alt

Του Νίκου Ξένιου 

Το έργο του Αλμπέρτο Μοράβια εν γένει μοιάζει με νεκρώσιμη ακολουθία για τον σύγχρονο ανθρωπισμό. Στους Δύο φίλους, κεντρικός ήρωας είναι ένας νεαρός διανοούμενος που πασχίζει να ξεπεράσει την αίσθηση τρόμου και απαξίωσης[1] που βιώνει σε σχέση με τον εαυτό του και την ιταλική κοινωνία γύρω του, στο άρμα του αποσαθρωμένου αξιακού συστήματος που ακολούθησε τους δύο μεγάλους πολέμους[2].

Διαχειριζόμενος τρεις διαφορετικές χρονικές φάσεις, την ιστορική καθιέρωση, τη δράση και κατόπιν την ήττα του φασισμού στην Ιταλία, ο συγγραφέας πραγματεύεται τρεις αφηγηματικές εκδοχές της μετατροπής του ανθρώπου σε χρηστική αξία και της πολιτικής αλλοτρίωσής του: την απανθρωποποίηση και «πραγμο-ποίηση»[3] του ανθρώπου, το τρίπτυχο κομφορμισμός-αδιαφορία-άρνηση για τη ζωή, και το τρίπτυχο περιφρόνηση του Άλλου- απομόνωση- ανία.

Οι πανουργίες του έρωτα, η ζήλεια, ο ανταγωνισμός

Σκηνικό είναι η Ρώμη μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. 

Με ψυχαναλυτική και ταυτόχρονα μαρξιστική προσέγγιση ο Μοράβια φιλοτεχνεί τον χαρακτήρα του εικοσιεπτάχρονου Σέρτζιο, ενός κομμουνιστή θεωρητικού που εργάζεται ως χαμηλά αμειβόμενος δημοσιογράφος ενώ προσπαθεί να διαχειριστεί τις προσωπικές του αποτυχίες. Σκηνικό είναι η Ρώμη μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σέρτζιο έχει ερωτική σχέση με τη νεότερη του Νέλλα, που κατάγεται από την εργατική τάξη. Ο έρωτάς τους είναι πηγαίος και αγνός αλλά διαρκώς υποσκάπτεται από την ανέχειά του, τη μόνιμη αίσθηση ανικανοποίητου και αυτοϋποτίμησης του Σέρτζιο και ένα ενδόμυχο συναίσθημα υποτίμησης της Νέλλα, που δεν είναι σε θέση να μοιραστεί τα αριστερά πολιτικά του οράματα. Στο πιο τρωτό στάδιο της σχέσης τους ο συγγραφέας εισάγει ένα τρίτο χαρακτήρα, τον Μαουρίτσιο, μεγαλύτερο σε ηλικία, αστικής καταγωγής, εμφανίσιμο, γεμάτο αυτοπεποίθηση και προσωπική γοητεία, αλλά πολιτικά αντιδραστικό, θαυμαστή του Χίτλερ και του Μουσολίνι, δηλαδή «αντίποδα» του Σέρτζιο[4].

Ο τίτλος Οι δύο φίλοι ήταν επιλογή του εκδότη Σιμόνε Καζίνι για την έκδοση των σημειώσεων του Μοράβια, σε μορφή τριών σχεδιασμάτων για ένα βιβλίο που δεν ολοκληρώθηκε. Τα ιδιόγραφα του συγγραφέα βρέθηκαν μετά τον θάνατό του, ανάμεσα στις αποσκευές του, στο σπίτι όπου μετακόμισε όταν χώρισε με την Έλσα Μοράντε (1963). Ο αναγνώστης της κριτικής έκδοσης του Σιμόνε Καζίνι μπορεί να ανιχνεύσει, στη Μορφή Α του κειμένου, κάποια αυτοβιογραφικά στοιχεία του Μοράβια, ιδιαίτερα στον αποσπασματικό πρόλογο όπου αναφέρονται οι ταξικές καταβολές του Σέρτζιο. Στη Μορφή Β αυτά τα στοιχεία ατονούν κάπως και η νουβέλα τείνει να γίνει πιο ολοκληρωμένη. Τέλος, στη Μορφή Γ, η αλλαγή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση δίνει στον Μοράβια τη δυνατότητα να υιοθετήσει ένα νέο αφηγηματικό στυλ, πράγμα που καθιερώνεται στα μεταγενέστερα έργα του[5].

