθες όπου η λογική φυραίνει και χάνεται. Εντέλει, μια πηγή τρόμου που δεν προέρχεται από κάποιο αποκρουστικό ον, αλλά από τα έγκατα της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης. Σαν ο ίδιος ο άνθρωπος να γεννάει τους πιο παράλογους τρόμους.
Είναι, λοιπόν, η Μεξικανή συγγραφέας Αμπάρο Ντάβιλα (1928-2020) δημιουργός ιστοριών τρόμου; Και ναι και όχι! Αν πρέπει κανείς να την τοποθετήσει κάπου, αναζητώντας το ειδολογικό στίγμα που εκπέμπουν οι ιστορίες της συλλογής Θρυμματισμένος χρόνος, τότε, ναι, θα την κατέτασσε στη λογοτεχνία του τρόμου. Εντούτοις, αυτό που δημιουργεί δεν ακολουθεί επουδενί τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους. Στην περίπτωσή της, τα προφανή και τα κλισέ απουσιάζουν.
Αναγνωρίσιμος κόσμος
Καταρχάς, εκκινεί από ένα αμιγώς ρεαλιστικό πλαίσιο, το οποίο στήνει με ακρίβεια και λιτότητα. Προσφέρει δηλαδή στον αναγνώστη την ψευδαίσθηση πως ό,τι διαβάζει είναι μέρος μιας κειμενικής πραγματικότητας, η οποία, τρόπον τινά, μοιάζει με την πραγματική. Και εκεί που σε έχει πείσει, αφήνει να εισχωρήσει ύπουλα, αλλά δραστικά, η αμφιβολία.
Τα διηγήματα της Ντάβιλα ξεκινούν συνήθως από έναν απολύτως αναγνωρίσιμο κόσμο: σπίτι, γάμος, εργασία, οικογένεια, γείτονες, καθημερινές συνήθειες. Δεν δημιουργεί εξαρχής έναν γοτθικό ή φανταστικό κόσμο. Αντίθετα, εισάγει μέσα στο οικείο κάτι που δεν θα έπρεπε να βρίσκεται εκεί. Έτσι, το υπερφυσικό δεν εμφανίζεται ως θεαματικό γεγονός, αλλά ως μια μικρή ρωγμή στην πραγματικότητα. Πρόκειται για μια πορεία που ξεκινάει από το καθημερινό και το ασήμαντο για να οδηγηθεί στο παράξενο και τελικά στον τρόμο. Αυτός ο τροπισμός την κάνει συγγενική, κατά κάποιον τρόπο, με τον Κάφκα και την Σίρλεϊ Τζάκσον, χωρίς να σημαίνει ότι γράφει με τον ίδιο τρόπο.
Στα διηγήματα της παρούσας έκδοσης θα δούμε ήρωες που κατακρημνίζονται από την λογική αιτιολογία αυτού του κόσμου, από τη στιγμή που βρίσκονται αντιμέτωποι με… με τι άραγε; Μήπως η Ντάβιλα μάς εξηγεί τι είναι αυτό που βλέπουν οι ήρωές της και τρομάζουν; Είναι φάντασμα; Είναι πραγματικό τέρας; Είναι ψυχική διαταραχή; Είναι παραίσθηση; Ή μήπως η κοινωνική πραγματικότητα είναι από μόνη της τόσο τρομακτική, ώστε το «υπερφυσικό» είναι ο μόνος τρόπος να την εκφράσει κανείς;
Ο φόβος
Ο φόβος δεν προκύπτει ως αποτέλεσμα αναγνώρισης του τέρατος, αλλά ως ψυχική κατάσταση που ξεπερνάει το τεκμήριο που παρέχει η εικόνα του, γίνεται κατάσταση που υφέρπει, που δεν έχει ταυτότητα, που δεν ξέρεις από πού έρχεται και ποιον σκοπό έχει. Υπάρχει, άραγε, ισχυρότερος τρόμος απ’ αυτόν; Ένα από τα συνηθέστερα μέρη ανάπτυξης των ιστοριών της είναι το οικιακό περιβάλλον, που κανονικά σημαίνει ασφάλεια, αλλά μετατρέπεται σε χώρο απειλής.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το διήγημα «Ο μουσαφίρης», στο οποίο μια γυναίκα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα απροσδιόριστο πλάσμα που ο σύζυγός της φέρνει στο σπίτι. Το σημαντικό δεν είναι μόνο το πλάσμα. Είναι ότι ο σύζυγος δεν αντιμετωπίζει τον φόβο της ως κάτι που αξίζει να πάρει στα σοβαρά. Έτσι ο τρόμος γίνεται ταυτόχρονα υπερφυσικός, συζυγικός, κοινωνικός και ψυχολογικός. Δεν είναι τυχαίο ότι οι γυναίκες είναι αυτές που υφίστανται περισσότερο από τους άντρες αυτά τα δεινά. Στα διηγήματα της Ντάβιλα οι γυναίκες υπερέχουν σε αριθμό, αλλά μειονεκτούν ως προς τους άντρες εντός του οικιακού περιβάλλοντος, Γι’ αυτό και μετατρέπονται σε θύματα ή ψυχικά πάσχοντα πρόσωπα.
