Για τη συλλογή λογοτεχνικών έργων του Τζόρτζιο Μπασάνι (Giorgio Bassani) «Το μυθιστόρημα της Φεράρας» (μτφρ. Γιώργος Κεντρωτής, εκδ. Gutenberg). Εικόνα: Από την ταινία «Ο κήπος των Φίντζι - Κοντίνι» (1970) του Βιτόριο ντε Σίκα, βασισμένη στο βιβλίο του Μπασάνι.
Γράφει η Αγγελική Σπηλιοπούλου
O Τζόρτζιο Μπασάνι γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου 1916 στην Μπολόνια. Μέχρι την εφηβεία του μεγάλωσε μαζί με την οικογένειά του στη Φεράρα. Προερχόταν από εύπορη οικογένεια, εβραϊκής καταγωγής. Η δίτομη έκδοση Το μυθιστόρημα της Φεράρας (μτφρ. Γιώργος Κεντρωτής, εκδ. Gutenberg) απαρτίζεται από τέσσερα μυθιστορήματα (Τα χρυσά γυαλιά, Ο κήπος των Φίντζι-Κοντίνι, Πίσω από την πόρτα, Ο ερωδιός) και δύο συλλογές διηγημάτων (Εντός των τειχών, Η μυρωδιά του κομμένου χόρτου), τα οποία γράφτηκαν μεταξύ 1956 και 1972, για να εκδοθούν σε ενιαίο έργο το 1980, ως λογοτεχνικός φόρος τιμής σε έναν απολεσθέντα παράδεισο.
Κεντρικός άξονας των μυθιστορημάτων και των διηγημάτων που απαρτίζουν το έργο είναι η πόλη της Φεράρας. Μέσα της ξεδιπλώνονται οι ζωές των κατοίκων της. Ο Μπασάνι συναρμόζει ένα μωσαϊκό αφηγήσεων με φόντο την ιταλική ύπαιθρο κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, με αναφορές στην έκβαση του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Κάθε ιστορία είναι αυτοτελής και το σύνολό τους συνθέτει έναν ιστό αναφορών σε πρόσωπα και γεγονότα που λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος των επιμέρους αφηγήσεων. Στο έργο υπάρχουν διάσπαρτα αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα – θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε σπονδυλωτό bildungsroman όπου ο αφηγητής συναντά τον νεότερο εαυτό του στον χρόνο εξιστόρησης των γεγονότων.
Χαρακτηριστικό στοιχείο, όσον αφορά στο κοινωνικό πλαίσιο, αποτελεί η συνύπαρξη διαφορετικών θρησκειών και πολιτικών πεποιθήσεων στα κρίσιμα χρόνια της επικράτησης του φασισμού. Η εβραϊκή κοινότητα της Φεράρας διαδραμάτισε καταλυτικό ρόλο στην ιστορία της πόλης. Πέραν της αντιπαράθεσης καθολικισμού-ιουδαϊσμού, υπήρχαν και διαφορετικές εβραϊκές συναγωγές, με αποτέλεσμα ένα αίσθημα αντιπαλότητας και θρησκευτικού κατακερματισμού εντός της εβραϊκής κοινότητας. Καθοριστική υπήρξε η ψήφιση του φυλετικού νόμου περί «αμυντικών προβλέψεων για την υπεράσπιση της ιταλικής φυλής» το 1938. Η αντισημιτική εκστρατεία του φασιστικού καθεστώτος δυσχέρανε δραματικά τη διαβίωση της ιταλικής εβραϊκής κοινότητας που αντιμετώπισε την κοινωνική περιθωριοποίηση και την οικονομική καταστροφή.
Μέσα από τις ιστορίες του, ο Μπασάνι παρουσιάζει τα διαφορετικά θρησκευτικά δόγματα, την ταξική διαστρωμάτωση, την αντιμετώπιση της διαφορετικής σεξουαλικής ταυτότητας, την ηθογραφία του τόπου. Αυτές τις θεματικές πραγματεύονται τα διηγήματα της συλλογής Εντός των τειχών. Σε αυτή συναντάμε την ανύπαντρη Λίντα Μαντοβάνι, που με το νεογέννητο μωρό της επιστρέφει στην καμαρούλα της οδού Σαλινγκουέρα, στη δική της μητέρα. Εκεί δέχεται το επίμονο φλερτ του γείτονα Ορέστη Μπενέτι. Σε μια άλλη γειτονιά, υφαίνεται η ιστορία της Τζέμα Κόρκος, το γένος Μπρόντι. Επίσης, τον Αύγουστο του 1945, επανεμφανίζεται στη Φεράρα ο Τζέο Γιός. Δύο χρόνια πριν είχε εκτοπιστεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία και τώρα στέκεται μπροστά στον ισραηλιτικό ναό στην οδό Μαντσίνι, μοναδικός επιζών από τους εκατόν ογδόντα τρεις εκτοπισμένους εβραϊκής καταγωγής. Τέλος, μετά την ψήφιση των φυλετικών νόμων το 1938, ο νεαρός Μπρούνο Λάτες αναζητά την Κλέλια Τρότι, σύμβολο του αγώνα του σοσιαλισμού και της εργατικής τάξης.