Requiem μιας εποχής

Oι δυο ήρωες συνιστούν ένα είδος «πολωμένης» αναπαράστασης των δύο τύπων στάσης έναντι του συστήματος ιδεών της εποχής.

Ο Σέρτζιο αντικρίζει στο πρόσωπο του Μαουρίτσιο την ενσάρκωση της ηθικά φθίνουσας πολιτικής τάξης που ηγήθηκε της Ιταλίας στη δεκαετία του ΄40 και διατήρησε ως μόνιμο φόβητρό της την επέκταση του Κομμουνισμού. Η απέχθειά του όμως για το φασιστικό μόρφωμα που στα μάτια του εκπροσωπεί ο Μαουρίτσιο, έρχεται σε αντίθεση με τη φυσική έλξη που του ασκεί ο ίδιος άνθρωπος. Οι γενεσιουργές αιτίες αυτής της αντίφασης δεν επιβαρύνουν το κείμενο με δοκιμιακό ύφος: αντίθετα, ο Μοράβια διαχειρίζεται τα φιλομόφυλα κίνητρα ως μια απόλυτα αναμενόμενη και φυσιολογική παράμετρο της συναρπαστικής φιλίας των δύο ηρώων του. Μάλιστα, στη δεύτερη εκδοχή, ο συγγραφέας επιχειρεί να άρει την αντίφαση, βάζοντας τον Σέρτζιο να αποπειράται την ιδεολογική μεταστροφή του Μαουρίτσιο και τον προσηλυτισμό του στη μαρξιστική θεωρία, για να νοηματοδοτήσει την έως τότε ανούσια ζωή του. Ο decadent Μαουρίτσιο όμως ζητά αντάλλαγμα για την ενδεχόμενη μεταστροφή του: «μεθυσμένος» από την εξουσία, ζητά από τον Σέρτζιο να του «παραχωρήσει» τη Νέλλα, ως εάν επρόκειτο για διαπραγματεύσιμο αντικείμενο. Επιπλέον, του δανείζει χρήματα, εξασφαλίζοντας έτσι το «πάνω χέρι», όχι μόνο σε ό,τι αφορά τη γυναίκα, αλλά και σε ό,τι αφορά το ιδεολογικό «πακέτο» που ο Σέρτζιο αδυνατεί να διαχειριστεί. Η απόπειρα μεταστροφής του Μαουρίτσιο που παρουσιάζεται στη Μορφή Β τοποθετείται χρονολογικά όχι πια στο 1943, αλλά στο 1945, όταν ο Σέρτζιο είναι μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Σε διαρκή αντιπαραβολή, οι δυο ήρωες συνιστούν ένα είδος «πολωμένης» αναπαράστασης των δύο τύπων στάσης έναντι του συστήματος ιδεών της ολοκληρωτικής αυτής εποχής: της στάσης του δραστήριου, ακτιβιστή, ενεργού φασίστα Μαουρίτσιο (που όμως ολοκληρώνεται ως πρόσωπο κι επιχρωματίζεται από την ίδια του τη δράση) αφενός, κι αφετέρου της στάσης του επιφυλακτικού, αναβλητικού, σκεπτικιστή αριστερού διανοούμενου Σέρτζιο (που όμως είναι ασαφής ως προς τα περιγράμματα, ακριβώς γιατί αδυνατεί να προβεί σε οιανδήποτε δράση). Στην ουσία, πρόκειται για αλληγορία που προσφέρεται και ως διπλή ερμηνεία, τόσο της αδράνειας των διανοουμένων έναντι του διογκούμενου φασιστικού φαινομένου στη μεταπολεμική Ευρώπη, όσο και της ανεξήγητης γοητείας που αυτό ασκεί στις τάξεις των νέων μικροαστών. 

