alt

Του Νίκου Ξένιου 

Το έργο του Αλμπέρτο Μοράβια εν γένει μοιάζει με νεκρώσιμη ακολουθία για τον σύγχρονο ανθρωπισμό. Στους Δύο φίλους, κεντρικός ήρωας είναι ένας νεαρός διανοούμενος που πασχίζει να ξεπεράσει την αίσθηση τρόμου και απαξίωσης[1] που βιώνει σε σχέση με τον εαυτό του και την ιταλική κοινωνία γύρω του, στο άρμα του αποσαθρωμένου αξιακού συστήματος που ακολούθησε τους δύο μεγάλους πολέμους[2].

Διαχειριζόμενος τρεις διαφορετικές χρονικές φάσεις, την ιστορική καθιέρωση, τη δράση και κατόπιν την ήττα του φασισμού στην Ιταλία, ο συγγραφέας πραγματεύεται τρεις αφηγηματικές εκδοχές της μετατροπής του ανθρώπου σε χρηστική αξία και της πολιτικής αλλοτρίωσής του: την απανθρωποποίηση και «πραγμο-ποίηση»[3] του ανθρώπου, το τρίπτυχο κομφορμισμός-αδιαφορία-άρνηση για τη ζωή, και το τρίπτυχο περιφρόνηση του Άλλου- απομόνωση- ανία.

Οι πανουργίες του έρωτα, η ζήλεια, ο ανταγωνισμός

Σκηνικό είναι η Ρώμη μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. 

Με ψυχαναλυτική και ταυτόχρονα μαρξιστική προσέγγιση ο Μοράβια φιλοτεχνεί τον χαρακτήρα του εικοσιεπτάχρονου Σέρτζιο, ενός κομμουνιστή θεωρητικού που εργάζεται ως χαμηλά αμειβόμενος δημοσιογράφος ενώ προσπαθεί να διαχειριστεί τις προσωπικές του αποτυχίες. Σκηνικό είναι η Ρώμη μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σέρτζιο έχει ερωτική σχέση με τη νεότερη του Νέλλα, που κατάγεται από την εργατική τάξη. Ο έρωτάς τους είναι πηγαίος και αγνός αλλά διαρκώς υποσκάπτεται από την ανέχειά του, τη μόνιμη αίσθηση ανικανοποίητου και αυτοϋποτίμησης του Σέρτζιο και ένα ενδόμυχο συναίσθημα υποτίμησης της Νέλλα, που δεν είναι σε θέση να μοιραστεί τα αριστερά πολιτικά του οράματα. Στο πιο τρωτό στάδιο της σχέσης τους ο συγγραφέας εισάγει ένα τρίτο χαρακτήρα, τον Μαουρίτσιο, μεγαλύτερο σε ηλικία, αστικής καταγωγής, εμφανίσιμο, γεμάτο αυτοπεποίθηση και προσωπική γοητεία, αλλά πολιτικά αντιδραστικό, θαυμαστή του Χίτλερ και του Μουσολίνι, δηλαδή «αντίποδα» του Σέρτζιο[4].

Ο τίτλος Οι δύο φίλοι ήταν επιλογή του εκδότη Σιμόνε Καζίνι για την έκδοση των σημειώσεων του Μοράβια, σε μορφή τριών σχεδιασμάτων για ένα βιβλίο που δεν ολοκληρώθηκε. Τα ιδιόγραφα του συγγραφέα βρέθηκαν μετά τον θάνατό του, ανάμεσα στις αποσκευές του, στο σπίτι όπου μετακόμισε όταν χώρισε με την Έλσα Μοράντε (1963). Ο αναγνώστης της κριτικής έκδοσης του Σιμόνε Καζίνι μπορεί να ανιχνεύσει, στη Μορφή Α του κειμένου, κάποια αυτοβιογραφικά στοιχεία του Μοράβια, ιδιαίτερα στον αποσπασματικό πρόλογο όπου αναφέρονται οι ταξικές καταβολές του Σέρτζιο. Στη Μορφή Β αυτά τα στοιχεία ατονούν κάπως και η νουβέλα τείνει να γίνει πιο ολοκληρωμένη. Τέλος, στη Μορφή Γ, η αλλαγή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση δίνει στον Μοράβια τη δυνατότητα να υιοθετήσει ένα νέο αφηγηματικό στυλ, πράγμα που καθιερώνεται στα μεταγενέστερα έργα του[5].

Requiem μιας εποχής

Oι δυο ήρωες συνιστούν ένα είδος «πολωμένης» αναπαράστασης των δύο τύπων στάσης έναντι του συστήματος ιδεών της εποχής.

