«Ένας χωρισμός» της Κέιτι Κιταμούρα (μυθιστόρημα) – Πένθος και αναζήτηση στην άγρια Μάνη

Δεν είναι σπάνιο να διαβάζουμε το τελευταίο βιβλίο ενός συγγραφέα και στη συνέχεια να ανακαλύπτουμε τα παλαιότερα. Ειδικά για συγγραφείς που μεταφράζονται στα ελληνικά με αφορμή την υποψηφιότητα για κάποιο σημαντικό βραβείο, αυτός είναι ο κανόνας. Η περίπτωση της Κέιτι Κιταμούρα είναι λίγο πιο περίπλοκη. Η Αμερικανίδα συγγραφέας είχε συστηθεί στο ελληνικό κοινό με το βιβλίο Ένας χωρισμός το 2017, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κέδρος, αλλά δεν διαβάστηκε ευρύτερα. Το όνομα της Κιταμούρα επανήλθε στο προσκήνιο πέρυσι, όταν το πιο πρόσφατο βιβλίο της, Οντισιόν, βρέθηκε στη βραχεία λίστα του Βραβείου Μπούκερ για το 2025 και μάλιστα ακουγόταν μέχρι τέλους σαν το μεγάλο φαβορί.

Οι εκδόσεις Διόπτρα, λίγους μήνες μετά την κυκλοφορία της Οντισιόν, μας συστήνουν εκ νέου το βιβλίο της Ένας χωρισμός (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός), που διαδραματίζεται στον Γερολιμένα της Μάνης. Η Κιταμούρα το έγραψε κατά τη διάρκεια επίσκεψής της στη Μάνη, ως μέλος ενός επιτελείου ντοκιμαντέρ για τον Σλαβόι Ζίζεκ, σε μια περίοδο που η ίδια έπρεπε να διαχειριστεί δυσάρεστα νέα για την υγεία του πατέρα της. Το στοιχείο του πένθους είναι πολύ έντονο στο συγκεκριμένο βιβλίο της, ενώ παρατηρούνται και κάποια χαρακτηριστικά της γραφής της που διατηρούνται μέχρι και την πρόσφατη Οντισιόν.

Η σχέση της Κιταμούρα με την Ελλάδα φέτος έγινε ακόμα εντονότερη. Η συγγραφέας μέσα στο 2026 επισκέφτηκε δύο φορές τη χώρα και συγκεκριμένα τρεις διαφορετικές πόλεις. Τον Ιούνιο παρουσίασε την Οντισιόν στην Αθήνα, έπειτα στα Χανιά, στο πλαίσιο του 5ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, οπότε συνομιλήσαμε μαζί της, ενώ στις αρχές του Οκτωβρίου επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη για να μιλήσει και για τα δύο βιβλία της στο πλαίσιο των 61ων Δημητρίων. Μάλιστα, ερωτηθείσα από τον Στέφανο Τσιτσόπουλο εάν θα δεχόταν να έρθει καλεσμένη ενός writing retreat στην πόλη, δήλωσε ότι θα «έφτιαχνε βαλίτσες την ίδια μέρα».

Η Κέιτι Κιταμούρα με τον Στέφανο Τσιτσόπουλο στα 61α Δημήτρια ©dimitriafestival

Ένας χωρισμός με δέσμευση μυστικότητας

Στο μυθιστόρημα Ένας χωρισμός η αφηγήτρια είναι μια μεταφράστρια που ζει στο Λονδίνο. Έπειτα από πέντε χρόνια γάμου και οκτώ κοινής συμβίωσης, χωρίζει από τον σύζυγό της, Κρίστοφερ, ο οποίος της ζητά να κρατήσουν μυστική τη διάστασή τους. Αυτή η κοινή δέσμευση στη μυστικότητα περιπλέκει πολύ την κατάσταση, ειδικά όταν η ανώνυμη ηρωίδα λαμβάνει ένα ανήσυχο τηλεφώνημα από τη μητέρα του Κρίστοφερ. Σύμφωνα με τα λεγόμενα της πεθεράς της, ο Κρίστοφερ βρίσκεται στην Ελλάδα, σε ένα μικρό ψαροχώρι «στο νοτιότερο άκρο της ηπειρωτικής χώρας», και δεν έχει δώσει σημάδια ζωής. Της ζητά να πάει να τον βρει και μάλιστα της κλείνει αεροπορικό εισιτήριο για την επόμενη μέρα.