Με τις αρετές του Infinito

To έργο προοριζόταν για πολιτικό μυθιστόρημα που τελικά δεν είδε το φως της ημέρας, πιθανότατα γιατί ο Μοράβια διέβλεψε την ανελέητη επίθεση που θα δεχόταν από τους αριστερούς κριτικούς.

Ο λανθάνων ομοερωτισμός στη σχέση των δύο ανδρών μάς παραπέμπει σε αντίστοιχης θεματικής λογοτεχνικά έργα, όπως στον «Ταλαντούχο κύριο Ρίπλεϊ» της Πατρίτσια Χάισμιθ και στο «Επιστροφή στο Μπράιντσχεντ» του Έβελιν Ουόου. Κοινός τόπος είναι η συναισθηματική «υποταγή» ενός πολιτικά προοδευτικού, αλλ’ ωστόσο μη συνειδητοποιημένου ομοφυλόφιλου στη δυναμική, φαλλική φύση του άλλου άνδρα, που εκ φύσεως τάσσεται με τους φασίστες. Την ευνουχισμένη παθητικότητα -και απελπισία- του πρώτου εντείνουν, από τη μια, η αδυναμία του να προβεί σε ενέργειες αυτοκαταξίωσης και απομυθοποίησης του άλλου, και από την άλλη, η μυθοποίηση μιας αριστερής πολιτικής ιδεολογίας, μέσω της οποίας φιλοδοξεί να καλύψει το υπαρξιακό του κενό[6]. Γραμμένο ανάμεσα στο 1951 και το 1952, αμέσως μετά τον Κομφορμιστή, το έργο προοριζόταν για πολιτικό μυθιστόρημα που τελικά δεν είδε το φως της ημέρας, πιθανότατα γιατί ο Μοράβια διέβλεψε την ανελέητη επίθεση που θα δεχόταν από τους αριστερούς κριτικούς.

Τρεις διαφορετικές παραλλαγές συγγραφής, με τα ίδια πρόσωπα και τον ίδιο ουσιαστικά πυρήνα μάς παραδίδονται ως έργο κατά τη στιγμή της σύνθεσής του, στη διαδικασία της δημιουργίας του, τελικά όμως ημιτελές. Μπορεί κανείς να ιχνηλατήσει τις αφηγηματικές τεχνικές, την αξιοποίηση δηλαδή του αφηγηματικού χρόνου στις διαφορετικές (πειραματικές) του εκδοχές, τα σημεία έναρξης και λήξης των καθαρά αφηγηματικών μερών, την τόσο επιμελημένη δοσολογία αφήγησης και περιγραφής, τις εμβόλιμες πολιτικές νύξεις. Συγκρίνοντας τα τρία σχεδιάσματα μπορεί κανείς να συναγάγει ένα σωρό συμπεράσματα για τη γραφή του Μοράβια, επικουρούμενος από τη φιλολογική ανάλυση, που προηγείται, του Σιμόνε Καζίνι, αλλά και να διαφοροποιηθεί από τις επικρατούσες απόψεις για το έργο του ανθρωπιστή συγγραφέα, διαμορφώνοντας το προσωπικό του αναγνωστικό βίωμα. Αυτή είναι η κύρια αρετή της έκδοσης των Δύο φίλων, που στην Ιταλία θεωρείται μνημειακή. 

ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ

[1] Η λέξη sfasatura αποδίδει στα ιταλικά την «απόσχιση» από τον «ιδεώδη Eαυτό», κάτι εγγύτερο στην κατά Μαρξ-Ένγκελς “Alienation” (Aλλοτρίωση) και κάτι ευρύτερο νοηματικά από την αμετάφραστη έννοια “frustrazione”.
[2] Υπάρχουν προφανείς αντιστοιχίες ανάμεσα στον Σέρτζιο, τον κεντρικό χαρακτήρα των Δύο Φίλων και στον Μαρτσέλο, τον κεντρικό χαρακτήρα του Κομφορμιστή. Εκεί ο Μοράβια επικεντρώνει στην άνοδο του φασισμού, στο πώς ένα ολοκληρωτικό μικροαστικό κίνημα καταβροχθίζει έναν άνθρωπο (τον Μαρτσέλο), και πώς γι’ αυτό δε φταίει κανένας εκτός από τον ίδιο: ο Κομφορμιστής είναι η προσωπογραφία ενός ανθρώπου μέσα στο πλαίσιο της ηθικής που χαρακτηρίζει την περίοδο του πολέμου.
[3] Reïfication
[4] "Ο Αλμπέρτο Μοράβια συνέλαβε ένα τύπο καριερίστα και μηδενιστή, που αφήνει πιο βαθιά τα σημάδια του από οποιαδήποτε ιδεολογία... Διαβάζοντας σήμερα, στο λυκόφως της εποχής του Μπερλουσκόνι, αυτές τις γραμμές, ανατριχιάζουμε με τη δύναμη και την οξυδέρκειά του..." ("The New York Times Book Review")
[5] “La dialogicità, Moravia, nella terza stesura, adotta per la prima volta la prima persona, un elemento fondamentale perché cambia la “voce” dello scrittore; le componenti autobiografiche, e la possibilità di capire la sua evoluzione narrativa che, vista l’abitudine di distruggere tutte le carte una volta pubblicati i lavori, ci permette di comprendere come si sviluppavano le sue opera”. (από την ιταλική Εισαγωγή στους «Δύο φίλους», του Σιμόνε Καζίνι)
[6] “Solo nell’atto sessuale l’uomo è se stesso, è lì che emerge il lato più reale e più intimo e, insieme a questi elementi il fascismo e l’antifascismo che lo hanno toccato molto da vicino. Se il Marxismo inizialmente rappresentava la speranza, dall’altra vedeva l’uomo come mezzo per attuare una forma politica, mentre in realtà è l’uomo a dover essere il fine e non lo strumento” (Αλμπέρτο Μοράβια, σημειώσεις για τη συγγραφή του «Δύο φίλοι»). 

 

altΟι δύο φίλοι
Αποσπάσματα μιας ιστορίας στη διάρκεια του πολέμου και μετά τον πόλεμο
Αλμπέρτο Μοράβια
Μτφρ: Φωτεινή Ζερβού
Επιμ.: Simone Casini
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Σελ. 467, τιμή € 19,70

alt

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ALBERTO MORAVIA

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

«Περί ανθρώπων» της Γιούλι Τσε (κριτική) – Η Ευρώπη του δικαιωματισμού και η ηθική της ευθύνης

Για το μυθιστόρημα της Γιούλι Τσε [Juli Zeh] «Περί ανθρώπων» (μτφρ. Απόστολος Στραγαλινός, εκδ. Μεταίχμιο). Κεντρική εικόνα: Από τη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος στο Theater Orchester Neubrandenburg / Neustrelitz.

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός

...
«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

«Μάρτυς!» του Κάβε Ακμπάρ (κριτική) – Για έναν θάνατο που θα ξεπερνάει τα ανθρώπινα

Για το μυθιστόρημα του Κάβε Ακμπάρ [Kaveh Akbar] «Μάρτυς!» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Ένας παλιός λογοτεχνικός μύθος δηλοί πως οι ποιητές δεν μπορούν να γράψουν εύκολα μυθιστόρημα. Β...

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

«Αρχαία καλλιέργεια» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Εισαγωγή στον θαυμαστό και θαυμάσιο κόσμο του Βραζιλιάνου συγγραφέα

Για το μυθιστόρημα του Ραντουάν Νασσάρ [Raduan Nassar] «Αρχαία καλλιέργεια» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Έγραψε ένα και μόνο μυθιστόρημα, την ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