«Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί» της Έλεν Ντε Γουίτ (κριτική) – Αόρατες ραφές σε ένα καμουφλαρισμένο εγχειρίδιο δημιουργικής γραφής

Η Έλεν Ντε Γουίτ είναι μία από τις συγγραφείς που πάει κόντρα στους νόμους της αγοράς και της εκδοτικής φρενίτιδας, με μόλις πέντε βιβλία σε διάστημα 25 ετών, ακόμα κι αν αυτή η απόσταση οφείλεται σε εκδοτικά εμπόδια, παρά σε δική της επιλογή. Το λογοτεχνικό της ντεμπούτο έγινε το 2000 με τον Τελευταίο Σαμουράι (μτφρ. Γιώργος-Iκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Ψυχογιός), χρόνια εξαντλημένο στη χώρα μας. Μην πάει ο νους σας στην ταινία με τον Τομ Κρουζ, πάντως, καμία σχέση. Πρόκειται για την ιστορία ενός παιδιού-θαύματος που μεγαλώνει με τη μητέρα του και αποφασίζει να αναζητήσει τον πατέρα του ανάμεσα σε διάφορους υποψηφίους. Θεωρήθηκε ένα από τα πιο πετυχημένα και ιδιοφυή ντεμπούτα, αλλά η Ντε Γουίτ βίωσε μεγάλη απογοήτευση από τον εκδοτικό χώρο και εξαφανίστηκε για καιρό.

Στα επόμενα χρόνια, όπου απέκτησε τη φήμη της ιδιοσυγκρασιακής προσωπικότητας, εκδόθηκαν ελάχιστα κείμενά της, όπως το Lightning rods το 2011 ή η συλλογή διηγημάτων Some trick το 2018. Οι θαυμαστές της πρωτότυπης γραφής της αναμενόμενα ενθουσιάστηκαν όταν μέσω ενός τουίτ, η συγγραφέας ανακοίνωσε το 2021 μια νέα νουβέλα. Ο ανεξάρτητος εκδοτικός οίκος New Directions ετοίμαζε μια σειρά βιβλίων-«παραμυθιών» με τίτλο «Storybook ND», με σκοπό να ανασύρει «την ευχαρίστηση που ένιωθε κανείς ως παιδί διαβάζοντας ένα συναρπαστικό βιβλίο από την αρχή ως το τέλος μέσα σε ένα απόγευμα». Ανάμεσα σε ολιγοσέλιδες ιστορίες της Κλαρίσε Λισπέκτορ, του Σέσαρ Άιρα και του Λάσλο Κρασναχορκάι, συναντάμε και τη νουβέλα Οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί (μτφρ. Μαριλένα Καραμολέγκου, εκδ. Δώμα), που διαβάζεται πράγματι «σε μια καθισιά».

Με λίγα λόγια

Η νουβέλα συστήνει μια εκλεπτυσμένη δεκαεπτάχρονη, που είναι μεγαλωμένη μέσα στα λούσα και τους τρόπους της καλής κοινωνίας. Έχει συνηθίσει σε πολυτελή ταξίδια, ρούχα υψηλής ποιότητας και επισημότητες. Από τη βάση τους στο Μαρακές, ταξιδεύει με τη μητέρα της στη Σκωτία για να ράψουν δύο πολυτελή ταγέρ από σκωτσέζικο τουίντ, κι από εκεί στο Λονδίνο για να συναντήσουν έναν Βρετανό ράφτη, καθώς «οι Άγγλοι καταλαβαίνουν το μαλλί», όπως έλεγε η maman.

Όμως ένα πρωί, η maman εξαφανίζεται και η νεαρή βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα πραγματικότητα, που τη φέρνει στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας και των φώτων της δημοσιότητας. Τη μικρή θα πλησιάσουν δεκάδες άνθρωποι του εκδοτικού χώρου για να κάνουν τη ζωή της βιβλίο και αυτή θα κληθεί γρήγορα να παραδώσει ένα χειρόγραφο που εκθέτει την οικογενειακή της ζωή.

Ένα κατά παραγγελία βιβλίο

Η μητέρα της Μαργκερίτ ήξερε τα πάντα για τα καλά υφάσματα, ότι το λινό αγοράζεται στην Ιρλανδία και το τουίντ στη Σκωτία, αλλά οι καλοί ράφτες που θα το χειριστούν επιδέξια είναι οι Άγγλοι. Στο πολυτελές ριάντ τους στο Μαρακές, απασχολούσε πολλούς υπηρέτες και σαν ένα είδος πατρωνίας, φρόντιζε για τη στέγαση των ανθρώπων που είχε στη δούλεψή της. Επένδυε στην εκπαίδευση της κόρης της, με μαθήματα ιππασίας, τένις, πιάνου, μπριτζ, γαλλικών και αγγλικών, τη γλώσσα της μαμάς και του μπαμπά αντίστοιχα. Η μικρή έπρεπε από νωρίς να εισαχθεί στον κόσμο της υψηλής αισθητικής, του καλού γούστου και των καλών τρόπων. Κάθε χρόνο, στην εποχή του ραμαζανίου έφευγε με την κόρη της για έξι εβδομάδες, ταξιδεύοντας σε όλη την Ευρώπη, «σε μέρη με κρυφές ζωές».

