Myn clais salvaire

Για το μυθιστόρημα της Lydie Salvayre «Μην κλαις» (μτφρ. Αλέξης Εμμανουήλ, εκδ. Utopia).

Του Θωμά Συμεωνίδη

Αυτές είναι οι τελευταίες μνήμες μου από τη Lydie Salvayre (Λιντί Σαλβέρ): να μιλάει με ό,τι φωνή της έχει απομείνει, να πηγαίνει από κανάλι σε κανάλι, από εκπομπή σε εκπομπή, τότε, τον Νοέμβριο του 2014, όταν ανακοινώθηκε ότι είναι η νικήτρια του περίβλεπτου βραβείου Γκονκούρ.

Πολλοί θεώρησαν ότι αυτή η βράβευση ήρθε αργά, για την ίδια ήταν σίγουρα μια δικαίωση, δεν ξέρω άλλωστε πόσο συχνά συμβαίνει να βλέπει κάποιος έναν συγγραφέα στα εξήντα έξι του χρόνια (η Σαλβέρ είναι γεννημένη το 1948) να τον παίρνουν τα κλάματα από τη συγκίνηση. Όχι βέβαια ότι το έργο της δεν έτυχε της προσοχής που έπρεπε. Στα ελληνικά, για παράδειγμα, έχει μεταφραστεί ήδη από το 1997 (Η δύναμη της μύγας, εκδ. Καστανιώτη, αλλά και Η συντροφιά των φαντασμάτων, εκδ. Καστανιώτη, 1999 και οι Όμορφες ψυχές, εκδ. Μεταίχμιο, 2001).

Στο «Μην κλαις» παρακολουθούμε τα γεγονότα με τα οποία ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία το καλοκαίρι του 1936. Η Σαλβέρ, επιλέγει να αντιπαραβάλλει δύο φωνές, από τη μία, αυτή της μητέρας της, και από την άλλη, αυτή του Γάλλου συγγραφέα Georges Bernanos.

Το Μην κλαις διαδέχθηκε το Καλή αντάμωση εκεί ψηλά (εκδ. Μίνωας, 2014) του Pierre Lemaitre (Πιέρ Λεμέτρ), βραβευμένο με το Γκονκούρ το 2013. Και στα δύο έργα, μεταφερόμαστε πριν από την περίοδο του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου. Στο Μην κλαις παρακολουθούμε τα γεγονότα με τα οποία ξεκίνησε ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία το καλοκαίρι του 1936. Η Σαλβέρ, επιλέγει να αντιπαραβάλλει δύο φωνές, από τη μία αυτή της μητέρας της, και από την άλλη αυτή του Γάλλου συγγραφέα Georges Bernanos (Ζορζ Μπερνανός): «Στην αφήγηση που επιχειρώ, δεν επιθυμώ να εμπλέξω για την ώρα, κανένα επινοημένο πρόσωπο. Η μητέρα μου είναι η μητέρα μου, ο Μπερνανός ο παινεμένος συγγραφέας των Μεγάλων Κοιμητηρίων κάτω από το φεγγάρι».

Η επιλογή της Σαλβέρ να χρησιμοποιήσει την αφήγηση της μητέρας της Μόντσε ως βασικό αφηγηματικό άξονα του μυθιστορήματος έχει ως αποτέλεσμα η γλώσσα της Σαλβέρ στο πρωτότυπο κείμενο να ταλαντεύεται διαρκώς ανάμεσα στα γαλλικά και τα ισπανικά, ενώ ειδικά για τον τρόπο που μιλάει η Μόντσε τα γαλλικά η ίδια η συγγραφέας έχει επινοήσει τον όρο Fragnol (Φρανιόλ), θέλοντας να δηλώσει τη χρήση ενός ιδιότυπου κράματος γαλλικών και ισπανικών, «αυτή την ανάμεικτη γλώσσα των υπερπυρηναίων που έγινε δική της λαλιά από τότε που η τύχη την έριξε, πάνε εβδομήντα χρόνια τώρα, σ’ ένα χωριό της νοτιοδυτικής Γαλλίας». Στην ελληνική μετάφραση, μοιραία αυτό το στοιχείο δεν θα μπορούσε να αποδοθεί πλήρως, αν και αναδεκνύεται λειτουργικά σε διάφορα σημεία.  

Επιλέγοντας να εστιάσει σε αυτά τα πρόσωπα, η Σαλβέρ, δεν φωτίζει μόνο τη δική της προσωπική ιστορία, αλλά και τα γεγονότα του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, καθώς το κάθε πρόσωπο που ακολουθεί η Σαλβέρ έχει διαφορετική εμπλοκή και τοποθέτηση απέναντι στα γεγονότα.

