Η ποιητικότητα της πρόζας – Ο συγγραφέας, ο επιμελητής και η μηχανή

Ο όρος «ποιητικότητα της πρόζας» χρησιμοποιείται συχνά για να δηλώσει τη μεταφορική πυκνότητα, τη μουσικότητα, τις έκτυπες εικόνες, τη θήρευση σπάνιων λέξεων, τη λεπταίσθητη επεξεργασία της φράσης, όπου το βάρος δεν πέφτει μόνο στο τι, αλλά και στο πώς της αφήγησης μέσα απ’ την αξιοποίηση γλωσσικών, υφολογικών και ρυθμικών μέσων του ποιητικού λόγου προς βελτίωση της εκφραστικότητας.

Στις κορυφαίες στιγμές τούτης της αξιοποίησης, όταν ο πεζός λόγος διασταυρώθηκε ισοδύναμα με τον ποιητικό, όπως συνέβη στην περίπτωση του Μποντλέρ με τα Μικρά ποιήματα σε πεζό, εγκαινιάστηκε μια εκτεταμένη συνομιλία των δύο όμορων ειδών, που στις μέρες μας αποβαίνει εξαιρετικά γόνιμη για τη δημιουργία νέων υβριδικών μορφών λόγου.

Η αναπάντεχη ποιητικότητα 

Η εμπειρία όμως της επιμέλειας οδηγεί σε μια ευρύτερη αντίληψη της έννοιας. Η ποιητικότητα μπορεί να βρίσκεται αναπάντεχα και εκεί που δεν την περιμένεις, στη διάρκεια δηλαδή μιας περιόδου, στη θέση μιας λέξης, στην επιστροφή ενός αντικειμένου, στη βραχυλογία μιας διατύπωσης, στη σχέση δύο απομακρυσμένων σκηνών, σε μια πληροφορία που αποσιωπάται, στον τρόπο με τον οποίο μια παράγραφος σταματά έχοντας ήδη μεταδώσει όσα χρειάζονται, σε μερικές μάλιστα περιπτώσεις ακόμη και σε μια άκρως πεζολογική ή εκ πρώτης όψεως αντιποιητική φράση.

Θα χρησιμοποιήσουμε λοιπόν τον όρο για να περιγράψουμε την εσωτερική οργάνωση ενός πεζού έργου, μέσα στην οποία ρυθμός, σύνταξη, μοτίβα, επαναλήψεις, αντικείμενα και σιωπές αποκτούν σημασία από τις μεταξύ τους σχέσεις. Η σκέψη του Ανρί Μεσοννίκ (Henri Meschonnic)¹ για τον ρυθμό ως συνολική σημασιοδοτική οργάνωση του λόγου προσφέρει εδώ ένα χρήσιμο θεωρητικό υπόβαθρο.

Η σύνταξη συμμετέχει στη διαδικασία. Η διάρκεια της περιόδου μπορεί να μεταφέρει τη διάρκεια μιας εμπειρίας, την κίνηση ενός βλέμματος ή τη διαδρομή μιας μνήμης μέσα στο παρόν.

Ένα αντικείμενο αποκτά αφηγηματική ή και συμβολική ισχύ από τη διαδρομή του μέσα στο έργο. Ένα ποτήρι, ένα εισιτήριο, ένα παιδικό φωτιστικό ή ένα σημείωμα μπορεί να εμφανιστεί ξανά ύστερα από πολλές σελίδες και να μεταφέρει μαζί του την προηγούμενη παρουσία του. Η αφήγηση δεν χρειάζεται να ερμηνεύσει τη σημασία του, επειδή το ίδιο το κείμενο έχει ήδη δημιουργήσει τη μνήμη που επιτρέπει στον αναγνώστη να την ανασυνθέσει. Το ίδιο συμβαίνει με μια επαναλαμβανόμενη λέξη. Η επιμέλεια εντοπίζει τον γλωσσικό αυτοματισμό και συγχρόνως ελέγχει αν η επανάληψη λειτουργεί ως δραματουργικό ίχνος, αν δηλαδή κουβαλά τη δική της «ποιητική» αύρα. Το κρίσιμο ερώτημα γίνεται έτσι: τι θυμάται το κείμενο όταν επαναλαμβάνει αυτή τη λέξη; Εδώ βρίσκεται μια βασική αρχή της ποιητικότητας της πρόζας: το νόημα μετακινείται από τη δήλωση στη σχέση, για να περιέλθει πιο συνειδητά πλέον στην αρένα της λειτουργίας και του συνδυασμού των σημείων.