Στο μυθιστόρημα Τα χρυσά γυαλιά, ανομολόγητα πάθη έρχονται στην επιφάνεια. Ο αξιοσέβαστος δόκτορας Άθως Φαντιγκάτι, το 1925, διέθετε πλέον ιδιωτικό ιατρείο και ήταν διορισμένος διευθυντής του ωτορινολαρυγγολογικού νοσοκομείου «Η Αγία Άννα». Παρακολουθούμε την αξιοζήλευτη καριέρα ενός αξιοπρεπούς κάτοικου της Φεράρας που πασχίζει να κρατήσει την ιδιωτική του ζωή μακριά από τα μάτια της αδιάκριτης συντηρητικής κοινωνίας. Ο Μπασάνι θίγει το θέμα της ομοφυλοφιλίας και τον κοινωνικό στιγματισμό που απαγορεύει την παραδοχή αυτής της σεξουαλικής ταυτότητας.
Σε αυτές τις συναθροίσεις όλοι προφασίζονται ότι η ζωή συνεχίζεται. Όμως ο φόβος του ναζισμού κατασπαράζει το παρόν και κάθε όνειρο για το μέλλον.
Επιβλητικότερο όλων, το βιβλίο Ο κήπος των Φίντζι-Κοντίνι, που έγινε ταινία το 1970, σε σκηνοθεσία Βοτόριο ντε Σίκα. Το «πλοιάριο του Δούκα» είναι το περιτειχισμένο επιβλητικό σπίτι των Φίντζι-Κοντίνι. Τα δύο αδέρφια, ο Αλμπέρτο και η Μικόλ, ζουν στο υπερπροστατευτικό αυτό περιβάλλον, κάνοντας κατ' οίκον μαθήματα. Μοναδική κοινωνική συναναστροφή τους η παρουσία τους στη συναγωγή.
Όταν ψηφίζεται ο φυλετικός νόμος, ξεκινά ο αποκλεισμός των μελών της εβραϊκής κοινότητας από τις ψυχαγωγικές και αθλητικές δραστηριότητες. Το σπίτι των Φίντζι-Κοντίνι με το γήπεδο τένις του θα ανοίξει για τους φίλους της οικογένειας. Σε αυτές τις συναθροίσεις όλοι προφασίζονται ότι η ζωή συνεχίζεται. Όμως ο φόβος του ναζισμού κατασπαράζει το παρόν και κάθε όνειρο για το μέλλον. Ο Μπασάνι αποτυπώνει τις κοινωνικές συνθήκες και ωσμώσεις, τους ηθικούς συμβιβασμούς και την κλιμακούμενη καταστροφή της εβραϊκής κοινότητας της Φεράρας, την περίοδο που τελούσε υπό το φασιστικό καθεστώς, αλλά και κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.
Οι υπόλοιπες ιστορίες
Μια παρέα μαθητών αντικατοπτρίζει τη διάσταση μεταξύ Καθολικών και Εβραίων, καθώς και τον ρατσισμό και την περιθωριοποίηση που δέχονται τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας. «Πίσω από την πόρτα» (όπως είναι ο τίτλος του μυθιστορήματος) στέκεται ένας έφηβος μαθητής εβραϊκής καταγωγής και ακούει όσα καταλογίζει με χυδαιότητα ο φίλος και συμμαθητής του Λουτσιάνο, απευθυνόμενος στα υπόλοιπα μέλη της παρέας.
Στο μυθιστόρημα Ερωδιός, ο σαρανταπεντάχρονος Εντγκάρντο Λιμεντάνι ξυπνά από τις τέσσερις το πρωί. Είναι η μέρα που έχει κανονίσει να πάει για κυνήγι στις πεδιάδες του Κοντιγκόρο. Ο πόλεμος έχει τελειώσει. Κατά τη διάρκεια αυτής της μέρας ακούμε τις σκέψεις του Εντγκάρντο και βιώνουμε τη ματαιότητα που νιώθει για τη ζωή, την παραίτησή του και την ελπίδα που βλέπει στο πρόσωπο της μικρής κόρης του.