Ο Σέρτζιο αντικρίζει στο πρόσωπο του Μαουρίτσιο την ενσάρκωση της ηθικά φθίνουσας πολιτικής τάξης που ηγήθηκε της Ιταλίας στη δεκαετία του ΄40 και διατήρησε ως μόνιμο φόβητρό της την επέκταση του Κομμουνισμού. Η απέχθειά του όμως για το φασιστικό μόρφωμα που στα μάτια του εκπροσωπεί ο Μαουρίτσιο, έρχεται σε αντίθεση με τη φυσική έλξη που του ασκεί ο ίδιος άνθρωπος. Οι γενεσιουργές αιτίες αυτής της αντίφασης δεν επιβαρύνουν το κείμενο με δοκιμιακό ύφος: αντίθετα, ο Μοράβια διαχειρίζεται τα φιλομόφυλα κίνητρα ως μια απόλυτα αναμενόμενη και φυσιολογική παράμετρο της συναρπαστικής φιλίας των δύο ηρώων του. Μάλιστα, στη δεύτερη εκδοχή, ο συγγραφέας επιχειρεί να άρει την αντίφαση, βάζοντας τον Σέρτζιο να αποπειράται την ιδεολογική μεταστροφή του Μαουρίτσιο και τον προσηλυτισμό του στη μαρξιστική θεωρία, για να νοηματοδοτήσει την έως τότε ανούσια ζωή του. Ο decadent Μαουρίτσιο όμως ζητά αντάλλαγμα για την ενδεχόμενη μεταστροφή του: «μεθυσμένος» από την εξουσία, ζητά από τον Σέρτζιο να του «παραχωρήσει» τη Νέλλα, ως εάν επρόκειτο για διαπραγματεύσιμο αντικείμενο. Επιπλέον, του δανείζει χρήματα, εξασφαλίζοντας έτσι το «πάνω χέρι», όχι μόνο σε ό,τι αφορά τη γυναίκα, αλλά και σε ό,τι αφορά το ιδεολογικό «πακέτο» που ο Σέρτζιο αδυνατεί να διαχειριστεί. Η απόπειρα μεταστροφής του Μαουρίτσιο που παρουσιάζεται στη Μορφή Β τοποθετείται χρονολογικά όχι πια στο 1943, αλλά στο 1945, όταν ο Σέρτζιο είναι μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Σε διαρκή αντιπαραβολή, οι δυο ήρωες συνιστούν ένα είδος «πολωμένης» αναπαράστασης των δύο τύπων στάσης έναντι του συστήματος ιδεών της ολοκληρωτικής αυτής εποχής: της στάσης του δραστήριου, ακτιβιστή, ενεργού φασίστα Μαουρίτσιο (που όμως ολοκληρώνεται ως πρόσωπο κι επιχρωματίζεται από την ίδια του τη δράση) αφενός, κι αφετέρου της στάσης του επιφυλακτικού, αναβλητικού, σκεπτικιστή αριστερού διανοούμενου Σέρτζιο (που όμως είναι ασαφής ως προς τα περιγράμματα, ακριβώς γιατί αδυνατεί να προβεί σε οιανδήποτε δράση). Στην ουσία, πρόκειται για αλληγορία που προσφέρεται και ως διπλή ερμηνεία, τόσο της αδράνειας των διανοουμένων έναντι του διογκούμενου φασιστικού φαινομένου στη μεταπολεμική Ευρώπη, όσο και της ανεξήγητης γοητείας που αυτό ασκεί στις τάξεις των νέων μικροαστών. 

Με τις αρετές του Infinito

To έργο προοριζόταν για πολιτικό μυθιστόρημα που τελικά δεν είδε το φως της ημέρας, πιθανότατα γιατί ο Μοράβια διέβλεψε την ανελέητη επίθεση που θα δεχόταν από τους αριστερούς κριτικούς.

Ο λανθάνων ομοερωτισμός στη σχέση των δύο ανδρών μάς παραπέμπει σε αντίστοιχης θεματικής λογοτεχνικά έργα, όπως στον «Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεϊ» της Πατρίτσια Χάισμιθ και στο «Επιστροφή στο Μπράιντσχεντ» του Έβελιν Ουόου. Κοινός τόπος είναι η συναισθηματική «υποταγή» ενός πολιτικά προοδευτικού, αλλ’ ωστόσο μη συνειδητοποιημένου ομοφυλόφιλου στη δυναμική, φαλλική φύση του άλλου άνδρα, που εκ φύσεως τάσσεται με τους φασίστες. Την ευνουχισμένη παθητικότητα -και απελπισία- του πρώτου εντείνουν, από τη μια, η αδυναμία του να προβεί σε ενέργειες αυτοκαταξίωσης και απομυθοποίησης του άλλου, και από την άλλη, η μυθοποίηση μιας αριστερής πολιτικής ιδεολογίας, μέσω της οποίας φιλοδοξεί να καλύψει το υπαρξιακό του κενό[6]. Γραμμένο ανάμεσα στο 1951 και το 1952, αμέσως μετά τον Κομφορμιστή, το έργο προοριζόταν για πολιτικό μυθιστόρημα που τελικά δεν είδε το φως της ημέρας, πιθανότατα γιατί ο Μοράβια διέβλεψε την ανελέητη επίθεση που θα δεχόταν από τους αριστερούς κριτικούς.