Η σύνταξη συμμετέχει στη διαδικασία. Η διάρκεια της περιόδου μπορεί να μεταφέρει τη διάρκεια μιας εμπειρίας, την κίνηση ενός βλέμματος ή τη διαδρομή μιας μνήμης μέσα στο παρόν. Οι μεγαλύτερες συντακτικές καμπύλες επιτρέπουν στις κινήσεις και στις παρατηρήσεις που ανήκουν στην ίδια δραματουργική φάση να παραμείνουν μέσα στην ίδια αναπνοή. Η σύντομη πρόταση, η σπασμένη σύνταξη, ο εξαρθρωμένος λόγος αποκτούν ιδιαίτερη ένταση όταν προκύπτει από τις ανάγκες της αφήγησης και του ρυθμού. Αντίστοιχα, η αποσιώπηση αφήνει την εικόνα να δουλέψει μόνη της. Ένας άνθρωπος βρίσκει ένα δεύτερο φλιτζάνι στο ντουλάπι, το κρατά για λίγο και το ξαναβάζει στη θέση του. Η σκηνή έχει ήδη δημιουργήσει το πεδίο της απουσίας. Η οικονομία του λόγου και η αφαιρετικότητα της αφήγησης γίνονται πηγή του νοήματος που λείπει. Ακόμη και μια σύντομη επεξηγηματική φράση ή και μια πρόσθετη λέξη μπορεί να φορτώσει το νόημα με περιττό βάρος και να περιορίσει όσα η χειρονομία άφησε ανοιχτά.

Ο χρόνος μπορεί ν’ αλλάξει μέσα από μια κίνηση, έναν ήχο, μια μεταβολή του φωτός ή ακόμη και από την εικόνα της σκόνης που επικάθεται στο σκρίνιο του σαλονιού. 

Ανάλογη οικονομία χρειάζονται οι μεταβάσεις και τα τελειώματα. Η συσσώρευση εκφράσεων όπως «λίγο αργότερα», «ύστερα», «άρχισε να», «συνέχισε να» κάνει συχνά αισθητό τον μηχανισμό της αφήγησης. Ο χρόνος μπορεί ν’ αλλάξει μέσα από μια κίνηση, έναν ήχο, μια μεταβολή του φωτός ή ακόμη και από την εικόνα της σκόνης που επικάθεται στο σκρίνιο του σαλονιού. Και μια σκηνή μπορεί να σταματήσει σε ένα αντικείμενο ή σε μια χειρονομία, αφήνοντας το νόημα να εξακολουθήσει να λειτουργεί μέσα στον αναγνώστη. Η ποιητικότητα συνδέεται έτσι με μια μορφή εμπιστοσύνης: το κείμενο γνωρίζει πότε έχει ήδη πει αρκετά, έχει το δικό του, εσωτερικό και μεταβαλλόμενο, μέτρο αποτίμησης που ορίζει πότε κάτι πλεονάζει και πότε πρέπει να εκφραστεί ή να αποσιωπηθεί.

Η περίπτωση του Ρέιμοντ Κάρβερ 

Η σχέση του Ρέιμοντ Κάρβερ με τον Γκόρντον Λις προσφέρει ένα εξαιρετικό παράδειγμα για τα όρια αυτής της επιμελητικής εργασίας. Στο χειρόγραφο της συλλογής Αρχάριοι, που κυκλοφόρησε ως Για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για αγάπη, ο Λις προχώρησε σε εκτεταμένες περικοπές και αλλαγές σε τίτλους, τέλη, ψυχολογικές αποχρώσεις και στοιχεία της πλοκής. Η συνολική μείωση του κειμένου έφτασε περίπου στο 55%. Οι επεμβάσεις του ενίσχυσαν την ελλειπτικότητα και τη σκληρότητα του ρυθμού και συνέβαλαν αποφασιστικά στη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του Κάρβερ ως μινιμαλιστή. Η μεταγενέστερη εκδοχή τού «A Small, Good Thing» και γενικότερα το Καθεδρικός ναός δείχνει την επιθυμία του Κάρβερ για μεγαλύτερη αφηγηματική έκταση, περισσότερο χώρο στους χαρακτήρες και διαφορετική συναισθηματική ανάπτυξη. Η ιστορία τους θέτει, επομένως, ένα θεμελιώδες ερώτημα της επιμέλειας: Σε ποιο σημείο η βελτίωση ενός κειμένου αρχίζει να το οδηγεί προς την αισθητική του επιμελητή; Ποια η δυναμική της μεταξύ τους σχέσης, που υπηρετώντας την αισθητική του δημιουργού μπορεί να την προεκτείνει σε καινούρια και άγνωστα πεδία;