Η Σαλβέρ καταφέρνει να αποδώσει με μεγάλη επιτυχία την ψυχοσύνθεση, τον τρόπο σκέψης και τις μεταστροφές των βασικών χαρακτήρων που έχει επιλέξει, μεταξύ των οποίων βρίσκονται, εκτός από τη Μόντσε και τον Μπερνανός, ο αδελφός της Μόντσε, Χοσέ, ο Ντιέγο, μετέπειτα άντρας της Μόντσε, καθώς και ο πατέρας του, ο δον Χαιμέ. Επιλέγοντας να εστιάσει σε αυτά τα πρόσωπα, η Σαλβέρ δεν φωτίζει μόνο τη δική της προσωπική ιστορία αλλά και τα γεγονότα του ισπανικού εμφυλίου, καθώς το κάθε πρόσωπο που ακολουθεί η Σαλβέρ έχει διαφορετική εμπλοκή και τοποθέτηση. Με λεπτή ειρωνεία και χιούμορ, αλλά και ωμές περιγραφές σε κάποια σημεία, υποβάλλει την ουσιαστική διαφορά που χωρίζει τις λέξεις από τα γεγονότα, την ιδεολογία από την πραγματικότητα, όπως για παράδειγμα, στην περίπτωση του Χοσέ που «με πυρετική ευγλωττία, ανακοινώνει στο ακροατήριό του (που για την ώρα περιορίζεται στη μητέρα του και στην αδελφή του) ότι μια υπέροχη αυγή ανέτειλε στη Λερίμα (έχει μία φυσική προδιάθεση στον λυρισμό), ότι η Ισπανία έγινε επιτέλους ισπανική και ο ίδιος ισπανικότατος. Λέει αναριγώντας πως πρέπει να εξαφανίσουμε το παλαιό καθεστώς που διαιωνίζει τη δουλεία και τη ντροπή των ανθρώπων, πως η επανάσταση της καρδιάς και του πνεύματος έχει άρχίσει και πως αύριο θα εξαπλωθεί σ’ ολάκερη τη χώρα και από εκεί στον κόσμο όλο».

Ο Χοσέ αναδεικνύεται σε κεντρικό χαρακτήρα αυτού του μυθιστορήματος καθώς η ανάπτυξή του διαθέτει μεγάλο χρονικό εύρος και βάθος. Ενώ, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Μπερνανός, γνωρίζουμε εξαρχής για τον αποτροπιασμό που νιώθει για τα εγκλήματα του στρατοπέδου στο οποίο τυπικά ανήκει, αυτό των εθνικιστών και της εκκλησίας, για τον Χοσέ, που ανήκει στο αντίπαλο στρατόπεδο, το δημοκρατικό, η στιγμή της μεταστροφής του είναι, ίσως, η πιο δυνατή στιγμή του βιβλίου. Ο Χοσέ συνειδητοποιεί, μεταξύ άλλων, τις ευθύνες του, τις αυταπάτες του, «...συνειδητοποιεί πως και ο ίδιος, όπως κι οι άλλοι, επαναλαμβάνει μηχανικά αυτά τα εποχικά κλισέ, αυτές τις δονούμενες από ενθουσιασμό διακηρύξεις που οι πάντες πλέον τις φορούν αντί για γραβάτα. Κι αυτό τον αναστατώνει βαθιά μέσα του».

alt

Γενικότερα, το μυθιστόρημα της Σαλβέρ έχει πολλές αρετές και αφηγηματικά ανοίγει προς πολλές κατευθύνσεις. Μέσα σε αυτό, συναντάει κανείς συνθήματα και εκφράσεις από περιοδικά και εφημερίδες της εποχής, επεξηγήσεις της Μόντσε προς την κόρη της (την Σαλβέρ), σκέψεις και επεξηγήσεις της ίδιας της Σαλβέρ, αποσπάσματα από ραδιοφωνικές εκπομπές, ντοκουμέντα και ολόκληρα χωρία από τα Μεγάλα κοιμητήρια κάτω από το φεγγάρι του Μπερνανός, επιστολές. Θυμίζει σε κάποια σημεία τη δεινότητα του Jean Echenoz στο 14 (εκδ. Ίκαρος, 2014) και την αυτοναφορικότητα του Emmanuel Carrère στο Βασίλειο (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2015).

Tο μυθιστόρημα της Σαλβέρ, έχει λόγο ύπαρξης γενικότερα καθώς καταφέρνει και φωτίζει το υπόβαθρο της βίας και της φρίκης ενός εμφυλίου πολέμου, και κυρίως, τα τυφλά σημεία στη σκέψη των ανθρώπων, στη λειτουργία των θεσμών, στις συλλογικές πεποιθήσεις.

