«Καθεδρικοί» της Κλαούδια Πινιέιρο (κριτική) – Η αλήθεια, κομμάτι κομμάτι

Τι αντιπροσωπεύει ένας καθεδρικός; Εξωτερικά είναι ένα επιβλητικό οικοδόμημα, έδρα του Επισκόπου, της θρησκευτικής δηλαδή αυθεντίας, και συμβολίζει τη σταθερότητα, τη συλλογική μνήμη και τη σχέση του ανθρώπου με το θείο. Είναι ταυτόχρονα ένας χώρος εξουσίας, όπου οργανώνεται και νομιμοποιείται μια αντίληψη για το καλό και το κακό.

Το μυθιστόρημα Καθεδρικοί ξεκινά με ένα διαμελισμένο και μισοκαμμένο πτώμα. Ανακύπτει συνεπώς το ερώτημα ποια είναι η ταυτότητα του δράστη. Η δολοφονία θεωρείται η υπέρτατη έκφραση του κακού. Έτσι το ερώτημα διευρύνεται και προς άλλες κατευθύνσεις: ποιοι είναι οι μηχανισμοί που επιτρέπουν στο Κακό να συμβεί; Πώς ένα έγκλημα τέτοιου μεγέθους μπορεί να παραμένει κρυμμένο στη σιωπή; Ποιος είναι ο ρόλος της πίστης και της εξουσίας; Ποια ανάγκη οδηγεί τους ανθρώπους να διατηρούν μια φαινομενική τάξη ακόμη και όταν αυτή στηρίζεται στην απόκρυψη της αλήθειας;

Πάνω σ’ αυτά τα ερωτήματα η Κλαούδια Πινιέιρο χτίζει ένα μυθιστόρημα παρακολουθώντας τους Σαρδά, μια πενταμελή οικογένεια που μοιάζει με καθεδρικό: έχει δομή, ιεραρχία, κανόνες, αταλάντευτη πίστη, τελετουργίες και, κυρίως, σιωπή. Έχει όμως και ρωγμές. Μπροστά στα μέλη της υπάρχει μια αλήθεια, την οποία ο καθένας προσλαμβάνει διαφορετικά και υπηρετεί μέσα από τον δικό του αξιακό κώδικα. Ο φόβος, η πίστη, η υπακοή, η αγάπη, η ντροπή, η ανάγκη για δικαιοσύνη ή η διατήρηση της τάξης γίνονται τα διαφορετικά υλικά με τα οποία οικοδομείται ο προσωπικός καθεδρικός του κάθε μέλους.

Στα πέντε μέλη της οικογένειας προστίθενται ακόμη δύο πρόσωπα, ώστε ο αριθμός επτά να ολοκληρώνει συμβολικά το οικοδόμημα. Επτά φωνές, επτά οπτικές, επτά διαφορετικές ηθικές θέσεις απέναντι στο ίδιο γεγονός. Η πολυφωνία, από απλή αφηγηματική τεχνική μετατρέπεται σε μηχανισμό αποκάλυψης και ανασύνθεσης της αλήθειας.

Η Λία εκπροσωπεί τη σιωπή που πονά και τη μνήμη που αρνείται να εξαφανιστεί. Ο Ματέο επιχειρεί, μέσω της φυγής, να διακόψει τον κύκλο του τραύματος και της οικογενειακής κληρονομιάς. Η Μαρσέλα, έξω από τον οικογενειακό πυρήνα, διεκδικεί την αποκατάσταση της ηθικής τάξης και της μνήμης της φίλης της. Ο Έλμερ μεταφέρει το ζήτημα από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα και εκπροσωπεί τη θεσμική δικαιοσύνη. Ο Χουλιάν παλεύει με μια κληρονομιά που τού έχει επιβληθεί και από την οποία δυσκολεύεται να απελευθερωθεί. Η Κάρμεν εκφράζει τον κίνδυνο της απόλυτης βεβαιότητας, όταν η πίστη παύει να αποτελεί χώρο αναζήτησης και μετατρέπεται σε σύστημα που δεν επιτρέπει την αμφισβήτηση. Ο Αλφρέδο, τέλος, ως εκπρόσωπος της πατρικής και οικογενειακής εξουσίας, ενδιαφέρεται περισσότερο για τη διατήρηση της τάξης και της εικόνας παρά για την αποκάλυψη της αλήθειας.

Μέρη της αλήθειας 

Κανένα από αυτά τα πρόσωπα δεν κατέχει μόνο του ολόκληρη την αλήθεια. Άλλος τη συγκαλύπτει, άλλος την υφίσταται, άλλος προσπαθεί να τη διαρρήξει. Και εξ αυτού του λόγου δεν υπηρετούν όλοι το κακό με τον ίδιο τρόπο. Όλοι, όμως, βρίσκονται μέσα στον ίδιο μηχανισμό που του επιτρέπει να αποκτήσει διάρκεια μέσα από τη σιωπή, τον φόβο, την πίστη, την υπακοή και την ανάγκη διατήρησης της τάξης.