Η αφηγήτρια υποθέτει ότι ο πρώην άντρας της βρίσκεται στην Ελλάδα για να εμπλουτίσει την έρευνά του πάνω στα τελετουργικά του πένθους. Γράφει ένα βιβλίο και μάλλον θα πήγε έως εκεί για να παρακολουθήσει από κοντά τις τελευταίες μοιρολογίστρες, τις γυναίκες που πενθούν επ΄αμοιβή στις κηδείες. Δεν ανησυχεί για τον ίδιο, αλλά δεν θέλει να προδώσει το μυστικό του. Ανήμπορη να αρνηθεί, δέχεται να ταξιδέψει. Σκοπός της είναι να ζητήσει ξεκάθαρα διαζύγιο, μια λέξη που θα σηματοδοτήσει οριστικά τον χωρισμό τους. Όταν καταφθάνει στον Γερολιμένα, όμως, όλα τίθενται σε αναστολή. Ο Κρίστοφερ δεν είναι στο ξενοδοχείο του, ένα μυστήριο καλύπτει τις κινήσεις του και η αφηγήτρια αναβάλλει διαρκώς το ταξίδι της επιστροφής.

Οι ανώνυμες ηρωίδες της Κιταμούρα

Για την Κιταμούρα, τα τρία τελευταία της βιβλία, Ένας χωρισμός, Οντισιόν, αλλά και το ενδιάμεσο αυτών, Intimacies, αποτελούν μια άτυπη, πολύ χαλαρής σύνδεσης τριλογία. Έχουν και τα τρία ανώνυμες πρωταγωνίστριες, για τις οποίες γνωρίζουμε ελάχιστα, αλλά όλες ασκούν επαγγέλματα σχετικά με την «ερμηνεία». Στην Οντισιόν το κεντρικό πρόσωπο είναι μία ηθοποιός, στο Intimacies μία διερμηνέας και στο Ένας χωρισμός μία μεταφράστρια. Αυτές οι ηρωίδες, που μοιάζουν με συγγενείς, δίνουν την ευκαιρία στην Κιταμούρα να υπεισέλθει στο πεδίο της συνείδησης και να πλοηγηθεί εκεί, παραδίδοντας τρία ιδιαίτερα ψυχογραφήματα.

• Διαβάστε επίσης: Κέιτι Κιταμούρα: «Είναι μια ιδιαίτερη εποχή για τους συγγραφείς: το ίδιο το υλικό της τέχνης μας, η γλώσσα, γίνεται εργαλείο στα χέρια της εξουσίας»

«Το όνομα πολλές φορές προδίδει έθνος, φυλή, τάξη» έχει απαντήσει η συγγραφέας στο ερώτημα που της τίθεται συχνά, γιατί, δηλαδή, επιμένει να μην δίνει όνομα στις ηρωίδες της. Προτιμά να καθρεφτίζει τον ανώνυμο χαρακτήρα της σε άλλους, ώστε να ιχνογραφεί το πορτρέτο της. Το όνομα της πεθεράς της ηρωίδας στο παρόν, για παράδειγμα, Ιζαμπέλα, προδίδει εξ αρχής τη λευκή καταγωγή και τον πλούτο που δημιουργούσε πάντα απόσταση μεταξύ των δύο γυναικών. Η ερωμένη του Κρίστοφερ στην Ελλάδα, η χυμώδης μελαχρινή Μαρία, περιγράφεται ως «το ακριβώς αντίθετό» της εμφανισιακά. Για τον σύζυγό της μαθαίνουμε ότι «τον έλκυαν οι άνθρωποι που ήταν χαμένοι, σαστισμένοι», ώστε να υποθέσουμε ότι η ηρωίδα ήταν μία εξ αυτών.

Η Κέιτι Κιταμούρα στα 61α Δημήτρια, στη Θεσσαλονίκη /©dimitriafestival.

Το μοτίβο της «ξένης»

Όταν η αφηγήτρια βρίσκεται στη Μάνη, έρχεται αντιμέτωπη με ηλιοκαμένες, σκαμμένες φυσιογνωμίες, σεληνιακά καμένα εδάφη και τραχιά τοπία. Η θερινή σεζόν έχει τελειώσει και η μοναδικότητά της ξεχωρίζει, εύκολα μπαίνει στη θέση του εισβολέα που ταράζει τα νερά με την άφιξή της. Η ταυτότητα της «ξένης» τής είναι οικεία, είναι ένα επίθετο που καθόριζε τη σχέση που είχε με την οικογένεια και τους φίλους του συζύγου της, αλλά και μια αίσθηση που διατηρούσε μέσα στη σχέση της. Ανακαλώντας τον γάμο της, δεν φαίνεται να «πενθεί» για έναν έντονο έρωτα, μια βαθιά και ειλικρινή σχέση απόλυτης συνεννόησης και αγάπης, αντιθέτως βιώνει τον χωρισμό κουβαλώντας αναπάντητα ερωτήματα. Κάτι παραμένει ανεξιχνίαστο στο κοινό της παρελθόν με τον Κρίστοφερ.