Κλινική ηρεμία
Το άλλο χαρακτηριστικό μοτίβο των διηγημάτων της είναι η σχεδόν κλινική ηρεμία που εμφανίζεται στην αρχή. Τίποτα δεν σε προδιαθέτει για το τι θα επακολουθήσει. Όσο όμως η αντίληψη του ήρωα αποσταθεροποιείται, αλλάζει και ο ρυθμός της πρόζας: μεγαλύτερη ένταση, αποσπασματικότητα, παύσεις, αποσιωπήσεις. Η Νταβιλα ανατρέπει επιδέξια την ψυχρή, ελεγχόμενη αφήγηση χρησιμοποιώντας μια γλώσσα πολύ πιο αγχωτική και αποσπασματική, μέχρις ότου ο αναγνώστης να μην είναι πλέον βέβαιος ποια από τις δύο εκδοχές της πραγματικότητας είναι η αληθινή.
Η δεξιοτεχνία της Ντάβιλα έχει να κάνει με την αμφισημία που αφήνει πάντα να επικρατήσει έναντι της εξήγησης. Η οποία εξήγηση ποτέ δεν δίνεται, ούτε καν υπονοείται.
Υπάρχει, λοιπόν, ο υπερφυσικός «παράγοντας», που εισέρχεται εντός της δράσης; Ο φόβος που αντιμετωπίζουν οι ήρωές της είναι εύγλωττος και «καθαρογραμμένος»; Η απάντηση, όπως συνάγεται από τα παραπάνω, είναι όχι. Το υπερφυσικό είναι σαν ένα ακόμη γέννημα του ταραγμένου νου των ανθρώπων. Είναι απείκασμα των όσων έχουν βιώσει και ζωγραφίσει μέσα τους με μελανά χρώματα. Στα διηγήματα «Το κελί», «Αρχοντικό με τις περσίδες», «Τέλος αναμέτρησης» και «Ο καθρέφτης» γίνονται φανερές οι προθέσεις της συγγραφέα. Οι ήρωές της, φυσικά, δεν το γνωρίζουν, αλλά κι εμείς το υποψιαζόμαστε μόλις ολοκληρωθούν οι ιστορίες, και πάλι όχι με απόλυτη σιγουριά.
Αμφισημία
Η δεξιοτεχνία της Ντάβιλα έχει να κάνει με την αμφισημία που αφήνει πάντα να επικρατήσει έναντι της εξήγησης. Η οποία εξήγηση ποτέ δεν δίνεται, ούτε καν υπονοείται. Σαν το ανοίκειο να επιθυμεί να παραμείνει περίκλειστο και κρυφό στο άθραυστο κέλυφός του. Εκεί δεν βρίσκονται, άλλωστε, και οι πιο κρυφές πτυχές των ανθρώπων;
Ως εκ τούτου, βλέπουμε πως η έννοια του τρόμου ξεφεύγει από τη γοτθική κληρονομιά του, αυτή που μας παραχώρησαν οι σπουδαίοι του είδους, για να μιλήσει για κοινωνικές και πολιτικές εκφάνσεις που αναπτύσσονται ολότελα ρεαλιστικά και πραγματικά.