Η κινηματογραφική γραφή του Μπασάνι αποφεύγει κάθε συναισθηματισμό, παρουσιάζοντας με ρεαλισμό σχέσεις, σκέψεις, γεγονότα.
Στην δεύτερη συλλογή διηγημάτων, που λαμβάνει τη μορφή επιλόγου, γίνεται αναψηλάφηση της μνήμης με παράλληλη επαναδιαπραγμάτευση των ζητημάτων που ο συγγραφέας έχει ήδη παραθέσει. Ο Μπασάνι καταφεύγει στη σύνδεση του αστικού τοπίου με την απώλεια, το πένθος, την προδοσία, ενώ η επική αυτή αφήγηση ολοκληρώνεται με ένα αυτοβιογραφικό κείμενο του συγγραφέα που συνδέει το ατομικό με το συλλογικό έχοντας στον πυρήνα του την κοινωνική απομόνωση.
Η κινηματογραφική γραφή του Μπασάνι αποφεύγει κάθε συναισθηματισμό, παρουσιάζοντας με ρεαλισμό σχέσεις, σκέψεις, γεγονότα. Ο αναγνώστης συναντά απώλειες, αποξένωση, μοναξιά και τον αγώνα για τη διαφύλαξη της αξιοπρέπειας, μέσα στα ζοφερά χρόνια των διώξεων λόγω της διαφορετικότητας.
* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Ὁ πατέρας μου, ἐθελοντής στὸν Μεγάλο Πόλεμο, δὲν πῆρε φασιστικὴ κομματική ταυτότητα τὸ '19; Ἐγὼ ὁ ἴδιος δὲν ὑπῆρξα ἕως καὶ χθὲς ἀκόμη μέλος τῶν Φασιστικῶν Πανεπιστημιακῶν Παρατάξεων; Τί σημαίνει αὐτό; Σημαίνει ὅτι ὅλοι ἐμεῖς ὑπήρξαμε ἀνέκαθεν ἄνθρωποι πολὺ κανονικοί, καὶ μάλιστα ἄνθρωποι συνήθεις, τίποτα περισσότερο ἢ διαφορετικὸ σὲ σύγκριση μὲ ἄλλους, ἀκριβῶς μέσα σὲ τούτη τὴν κανονικότητά μας, γι' αὐτὸ καὶ θὰ μοῦ φαινόταν στ᾿ ἀλήθεια παράλογο νὰ περιμένουν τώρα ἀπὸ ἐμᾶς, ἔτσι στὰ και λὰ καθούμενα καὶ ἀπὸ τὴ μιὰ στιγμὴ στὴν ἄλλη, νὰ υἱοθετήσουμε συμπεριφορές εὑρισκόμενες ἔξω ἀπ᾿ τὸν κανόνα. Καὶ τώρα ἰδού: καλοῦν τὸν πατέρα μου στὴν Ὁμοσπονδία καὶ τοὺς ἀκούει νὰ τοῦ ἀναγγέλλουν τὴ διαγραφή του ἀπὸ τὸ Κόμμα, καὶ τὸν ἀποπέμπουν ἀπὸ τὴν Ἐμπορικὴ Λέσχη ὡς στοιχεῖο ἀνεπιθύμητο».
(Ο κήπος των Φίντζι-Κοντίνι, σελ. 594)
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Από τους σπουδαιότερους Ευρωπαίους συγγραφείς του 20ού αιώνα, γόνος ευκατάστατης εβραϊκής οικογένειας της Φεράρας ο Τζόρτζιο Μπασάνι γεννήθηκε το 1916. Σπούδασε Φιλοσοφία στη Μπολόνια και το 1937 άρχισε να δημοσιεύει τα πρώτα του διηγήματα – από το 1939 και μετά με ψευδώνυμο λόγω των φυλετικών νόμων. Το 1943 συνελήφθη από τους φασίστες. Απελευθερώθηκε μετά την πτώση του Μουσολίνι και άρχισε να συνεργάζεται με το περιοδικό Botteghe Oscure, όπου πρωτοδημοσίευσε κείμενα σημαντικών Ιταλών συγγραφέων, όπως του Ίταλο Καλβίνο και του φίλου του Μπασάνι, Πιερ Πάολο Παζολίνι.
Ως διευθυντής των περίφημων εκδόσεων Feltrineli αργότερα, ήταν υπεύθυνος για την έκδοση, το 1958, του διάσημου μυθιστορήματος του Τζ. Ντι Λαμπεντούζα Ο γατόπαρδος. Ως σεναριογράφος συνεργάστηκε με σκηνοθέτες όπως οι Β. Ντε Σίκα, Μ. Αντονιόνι, Λ. Βισκόντι, Μ. Σολντάτι κ.α. Πέθανε το 2000.