Πρέπει να μιλήσει περισσότερο για το «κύριο γεγονός», για το ψέμα, για το σοκ που υπέστη όταν έμαθε την αλήθεια. Θέλει περισσότερο συναίσθημα, και, φυσικά, περισσότερο τραύμα.

Αυτή είναι η ιστορία που θέλει να αφηγηθεί η Μαργκερίτ για τη μητέρα της, σε πείσμα όλων όσοι θέλουν να μάθουν για το ψέμα και την «προδοσία» των γονιών της. Η Μπέθανυ, η επιμελήτρια από τον αμερικανικό εκδοτικό οίκο με τον οποίο η Μαργκερίτ σύναψε συμβόλαιο, της προτείνει κάποιες αλλαγές. Πρέπει να μιλήσει περισσότερο για το «κύριο γεγονός», για το ψέμα, για το σοκ που υπέστη όταν έμαθε την αλήθεια. Θέλει περισσότερο συναίσθημα, και, φυσικά, περισσότερο τραύμα. Μήπως να εξετάσει ξανά το ενδεχόμενο ενός αφανούς συγγραφέα; Ή την ηχογράφηση για μια πιο άμεση αποτύπωση των συναισθημάτων της; Εάν δεν συμμορφωθεί, εξάλλου, δεν θα μπορέσει να λάβει τα 2,2 εκατομμύρια της συμφωνίας και να πληρώσει την αμοιβή του ατζέντη που μεσολάβησε για την έκδοση του βιβλίου.

Μια νουβέλα για τον χώρο των εκδόσεων

Η νουβέλα της Ντε Γουίτ είναι στην ουσία δύο βιβλία σε ένα, και αυτή είναι η φορμαλιστική ιδιαιτερότητά της που δεν μπορεί να περιγραφεί χωρίς να χαθεί κάτι απ’ την απόλαυση. Από τη μία έχουμε εγκιβωτισμένο το βιβλίο που γράφει η Μαργκερίτ, όπως το φαντάζεται η ίδια, κι απ’ την άλλη τη συγγραφική διαδικασία, που αφορά τη συμφωνία συγγραφέα-εκδοτικού, τις διαπραγματεύσεις και τα παρατράγουδα. Ουσιαστικά, όμως, το ένα αποτελεί το καθρέφτισμα του άλλου, το ένα μιλά για μια ζωή μέσα στη χλιδή που βασίζεται σε μια πλάνη και το άλλο για δακρύβρεχτες αφηγήσεις που εδράζονται σε επαχθή συμβόλαια. Κοινός παρονομαστής το χρήμα και ειδοποιός διαφορά το γούστο. Γιατί ναι μεν η απάτη των γονέων της εξασφάλισε στη Μαργκερίτ μια ζωή βουτηγμένη στην καλαισθησία, αλλά η εκδοτική εξαπάτηση την οδηγεί σε μια κακόγουστη πορνογραφία του τραύματος. Ο μεγαλύτερος φόβος της Μαργκερίτ ήταν, εξάλλου, να μην υποπέσει σε κάποια άκομψη συμπεριφορά κι αυτό που της ζητάνε είναι να υποκύψει στην κακογουστιά του φετιχισμού.

Μέσω της Μαργκερίτ, η συγγραφέας αποδομεί και τους δύο κόσμους, αυτόν της καλής κοινωνίας και τον εκδοτικό χώρο, με όλες τις υποκριτικές τους επισημότητες, παίρνοντας ίσως τη λογοτεχνική της εκδίκηση.

