«Μεταξύ φίλων» του Χαλ Έμποτ (κριτική) – Μυθιστόρημα για τις αβάσταχτες αλήθειες που τινάζουν τη ζωή μας στον αέρα

Δύο ζευγάρια, κουβέντα μεταξύ φίλων, ένα σπίτι που στεγάζει όσα δεν τολμούν να πουν και μια «χαρακιά» που σπάει το λεπτό στρώμα της αστικής ευγένειας για να εμφανιστούν όσα για χρόνια είχαν καταπιεστεί. Δεν θέλει και πολύ για να παραχθεί το δράμα.

Το μυθιστόρημα του Χαλ Έμποτ (το πρώτο του, το οποίο κιόλας δέχθηκε ευμενείς κριτικές) Μεταξύ φίλων δεν είναι ο ύμνος προς τη φιλία που θα περίμενε κανείς, αλλά μια πικρή ωδή προς τα απωθημένα των ανθρώπων.

Στο κέντρο του μυθιστορήματος βρίσκονται δύο οικογένειες που συνδέονται μεταξύ τους εδώ και περίπου τριάντα χρόνια. Ο Έιμος και ο Έμερσον είναι παλιοί φίλοι. Οι σύζυγοί τους, Κλαιρ και Ρέτσι, έχουν επίσης αναπτύξει τη δική τους σχέση, ενώ τα παιδιά έχουν μεγαλώσει μέσα στον ίδιο κοινωνικό και οικογενειακό κύκλο. Οι κοινές διακοπές, τα εξοχικά, τα τραπέζια, οι επισκέψεις και οι αναμνήσεις έχουν δημιουργήσει έναν κόσμο που μοιάζει αυτάρκης και ασφαλής. Μόνο που αυτή η ασφάλεια είναι εύθραυστη.

Διαφορετικοί άνθρωποι

Οι δύο φίλοι είναι διαφορετικοί άνθρωποι. Ο Έμερσον έχει χρήματα, κοινωνική άνεση και μια ισχυρή αίσθηση αυτοπεποίθησης. Ο Έιμος έχει μια κάνει μια διαφορετική διαδρομή. Παρ’ όλα αυτά, οι δύο άνδρες έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν μια σχέση που μοιάζει αδιατάρακτη. Ή τουλάχιστον έτσι την αντιλαμβάνεται ο Έιμος. Γιατί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες διαστάσεις του βιβλίου είναι ότι η φιλία τους δεν είναι στην πραγματικότητα τόσο ισότιμη όσο θα ήθελε κανείς να πιστεύει. Ο Έμερσον έχει γίνει για τον Έιμος κάτι περισσότερο από φίλος – είναι κομμάτι της ταυτότητάς του. Η φιλία τους έχει αποκτήσει το βάρος μιας βεβαιότητας: είναι ένας από τους πυλώνες πάνω στους οποίους έχει χτίσει τη ζωή του.

Και τότε, ένα Σαββατοκύριακο στο εξοχικό του Έμερσον, συμβαίνει κάτι που θα έπρεπε να οδηγήσει τα πράγματα στα άκρα, αλλά δεν συμβαίνει αυτό. Ίσως γιατί η αποτρόπαιη πράξη (σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκου) προέρχεται από τον Έμερσον, που είναι ο ισχυρός πόλος της σχέσης. Από εκείνη τη στιγμή, το Μεταξύ φίλων μετατρέπεται από οικογενειακό μυθιστόρημα σε μια βαθιά ψυχολογική μελέτη της ενοχής, της σιωπής και της συνενοχής. Ο Έμποτ δεν ενδιαφέρεται τόσο να μας δείξει το γεγονός (αυτό που έκανε ο Έμερσον), όσο να εξετάσει τι κάνουν οι άνθρωποι όταν ένα γεγονός γίνεται τόσο αβάσταχτο ώστε η αποδοχή του να απειλεί ολόκληρη τη ζωή τους.

Ο Έιμος είναι ο χαρακτήρας τον οποίο αφορά μεγάλο μέρος αυτής της σύγκρουσης. Είναι πατέρας, σύζυγος και φίλος. Οι ρόλοι του, όμως, συγκρούονται μεταξύ τους. Η μία πλευρά του γνωρίζει τι πρέπει να κάνει: να προστατεύσει την οικογένειά του έναντι του Έμερσον. Η άλλη πλευρά του αδυνατεί να αποδεχτεί ότι ο άνθρωπος που έχει αγαπήσει και εμπιστευτεί επί δεκαετίες είναι πλέον ο εχθρός της οικογένειάς του.

Η τραγωδία

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική δύναμη του χαρακτήρα του Έιμος: δεν είναι ένας άνθρωπος που δεν καταλαβαίνει. Η τραγωδία του είναι ότι δεν μπορεί να πράξει σύμφωνα με αυτό που καταλαβαίνει. Ο Έμερσον, αντίθετα, βρίσκεται στην άλλη πλευρά αυτής της ηθικής σύγκρουσης. Η κοινωνική του θέση, η οικονομική του δύναμη και η αυτοπεποίθησή του αποτελούν μέρος της εικόνας που έχει χτίσει γύρω του.