Τρεις διαφορετικές παραλλαγές συγγραφής, με τα ίδια πρόσωπα και τον ίδιο ουσιαστικά πυρήνα μάς παραδίδονται ως έργο κατά τη στιγμή της σύνθεσής του, στη διαδικασία της δημιουργίας του, τελικά όμως ημιτελές. Μπορεί κανείς να ιχνηλατήσει τις αφηγηματικές τεχνικές, την αξιοποίηση δηλαδή του αφηγηματικού χρόνου στις διαφορετικές (πειραματικές) του εκδοχές, τα σημεία έναρξης και λήξης των καθαρά αφηγηματικών μερών, την τόσο επιμελημένη δοσολογία αφήγησης και περιγραφής, τις εμβόλιμες πολιτικές νύξεις. Συγκρίνοντας τα τρία σχεδιάσματα μπορεί κανείς να συναγάγει ένα σωρό συμπεράσματα για τη γραφή του Μοράβια, επικουρούμενος από τη φιλολογική ανάλυση, που προηγείται, του Σιμόνε Καζίνι, αλλά και να διαφοροποιηθεί από τις επικρατούσες απόψεις για το έργο του ανθρωπιστή συγγραφέα, διαμορφώνοντας το προσωπικό του αναγνωστικό βίωμα. Αυτή είναι η κύρια αρετή της έκδοσης των Δύο φίλων, που στην Ιταλία θεωρείται μνημειακή. 

ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ

[1] Η λέξη sfasatura αποδίδει στα ιταλικά την «απόσχιση» από τον «ιδεώδη Eαυτό», κάτι εγγύτερο στην κατά Μαρξ-Ένγκελς “Alienation” (Aλλοτρίωση) και κάτι ευρύτερο νοηματικά από την αμετάφραστη έννοια “frustrazione”.
[2] Υπάρχουν προφανείς αντιστοιχίες ανάμεσα στον Σέρτζιο, τον κεντρικό χαρακτήρα των Δύο Φίλων και στον Μαρτσέλο, τον κεντρικό χαρακτήρα του Κομφορμιστή. Εκεί ο Μοράβια επικεντρώνει στην άνοδο του φασισμού, στο πώς ένα ολοκληρωτικό μικροαστικό κίνημα καταβροχθίζει έναν άνθρωπο (τον Μαρτσέλο), και πώς γι’ αυτό δε φταίει κανένας εκτός από τον ίδιο: ο Κομφορμιστής είναι η προσωπογραφία ενός ανθρώπου μέσα στο πλαίσιο της ηθικής που χαρακτηρίζει την περίοδο του πολέμου.
[3] Reïfication
[4] "Ο Αλμπέρτο Μοράβια συνέλαβε ένα τύπο καριερίστα και μηδενιστή, που αφήνει πιο βαθιά τα σημάδια του από οποιαδήποτε ιδεολογία... Διαβάζοντας σήμερα, στο λυκόφως της εποχής του Μπερλουσκόνι, αυτές τις γραμμές, ανατριχιάζουμε με τη δύναμη και την οξυδέρκειά του..." ("The New York Times Book Review")
[5] “La dialogicità, Moravia, nella terza stesura, adotta per la prima volta la prima persona, un elemento fondamentale perché cambia la “voce” dello scrittore; le componenti autobiografiche, e la possibilità di capire la sua evoluzione narrativa che, vista l’abitudine di distruggere tutte le carte una volta pubblicati i lavori, ci permette di comprendere come si sviluppavano le sue opera”. (από την ιταλική Εισαγωγή στους «Δύο φίλους», του Σιμόνε Καζίνι)
[6] “Solo nell’atto sessuale l’uomo è se stesso, è lì che emerge il lato più reale e più intimo e, insieme a questi elementi il fascismo e l’antifascismo che lo hanno toccato molto da vicino. Se il Marxismo inizialmente rappresentava la speranza, dall’altra vedeva l’uomo come mezzo per attuare una forma politica, mentre in realtà è l’uomo a dover essere il fine e non lo strumento” (Αλμπέρτο Μοράβια, σημειώσεις για τη συγγραφή του «Δύο φίλοι»). 

 

altΟι δύο φίλοι
Αποσπάσματα μιας ιστορίας στη διάρκεια του πολέμου και μετά τον πόλεμο
Αλμπέρτο Μοράβια
Μτφρ: Φωτεινή Ζερβού
Επιμ.: Simone Casini
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Σελ. 467, τιμή € 19,70

alt

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALBERTO MORAVIA

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Για το μυθιστόρημα της Ρ.Ο. Κουόν «Οι εμπρηστές» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, η συγγραφέας. 

Του Νίκου Ξένιου

Δέκα χρόνια συγγραφικού μόχθου χρειάστηκαν μέχρι να δημοσιεύσει η κορεατικής ...

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Για το μυθιστόρημα του Herman Melville «Ο μεγάλος απατεώνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Αν ο κάθε άνθρωπος είναι ένα νησί, τότε η ανθρωπότητα (αν αποδεχτούμε αυτή την αφαίρεση) είναι ένα πλοίο. Ή, ακόμα καλύτερ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