Τα ερωτήματα αυτά αποκτούν σήμερα ιδιαίτερη σημασία στη σχέση συγγραφέα και τεχνητής νοημοσύνης, με δεδομένη τη συχνή αξιοποίησή της για τις ανάγκες της επιμέλειας. Το σίγουρο είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως επίμονος, άοκνος και ταχύτατα ανταποκρινόμενος επιμελητής. Έχει τη δυνατότητα να εντοπίσει στο λεπτό επαναλήψεις, συντακτικούς αυτοματισμούς, παρόμοιες κατακλείδες, μηχανικές χρονικές μεταβάσεις, υπερεξηγήσεις, μοτίβα που χάνονται στη διαδρομή. Μπορεί να προτείνει μεγαλύτερες συντακτικές καμπύλες, να ενώσει κατακερματισμένες παραγράφους, να ελέγξει αν μια χειρονομία έχει ήδη αποδώσει το συναίσθημα, να συγκρίνει πολλές εκδοχές της ίδιας σελίδας και να εφαρμόζει σταθερά ένα επιμελητικό πρωτόκολλο.

Γι’ αυτό ακριβώς η χρήση της στην επιμέλεια γίνεται πολύτιμη και επικίνδυνη. Το πρωτόκολλο μπορεί να ζητά περιορισμό της υπερεξήγησης, φυσικότερες μεταβάσεις, αυστηρότερο έλεγχο των επαναλήψεων, μεγαλύτερες συντακτικές αναπνοές, χαμηλότερες κατακλείδες, οργανικότερη ανάπτυξη των μοτίβων. Μια κοφτή πρόταση μπορεί να είναι αναγκαία, μια επανάληψη να πρέπει να διατηρηθεί, ένα συναίσθημα να χρειάζεται να ονομαστεί και όχι απλώς να «δειχτεί», μια τελευταία φράση να έχει λόγο ύπαρξης. Η λογοτεχνική κρίση δοκιμάζεται ακριβώς σε αυτές τις αποκλίσεις από τον γενικό κανόνα. Η μηχανή μπορεί ν’ ακολουθεί αυτές τις αρχές με συνέπεια και με βάση το μαθηματικοποιημένο μοντέλο της να τις μετατρέψει γρήγορα σε μια καινούργια μανιέρα, που επιβάλλοντας τον ρυθμό της σε όλη την έκταση του κειμένου να καταλήξει παράγοντας μιας νέα, μονόχορδη αρρυθμία.

Η ποιητικότητα της πρόζας μπορεί λοιπόν να οριστεί ως η πυκνότητα των εσωτερικών σχέσεων που δημιουργεί ένα έργο: μια λέξη μεταφέρει τις προηγούμενες εμφανίσεις της, ένα αντικείμενο κουβαλά τη μνήμη μιας σκηνής, η σύνταξη αποδίδει τον χρόνο μιας συνείδησης, μια σιωπή αποκτά περιεχόμενο απ’ όσα έχουν ήδη ειπωθεί. 