Από την άλλη, οι γυναίκες τους αποκτούν, επίσης, ιδιαίτερη σημασία. Οι αντιδράσεις τους δείχνουν ότι η αποκάλυψη ενός τόσο δραματικού γεγονότος δεν αφορά μόνο το θύμα και τον θύτη. Αναγκάζει όλους τους υπόλοιπους να επαναπροσδιορίσουν τις σχέσεις τους, την οικογένειά τους και τον ίδιο τους τον εαυτό. Το βιβλίο δείχνει με οδυνηρή ακρίβεια πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η επιθυμία των ενηλίκων να διατηρήσουν τη ζωή τους όπως ήταν.

Δεν υπάρχει η μεγάλη σύγκρουση που περιμέναμε, η κάθαρση. Δεν υπάρχει η αποφασιστική πράξη που θα αποκαθιστούσε, έστω συμβολικά, την ηθική τάξη. Μόνο η φυγή υπάρχει.

Η Άννα, η κόρη του Έιμος, είναι ο χαρακτήρας που έχει υποστεί τη μεγαλύτερη βλάβη, αλλά η φωνή της δεν καταλαμβάνει το βιβλίο στον ίδιο βαθμό με τις σκέψεις και τα διλήμματα των ενηλίκων. Αυτή η επιλογή του Έμποτ είναι σκληρή αλλά ουσιαστική. Γιατί ακριβώς έτσι φαίνεται πόσο εύκολα ένα τραυματικό γεγονός μπορεί να μετατραπεί, στα χέρια των ενηλίκων, σε μια ιστορία για τους ίδιους: για τον γάμο τους, τη φιλία τους, τη φήμη τους, την οικογένειά τους και τον φόβο τους.

Ο Έιμος φαντάζεται μια διαφορετική εξέλιξη των γεγονότων. Φαντάζεται τον εαυτό του να αντιμετωπίζει τον Έμερσον, να υπερασπίζεται την Άννα, να σπάει τη σιωπή και να οδηγεί την κατάσταση σε μια μορφή δικαιοσύνης. Η σκηνή είναι τόσο πειστική, τόσο συναισθηματικά φορτισμένη, ώστε ο αναγνώστης πιστεύει για λίγο ότι αυτή είναι η πραγματικότητα. Όμως, δεν είναι. Πρόκειται για τη ζωή που ο Έιμος θα ήθελε να έχει ζήσει. Η πραγματικότητα είναι ότι η οικογένεια βρίσκεται στο αεροπλάνο με προορισμό τη Γαλλία. Δεν υπάρχει η μεγάλη σύγκρουση που περιμέναμε, η κάθαρση. Δεν υπάρχει η αποφασιστική πράξη που θα αποκαθιστούσε, έστω συμβολικά, την ηθική τάξη. Μόνο η φυγή υπάρχει. Αυτό είναι το μεγάλο θέμα του μυθιστορήματος η απόσταση ανάμεσα στο να ξέρεις τι είναι σωστό και στο να έχεις το θάρρος να το κάνεις.

Ο ειρωνικός τίτλος

Αυτομάτως, ο τίτλος του βιβλίου αποκτά έτσι μια διάσταση σχεδόν ειρωνική. Γιατί είναι ακριβώς μέσα σε αυτή τη φιλία που δημιουργείται η μεγαλύτερη παγίδα. Όταν μια σχέση έχει διαρκέσει δεκαετίες, η πίστη μπορεί να γίνει τόσο σημαντική ώστε να αρχίσει να ανταγωνίζεται την αλήθεια. Και κάποια στιγμή η αφοσίωση μπορεί να μετατραπεί σε συνενοχή.

Το αεροπλάνο πετά προς τη Γαλλία. Η οικογένεια προχωρά. Οι άνθρωποι κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλο. Αλλά τίποτα δεν είναι πια όπως πριν. 

Ο Έμποτ αφήνει τον αναγνώστη χωρίς την ανακούφιση της κάθαρσης. Η ζωή συνεχίζεται. Το αεροπλάνο πετά προς τη Γαλλία. Η οικογένεια προχωρά. Οι άνθρωποι κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλο. Αλλά τίποτα δεν είναι πια όπως πριν. Και ίσως αυτή να είναι η πιο πικρή ιδέα που αφήνει το βιβλίο: μερικές φορές το πραγματικό τέλος μιας σχέσης δεν είναι όταν οι άνθρωποι χωρίζουν, αλλά όταν συνεχίζουν να ζουν μαζί γνωρίζοντας πλέον την αλήθεια. Η γλώσσα του Έμποτ είναι πυκνή και όσο το δράμα βαθαίνει, γίνεται ακόμη πιο εσωτερική. Η μετάφραση της Κάλλιας Παπαδάκη είναι «εκεί» για να μεταφέρει το ψυχολογικό «ξύσιμο», που κάνει η γλώσσα στις ψυχές των ηρώων, σε σωστά ελληνικά.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χαλ Έμποτ (Hal Ebbott) ζει στη Νέα Υόρκη.

Το Μεταξύ φίλων είναι το πρώτο του βιβλίο. Αναδείχθηκε βιβλίο της χρονιάς από τους New Yorker και Economist.