Μέσα σε αυτή τη σύντομη νουβέλα, πέρα από ένα σαρκαστικό σχόλιο για τις σύγχρονες αφηγήσεις και την ανήθικη εργαλειοποίηση του πόνου, η Ντε Γουίτ καταφέρνει να χωρέσει και προσωπικά παράπονά της, δοσμένα με σατιρικό ύφος. Αφενός, καθώς ως κόρη διπλωματών βρέθηκε κι αυτή από μικρή ηλικία να φορά το κοστούμι του καθωσπρεπισμού, υποχρεωμένη στην ανάπτυξη μιας κοσμοπολίτικης αισθητικής, άσχετα που αυτή λειτούργησε υπέρ της γραφής της αργότερα. Αφετέρου, διότι, όπως η ηρωίδα της, είχε προβληματικά πάρε-δώσε με τον εκδοτικό χώρο, που την οδήγησαν σε απόπειρες αυτοκτονίας και μετέπειτα νοσηλεία. Μέσω της Μαργκερίτ, η συγγραφέας αποδομεί και τους δύο κόσμους, αυτόν της καλής κοινωνίας και τον εκδοτικό χώρο, με όλες τις υποκριτικές τους επισημότητες, παίρνοντας ίσως τη λογοτεχνική της εκδίκηση. Το βιωματικό στοιχείο, όμως, δεν έχει τόση σημασία, γιατί ούτε η Ντε Γουίτ κάνει εκπτώσεις γούστου για χάρη μιας αυτομυθοπλαστικής γύμνωσης.

Πολύπτυχο ύφασμα

Σε μια δεύτερη ανάγνωση, εξάλλου, ξεδιπλώνονται και άλλες πτυχές του κειμένου, που φανερώνουν έναν εμφανή παραλληλισμό ανάμεσα στο ράψιμο και στη συγγραφή. Για παράδειγμα, όταν η maman αγόραζε το τουίντ και το λινό από τις χώρες παραγωγής τους, ήξερε ότι ένα κακό ράψιμο μπορεί να καταστρέψει ένα πανάκριβο και καλόγουστο ύφασμα. Αντίστοιχα, όταν οι εκδότες εξασφαλίζουν μια καλή πρώτη ύλη, μπορούν να την κατακρεουργήσουν με τις φετιχιστικές απαιτήσεις τους και την καθοδήγησή τους. Ακόμη, όπως ένας καλός τεχνίτης δεν βρίσκεται μόνο στους «ημίθεους επικεφαλής των οίκων υψηλής ραπτικής», αλλά και στο πρόσωπο μιας ταλαντούχας Ταϊλανδής μοδίστρας, έτσι και μια άπειρη συγγραφέας μπορεί να προτείνει έναν πολύ πιο ανορθόδοξο, αντισυμβατικό τρόπο γραφής, πέρα από κάθε χιλιοφορεμένο εκδοτικό «ζητούμενο».

Αποτελεί ένα καυστικό σχόλιο για τη σύγχρονη εκδοτική πραγματικότητα, με βέλη στραμμένα κυρίως στην παραγωγή, τα οποία όμως φτάνουν μέχρι και την κατανάλωση.

Αν και σύντομη, η ιστορία της Ντε Γουίτ είναι σφιχτοδεμένη σαν ένα καλοραμμένο ρούχο. Αποτελεί ένα καυστικό σχόλιο για τη σύγχρονη εκδοτική πραγματικότητα, με βέλη στραμμένα κυρίως στην παραγωγή, τα οποία όμως φτάνουν μέχρι και την κατανάλωση. Ταυτόχρονα, συνιστά μια προάσπιση της δεξιοτεχνίας έναντι της (αυτο)έκθεσης, της αυθεντικότητας έναντι της πεπατημένης, κι ως εκ τούτου, ένα καμουφλαρισμένο εγχειρίδιο δημιουργικής γραφής. Πυκνό νόημα, αναζωογονητικά ιδιαίτερο ύφος, γλωσσικό παιχνίδι και προσήλωση στην αισθητική είναι κάποια στοιχεία της γραφής της Ντε Γουίτ από τα οποία παίρνουμε μια μικρή γεύση. Κυρίως, από μια συγγραφέα της οποίας το επίθετο παραπέμπει στο «πνεύμα» (wit στα αγγλικά σημαίνει «πνευματώδες χιούμορ»), λαμβάνουμε ένα οξυδερκές, σπιρτόζικο κείμενο, που διαβάζεται μεν σε ένα απόγευμα, αλλά μπορεί κάλλιστα να διαβαστεί ξανά και ξανά.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Έλεν Ντε Γουίτ (Helen DeWitt, 1957), κόρη Αμερικανών διπλωματών, γεννήθηκε στην Ουάσινγκτον αλλά μεγάλωσε κατά βάση στη Λατινική Αμερική (Μεξικό, Βραζιλία, Κολομβία, Εκουαδόρ). Σπούδασε κλασική φιλολογία στην Οξφόρδη, απ’ όπου έλαβε και το διδακτορικό της. Ζει στο Βερολίνο.

Εικόνα: Aileen Son από το helendewitt.com

Άλλα έργα της: Ο τελευταίος Σαμουράι (2000), Lightning rods (2011), Some trick (2018), Your name here (με τον Ilya Gridneff, 2025).