• Διαβάστε επίσης: Κλαούδια Πινιέιρο: «Έχω βαρεθεί να πρέπει να απολογούμαστε επειδή είμαστε φεμινίστριες»

Έτσι η αλήθεια δεν εμφανίζεται ως ένα έτοιμο αντικείμενο που περιμένει απλώς να αποκαλυφθεί. Συγκροτείται σταδιακά μέσα από τις επιμέρους μαρτυρίες. Οι επτά φωνές δεν οδηγούν απλώς στην επίλυση ενός εγκλήματος, χτίζουν έναν καθεδρικό μνήμης, όπου κάθε φωνή προσθέτει μια πέτρα και ο αναγνώστης γίνεται ο αρχιτέκτονας που καλείται να ενώσει τα επιμέρους κομμάτια και να δει το οικοδόμημα στο σύνολό του.

Συνομιλώντας με τον Ρέιμοντ Κάρβερ 

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η διακειμενική σχέση με το διήγημα του Ρέιμοντ Κάρβερ «Καθεδρικός». Στον Κάρβερ, ένας τυφλός άνθρωπος, ο Ρόμπερτ, οδηγεί έναν βλέποντα αφηγητή σε μια διαφορετική μορφή αντίληψης. Ο άνθρωπος που βλέπει, ανακαλύπτει τελικά ότι δεν έβλεπε πραγματικά. Η αποκάλυψη είναι εσωτερική και φανερώνει την ανεπάρκεια του τρόπου με τον οποίο ο αφηγητής αντιλαμβανόταν τον κόσμο.

Ίσως αυτό τελικά να είναι το βαθύτερο μήνυμα των Καθεδρικών: κανείς δεν υπάρχει μόνος του, όπως καμιά πέτρα δεν χτίζει από μόνη της έναν καθεδρικό.

Στην Πινιέιρο η ίδια ιδέα μεταφέρεται από την ατομική στη συλλογική εμπειρία. Ο αναγνώστης πρέπει να ακούσει τις επτά φωνές, να συνθέσει τις διαφορετικές οπτικές και να ανακαλύψει ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται ολόκληρη σε καμία από αυτές. Στον Κάρβερ ο καθεδρικός οδηγεί τον άνθρωπο να δει αυτό που δεν μπορούσε να δει. Στην Πινιέιρο οι καθεδρικοί οδηγούν τον αναγνώστη να ακούσει αυτό που καμία φωνή μόνη της δεν μπορεί να αποκαλύψει.

Και στα δύο έργα, λοιπόν, ο καθεδρικός λειτουργεί ως μηχανισμός υπέρβασης μιας περιορισμένης αντίληψης. Σαν να συμπληρώνει δημιουργικά το ένα έργο το άλλο, οδηγώντας την ανάγνωση της αλήθειας από το εγώ στο εμείς, από το άτομο στο σύνολο, από τον πολίτη στην κοινωνία. Ίσως αυτό τελικά να είναι το βαθύτερο μήνυμα των Καθεδρικών: κανείς δεν υπάρχει μόνος του, όπως καμιά πέτρα δεν χτίζει από μόνη της έναν καθεδρικό. Κάθε πράξη, κάθε σιωπή, κάθε επιλογή προστίθεται στο οικοδόμημα και κάποτε, κοιτάζοντάς το από μακριά, ανακαλύπτουμε πως ίσως κι εμείς να είμαστε αναπόσπαστο κομμάτι του.

*Η ΜΑΡΙΑ ΒΕΡΡΟΥ είναι συγγραφέας, κάτοχος MSc.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Κλαούδια Πινιέιρο (Μπουρσάκο, 1960) αποτελεί την τρίτη πιο μεταφρασμένη συγγραφέα της Αργεντινής μετά τον Μπόρχες και τον Κορτάσαρ. Έχει τιμηθεί μεταξύ άλλων με τα βραβεία Clarín, LiBeraturpreis, Pléyade, Latinoamericano de Literatura Infantil y Juvenil, ACE, Sor Juana Inés de la Cruz και Pepe Carvalho.

Το μυθιστόρημά της Η Ελένα ξέρει (εκδ. Carnívora, 2021) ήταν στη βραχεία λίστα για το International Booker Prize 2022. Οι Καθεδρικοί (εκδ. Carnívora, 2024) τιμήθηκαν με τα βραβεία Dashiell Hammett 2021 και Best Novel de VLC Negra 2021. Το Μπέτι Μπου, το τέταρτο μυθιστόρημά της που κυκλοφορεί από τις εκδ. Carnívora, αποτελεί ίσως το πιο αντιπροσωπευτικό της νουάρ και πιθανόν για τον ίδιο λόγο το πιο γνωστό και πολυμεταφρασμένο. Από τις εκδ. Carnívora κυκλοφορεί επίσης το μυθιστόρημά της Δικιά σου για πάντα (2023).