Κάποιες στιγμές, ωστόσο, δίνει την αίσθηση ότι δεν μπορεί να πειθαρχήσει στο υλικό της. Επιλέγει μια μορφή οργάνωσης όπου η απουσία διακριτών και μικρών ενοτήτων, στην προκειμένη περίπτωση, την παρασύρουν σε επαναλήψεις ώστε να μην χαθούν οι δύο εστιάσεις της αφήγησης που τέθηκαν εκ προοιμίου: της μητέρας της και του Μπερνανός. Στην αυξανόμενη αμηχανία που προκαλεί ο άναρχος τρόπος παράθεσης του υλικού, συμβάλλει η διαίρεση σε δύο πολύ μεγάλα κεφάλαια (και ένα πολύ μικρότερο στο τέλος). Αλλά και ο ίδιος ο Μπερνανός, από ένα σημείο και μετά, δεν δικαιολογεί τη συστηματικότητα της παρουσίας του, με αποτέλεσμα το βασικό σχήμα της αφήγησης να δείχνει μετέωρο, ανοίγοντας τον χώρο για πολλές και ετερόκλητες πληροφορίες που έχουν να κάνουν με τα ιστορικά γεγονότα μετά το καλοκαίρι του 1936, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η ζωή των χαρακτήρων.    

Οι παραπάνω επισήμανσεις, δεν αναιρούν ασφαλώς το γεγονός ότι το μυθιστόρημα της Σαλβέρ έχει καταρχάς λόγο ύπαρξης για την ίδια, καθίσταται προφανές αυτό, αν αναλογιστεί κάποιος ότι το βασικό αφηγηματικό νήμα, είναι αυτό της μητέρας της, ότι ανάμεσα στους βασικούς χαρακτήρες του βιβλίου είναι ο πατέρας της, ο θείος της, ο παππούς της, η γιαγιάς της. Το κυριότερο όμως είναι ότι το μυθιστόρημα της Σαλβέρ έχει λόγο ύπαρξης γενικότερα καθώς καταφέρνει και φωτίζει το υπόβαθρο της βίας και της φρίκης ενός εμφυλίου πολέμου, και κυρίως, τα τυφλά σημεία στη σκέψη των ανθρώπων, στη λειτουργία των θεσμών, στις συλλογικές πεποιθήσεις. Καταφέρνει να φωτίσει στην περίπτωση του Χοσέ, για παράδειγμα, πώς κάποιος μπορεί να πίστευε ότι πηγαίνει διακοπές, ενώ στην πραγματικότητα πήγαινε σαν το πρόβατο στη σφαγή: «Και δεν μπορεί να χωνέψει πώς αυτοί οι νέοι που τους βλέπει να φεύγουν για το μέτωπο, με φουσκωμένο στέρνο και τουρλωτά οπίσθια, πάνε να σφαγιαστούν μ’ ένα τόσο πεισματάρικο κέφι».

* O ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας.

altΜην κλαις
Lydie Salvayre
Μτφρ. Αλέξης Εμμανουήλ
Utopia 2016
Σελ. 296, τιμή εκδότη €17,50 

politeia link more

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ LYDIE SALVAYRE

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο πρίγκιπας της ομίχλης» του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν (κριτική)  –  πρώτο βιβλίο της Τριλογίας της Ομίχλης

«Ο πρίγκιπας της ομίχλης» του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν (κριτική)  –  πρώτο βιβλίο της Τριλογίας της Ομίχλης

Για το μυθιστόρημα του Κάρλος Ρουίθ Θαφόν «Ο πρίγκιπας της ομίχλης» (μτφρ. Δέσποινα Δρακάκη, εκδ. Ψυχογιός), πρώτο βιβλίο της εξαιρετικά επιτυχημένης Τριλογίας της Ομίχλης.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Βρισκόμαστε στο Λονδίνο,...

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

«Ο νυχτερινός δρόμος» του Λερντ Χαντ (κριτική) – Ιστορία ρατσισμού και μίσους

Για το μυθιστόρημα του Λερντ Χαντ (Laird Hunt) «Ο νυχτερινός δρόμος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις, σε εξαιρετική μετάφραση του Χρήστου Οικονόμου. Φωτογραφία: Λόρενς Μπέιτλερ 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη


...

«Stella Maris» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

«Stella Maris» του Κόρμακ ΜακΚάρθι (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Κόρμακ ΜακΚάρθι [Cormac McCarthy] «Stella Maris» (μτφρ. Γιώργος Κυριαζής, εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Μου είναι αδύνατον να κρίνω όπως θα ήθελα αυτό το βιβλίο για συγκεκριμένους λόγους. Ο πλέον προφανής είναι ότι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

16 – ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