Κολυμπά στην ψυχρή θάλασσα παρά τις πολλές προειδοποιήσεις, επισκέπτεται την ενδοχώρα παρά τις παραινέσεις για το αντίθετο. Ο «απόηχος» της φωτιάς, οι ξεθωριασμένες ακέφαλες φιγούρες στο εκκλησάκι, οι πύρινες διαφωνίες που εκτυλίσσονται μπροστά της, τα σπαρακτικά μοιρολόγια είναι γι’ αυτήν γρίφοι.

Στην Ελλάδα, όλες οι καταστάσεις που συναντά μοιάζουν με κακούς οιωνούς, εντείνουν τη λανθάνουσα αίσθηση απειλής. Με κινηματογραφικούς όρους, μοιάζει σαν ένας τόπος που συνωμοτεί εναντίον της. Στην ηρωίδα, όμως, όλα αυτά ασκούν μια μυστήρια απόκοσμη έλξη. Κολυμπά στην ψυχρή θάλασσα παρά τις πολλές προειδοποιήσεις, επισκέπτεται την ενδοχώρα παρά τις παραινέσεις για το αντίθετο. Ο «απόηχος» της φωτιάς, οι ξεθωριασμένες ακέφαλες φιγούρες στο εκκλησάκι, οι πύρινες διαφωνίες που εκτυλίσσονται μπροστά της, τα σπαρακτικά μοιρολόγια είναι γι’ αυτήν γρίφοι.

Οι ομοιότητες με την Οντισιόν

Όπως και στην Οντισιόν, που διχοτομείται σε δύο ξεκάθαρα μέρη, υπάρχει και εδώ μια ρήξη, μια ξαφνική ανακοίνωση στο έβδομο κεφάλαιο που αλλάζει τον ρου και νοηματοδοτεί πολύ διαφορετικά τον τίτλο του βιβλίου. Η λέξη «χωρισμός» λαμβάνει μάλιστα πολλές διαφορετικές διαστάσεις κατά την ανάγνωση, όπως και η «οντισιόν» στο ομώνυμο βιβλίο. Οι ομοιότητες των δύο μυθιστορημάτων δεν σταματούν εκεί. Φαίνεται πως κάποιες προβληματικές απασχολούσαν τη συγγραφέα και στο πιο πρώιμο έργο της. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η έννοια της παράστασης και η διττή έννοια της «ερμηνείας». Οι καθημερινές ενσαρκώσεις ρόλων, οι επιτελέσεις του έρωτα, του πένθους, του λόγου έχουν κι εδώ την τιμητική τους, με τις μοιρολογίστρες στη Μάνη, τις γυναίκες που θρηνούν κατά παραγγελία, να διαδραματίζουν κεντρικό συμβολικό ρόλο.

Στο Ένας χωρισμός η αφηγήτρια είναι συχνά η θεάτρια, η αυτόπτης μάρτυρας, αυτή που βρίσκεται σε θέση παρατήρησης, ερμηνεύει χειρονομίες και εικόνες, ενεργοποιώντας τη φαντασία της για να καλύψει τα κενά της γνώσης. Παρόμοια δράση έχει και η ηρωίδα της στην Οντισιόν, όμως εκεί, η Κιταμούρα μάς προσκαλεί κι εμάς σε αυτόν τον ρόλο. Αρκεί να αναλογιστούμε το πρώτο κεφάλαιο, που «βλέπουμε» πίσω από ένα τζάμι έναν άνδρα και μια γυναίκα να δειπνούν, χωρίς να ξέρουμε τίποτα για τη μεταξύ τους σχέση.

• Διαβάστε επίσης: «Οντισιόν» της Κέιτι Κιταμούρα (κριτική) – Νέες επιλογές για τη μητρότητα και τη ζωή μιας γυναίκας

Και στις δύο περιπτώσεις, η Κιταμούρα ασχολείται με τη διάσταση ανάμεσα στο «είναι» και το «φαίνεσθαι», το πεδίο της προσποίησης. Αυτό που γεννάται σαν ερώτημα στο Ένας χωρισμός, δηλαδή ποιοι είμαστε πίσω από τους ρόλους μας, ίσως παίρνει την πιο ολοκληρωμένη του απάντηση στην Οντισιόν. Όπως είχαμε γράψει τον Μάρτιο, στην Οντισιόν «δεν υπάρχει ένας "αυθεντικός" απογυμνωμένος εαυτός πίσω από το προσωπείο, αλλά αποσταθεροποιημένα, αποπροσανατολισμένα "εγώ" που περιμένουν την επόμενη οντισιόν». 