Η Ντάβιλα δεν είναι πολύ γνωστή στα μέρη μας, αν και στη Λατινική Αμερική θεωρείται μια ιέρεια της λογοτεχνίας του τρόμου. Η φήμη της μεγάλωσε πολύ μετά τη δεκαετία του 2000, και ιδιαίτερα μετά τον θάνατό της. Οι αγγλικές μεταφράσεις του έργου της τη σύστησαν σε πολύ ευρύτερο κοινό. Δεν είναι σημαντική επειδή απλώς έγραψε καλά ιστορίες τρόμου. Είναι σημαντική επειδή χρησιμοποίησε ως «όχημα» τον τρόμο ώστε να μιλήσει για πράγματα όπως η γυναικεία απομόνωση, ο γάμος, η καταπίεση, η μοναξιά και η ψυχική αποσταθεροποίηση, χωρίς να τα μετατρέπει σε απλό κοινωνικό σχόλιο.
Η… σημερινή Ενρίκες
Κάτι αντίστοιχο δεν κάνει και η σημερινή Μαριάνα Ενρίκες; Χρησιμοποιεί τον χώρο του φανταστικού για να μιλήσει για την πολιτική κατάσταση της Αργεντινής. Ως εκ τούτου, βλέπουμε πως η έννοια του τρόμου έχει ξεφύγει από τη γοτθική κληρονομιά του, αυτή που μας παραχώρησαν οι σπουδαίοι του είδους, για να μιλήσει για κοινωνικές και πολιτικές εκφάνσεις που αναπτύσσονται ολότελα ρεαλιστικά και πραγματικά.
Υπό αυτή την έννοια, είναι άκρως σημαντικό ότι γνωρίζουμε για πρώτη φορά την Ντάβιλα μέσα από τα διηγήματα της παρούσας έκδοσης. Οι ιστορίες της είναι επίκαιρες και πρωτοποριακές κι ας γράφτηκαν πολλές δεκαετίες πριν. Η δε μετάφραση της Ζωής Γιαλιτάκη (έχει γράψει και το επίμετρο της έκδοσης) είναι στο σωστό μέτρο, καθώς όπως αναφέραμε και προηγουμένως, το συγγραφικό ύφος της Ντάβιλα δεν γίνεται να -και δεν πρέπει να- υποτιμηθεί, καθώς αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της εξέλιξης κάθε ιστορίας.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Μεξικανή συγγραφέας Αμπάρο Ντάβιλα (1928-2020) υπήρξε πρωτοπόρος της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας του φανταστικού. Έχοντας συγκριθεί με συγγραφείς όπως ο Κάφκα, ο Πόε, αλλά και η Σίρλεϋ Τζάκσον, παρουσιάζει επίσης συγγένεια με τις μεγάλες μορφές του λατινοαμερικανικού φανταστικού, από τον Ρουμπέν Νταρίο ως τον Μπόρχες και τον Κορτάσαρ (ο οποίος χαρακτήριζε το έργο της «εξαιρετικό») και προετοιμάζει το έδαφος για νεότερες συγγραφείς όπως η Ενρίκες και η Σβέμπλιν.
Πολλά από τα διηγήματά της περιλαμβάνουν στοιχεία ενός μάλλον σκοτεινού και εξπρεσιονιστικού μαγικού ρεαλισμού, ενώ οι χαρακτήρες της τείνουν να επιδεικνύουν ακραίες ψυχικές καταστάσεις, αποτέλεσμα των συνθηκών τους. Η ίδια ισχυριζόταν ότι έγραφε για τα τρία θεμελιώδη μυστήρια της ζωής: τον έρωτα, την τρέλα και τον θάνατο (ακριβώς όπως ο ομότεχνός της, επίσης συγγραφέας του παράξενου και του φανταστικού, Οράσιο Κιρόγα).
Πρωταγωνιστικό ρόλο στα αφηγήματά της έχουν οι γυναίκες, οι οποίες συχνά βιώνουν -αλλά και, κάποιες φορές, με τη σειρά τους ασκούν- ψυχολογική ή/και σωματική βία.
Αν και έλαβε αρκετά βραβεία για το λογοτεχνικό της έργο στο Μεξικό, δεν έγινε ευρέως γνωστή εκτός ισπανόφωνου κόσμου, όπως άλλωστε συνέβη με πολλές γυναίκες συγγραφείς στη Λατινική Αμερική εκείνης της εποχής, οι οποίες συχνά επισκιάζονταν από τους συναδέλφους και συντρόφους τους.