Η λέξη που συνοψίζει αυτή τη διαδικασία είναι η αναγκαιότητα. Γιατί αυτή η λέξη βρίσκεται εδώ; Γιατί το συγκεκριμένο αντικείμενο επιστρέφει τώρα; Γιατί μια ωραία μεταφορά πρέπει να διαγραφεί; Γιατί αυτή η πληροφορία χρειάζεται να καθυστερήσει; Γιατί μια επανάληψη που φαίνεται περιττή συγκρατεί μια υπόγεια μνήμη του έργου; Οι απαντήσεις διαμορφώνονται μέσα στη μοναδική λογική κάθε βιβλίου, που έχει τα δικά του διαρκώς μεταβαλλόμενα κριτήρια από επεισόδιο σε επεισόδιο, από παράγραφο σε παράγραφο και από περίοδο σε περίοδο. Όσο ικανή κι αν είναι η μηχανή για να προτείνει λύσεις και να αιτιολογήσει την επιλογή τους με μεγάλη πειστικότητα, όταν πρόκειται γι’ αυτό ακριβώς το ποιητικό, το ανάλαφρο και ανεπαίσθητο θρόισμα των λέξεων, συνεπεία του πιο εσωτερικού ρυθμού και των υπόγειων σχέσεων της γραφής, καλό θα ήταν να κρατάμε κάποιες επιφυλάξεις.

Ο ρόλος του απαιτητικού επιμελητή

Εδώ ακριβώς έγκειται ο ρόλος του απαιτητικού επιμελητή. Του επιμελητή που μπορεί να δείξει στον συγγραφέα έναν αυτοματισμό που δεν βλέπει, ν’ αμφισβητήσει μια σκηνή, να προτείνει μια αφαίρεση, να ζητήσει από μια επιλογή να δικαιολογήσει την παρουσία της. Η χρησιμότητά του εξαρτάται από την ικανότητα του συγγραφέα ν’ ακούει αυτή την πίεση, να αναθεωρεί και να γνωρίζει πότε χρειάζεται να υπερασπιστεί το κείμενό του. Η σχέση Κάρβερ–Λις δείχνει πόσο δημιουργική μπορεί να γίνει αυτή η ένταση και πόσο αναγκαίο είναι κάποτε να τεθεί το όριό της.

Η ποιητικότητα της πρόζας μπορεί λοιπόν να οριστεί ως η πυκνότητα των εσωτερικών σχέσεων που δημιουργεί ένα έργο: μια λέξη μεταφέρει τις προηγούμενες εμφανίσεις της, ένα αντικείμενο κουβαλά τη μνήμη μιας σκηνής, η σύνταξη αποδίδει τον χρόνο μιας συνείδησης, μια σιωπή αποκτά περιεχόμενο απ’ όσα έχουν ήδη ειπωθεί. Η ευδιάλυτη ισορροπία της είναι αποτέλεσμα ενός συνόλου επιλογών σε γλωσσική κι αφηγηματική κλίμακα για τις οποίες την τελική ευθύνη φέρει πάντα ο ίδιος ο συγγραφέας. Η τεχνητή νοημοσύνη σε ένα πρώιμο επίπεδο και ο επιμελητής σε ένα δεύτερο και πιο απαιτητικό μπορούν να παίξουν επιβοηθητικό ρόλο, αλλά η υπερβολική εμπιστοσύνη στην πρώτη και η αντικατάσταση του δεύτερου από τους αλγόριθμους δεν εγγυώνται καμία ωφέλεια για τη γραφή.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ Α. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι Δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας και συγγραφέας.

* Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΑΤΖΗΜΩΥΣΙΑΔΗΣ είναι φιλόλογος και συγγραφέας. 

¹ Ο Ανρί Μεσοννίκ (Henri Meschonnic, 1932–2009) ήταν Γάλλος ποιητής, γλωσσολόγος, θεωρητικός της λογοτεχνίας και μεταφραστής, γνωστός κυρίως για τη θεωρία του ρυθμού και για την κριτική του στις παραδοσιακές αντιλήψεις που χωρίζουν αυστηρά τη μορφή από το νόημα. Αντιμετωπίζει τον ρυθμό όχι απλώς ως μέτρο, μουσικότητα ή εναλλαγή τονισμένων και άτονων στοιχείων, αλλά ως τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται συνολικά ένας λόγος και παράγει νόημα. Ο ρυθμός, για τον Μεσοννίκ, αφορά τη σύνταξη, τις επαναλήψεις, τις παύσεις, τις τονικές κινήσεις, τη συνέχεια της φράσης, τον τρόπο με τον οποίο ένα υποκείμενο εγγράφεται μέσα στη γλώσσα.