Η αίσθηση του ανοίκειου

Η εσωτερική αφήγηση που χρησιμοποιεί η Κιταμούρα ενσωματώνει τον δισταγμό και τις τρικλοποδιές του νου, τις λογικές αντιφάσεις. Η συγγραφέας ενσωματώνει μέχρι και στη γλώσσα την αμφισημία και αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει τις σκέψεις και τις ζωές μας, είναι το σήμα κατατεθέν της γραφής της. Στο παρόν, βέβαια, η Αμερικανίδα συγγραφέας αποτυπώνει και την ειλικρινή αμηχανία που βιώνουμε μπροστά στην απουσία και την απώλεια.

Η Κιταμούρα έχει τη μοναδική δυνατότητα να γράφει με ενάργεια για τις πιο συγχυσμένες στιγμές, να δημιουργεί γνώριμα απάγκια ακόμα και στα πιο αιχμηρά ακρωτήρια.

Χωρίς να αποκαλύπτει εάν η ηρωίδα της πασχίζει να μείνει παθητική ενώ ο κόσμος της καταρρέει ή εάν είναι φύσει απόμακρη, ξεδιπλώνει τον ψυχισμό της παράλληλα με την τρομακτική βία γύρω της. Έτσι, η αντίθεση ανάμεσα στη ζήλια, το πάθος, την ένταση των άλλων και τη δική της νηφάλια, ψυχρή προσέγγιση εντείνει την αίσθηση του ανοίκειου και την εντύπωση ανάγνωσης ενός ψυχολογικού θρίλερ.

Ενεργητική ανάγνωση

Γενικά, τα βιβλία της Κιταμούρα δεν διακρίνονται από έντονες κορυφώσεις ή από δαιδαλώδη πλοκή. Η μαγεία κρύβεται στις αλλεπάλληλες στρώσεις, στα παρακλάδια που γεννούν οι εγκιβωτισμένες ιστορίες, στην ατμόσφαιρα προσμονής που διατηρεί μέχρι τέλους. Η Κιταμούρα έχει τη μοναδική δυνατότητα να γράφει με ενάργεια για τις πιο συγχυσμένες στιγμές, να δημιουργεί γνώριμα απάγκια ακόμα και στα πιο αιχμηρά ακρωτήρια.

Σε πολλές περιπτώσεις, η συγγραφέας έχει δηλώσει ότι θεωρεί το διάβασμα μια ενεργητική πράξη, ένα πεδίο αντίστασης στην παθητικότητα με την οποία καταναλώνουμε νέα και πληροφορίες στην καθημερινότητά μας. Σκοπός των βιβλίων της είναι να μας εμπλέξει σε αυτή τη διαδικασία, είτε οι αφηγήσεις της μας μαγνητίζουν είτε μας απωθούν. Το μυθιστόρημα Ένας χωρισμός κερδίζει αυτό το στοίχημα και με το παραπάνω.

 * Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Κέιτι Κιταμούρα είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Πρίνστον και έχει διδακτορικό στην αμερικανική λογοτεχνία από το London Consortium. Είναι συγγραφέας πέντε μυθιστορημάτων.

Το βιβλίο της Intimacies επιλέχθηκε ως ένα από τα 10 καλύτερα βιβλία του 2021 από την εφημερίδα New York Times, ήταν υποψήφιο για το National Book Award και το PEN/Faulkner Award, και φιναλίστ για το Joyce Carol Oates Prize. Ήταν επίσης ένα από τα αγαπημένα βιβλία του Μπαράκ Ομπάμα για το 2021.

Τα έργα της έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες και έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση. Έχει τιμηθεί με το Rome Prize in Literature, καθώς και με υποτροφίες από τα ιδρύματα Lannan, Santa Maddalena και Jan Michalski. Αρθρογραφεί στο New York Times Book Review, τον Guardian, το Granta, το Frieze κ.ά, και διδάσκει στο πρόγραμμα δημιουργικής γραφής του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.

Το πέμπτο μυθιστόρημά της, Οντισιόν, ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων Booker 2025 ενώ φέτος είναι στη μακρά λίστα του Women's Prize for Fiction 2026.