«Μπόουλντερ – Η γυναίκα του βράχου» της Εύα Μπαλταζάρ (κριτική) – Ανάμεσα στην ελευθερία και την ανάγκη του ανήκειν

Η νουβέλα Μπόουλντερ ακολουθεί το Πέρμαφροστ της Εύα Μπαλταζάρ, επικεντρώνοντας και πάλι στη λεσβιακή ταυτότητα μέσω μιας ανώνυμης ηρωίδας. Το βιβλίο έχει χαρακτηριστεί ως «κουίρ», αλλά αυτός ο όρος μοιάζει κάπως ασαφής ή περιττός, αφού η Μπαλταζάρ γράφει ξεκάθαρα για τη λεσβιακή εμπειρία και δεν καταπιάνεται απαραιτήτως με ευρύτερα κουίρ ζητήματα, αν και έχει ορισμένα κουίρ χαρακτηριστικά, στα οποία αξίζει να σταθούμε.

Πρόκειται, καταρχάς, για ένα βιβλίο υπαρξιακό, αλλά και αντικανονινιστικό. Για μια ηρωίδα που ταλαντεύεται ανάμεσα στην ελευθερία της και στην ανάγκη του ανήκειν. Ομοιάζει λογοτεχνικώς με έναν θηλυκό Μέλμοθ, μια περιπλανώμενη καταραμένη ψυχή που, χωρίς να υπάρχουν στη μέση μεταφυσικές συμφωνίες και τιμωρίες, αδυνατεί να ενσωματωθεί σε ένα κοινωνικό και οικογενειακό σύνολο το οποίο προσλαμβάνει ως καταπιεστικά κανονιστικό. Έχουμε δηλαδή να κάνουμε με μια ριζοσπαστική απόρριψη της ιδέας της οικογένειας, βασισμένη στην τριτοκυματική βίωση της λεσβιακότητας.

Η ηρωίδα της Μπαλταζάρ βιώνει τη σεξουαλικότητά της ως μια κατάσταση πρωτόπλαστης φυσικότητας, χωρίς να τη συσχετίζει με κοινωνικούς ή πολιτικούς ρόλους. Ο ερωτισμός είναι διάχυτος, ακόμα κι όταν η ηρωίδα δουλεύει στα καράβια, απομονωμένη από γυναικείες παρουσίες. Η Σάμσα εμφανίζεται ως μια σειρήνα της ακτής που, αφού ονοματοδοτεί την ανώνυμη ηρωίδα ως Μπόουλντερ (βράχος), την ερωτεύεται και καταλήγει να την παρασύρει στην ακτή. Ζουν μαζί δέκα ολόκληρα χρόνια, μέχρι που εμφανίζεται το ρήγμα: η Σάμσα επιθυμεί να κάνει ένα παιδί.

Για την παθιασμένη με την ελευθερία Μπόουλντερ αυτή η επιθυμία σημαίνει μια ποινή ισόβιας κάθειρξης, μια απόσβεση του ερωτισμού που καταλήγει να αλλάζει εκφυλιστικά τη σχέση τους. Η μητρότητα παρουσιάζεται ως μια διαδικασία κανονικοποίησης, όπως άλλωστε και η οικογένεια. Η Μπόουλντερ δεν επιθυμεί δηλαδή το ιδεατό των cis ετεροκανονικών ζευγαριών, γάμο και παιδί, δεν θεωρεί πως οφείλει να βιώσει τη σεξουαλικότητά της ως μια μίμηση της ετεροκανονικής εμπειρίας. Βλέπει το έμβρυο ως μια εισβολή ανάμεσα σε εκείνη και την ερωμένη της, ενώ περιγράφει την εγκυμοσύνη και την μητρότητα ως μια κατάσταση μερικώς αφύσικη που αλλοτριώνει την κυοφορούσα και αργότερα και την ίδια.

Η γονεϊκότητα παρουσιάζεται δηλαδή ως αλλοτρίωση και ως, τρόπον τινά, συστημική αφομοίωση του εαυτού σε μια κρατική/κοινωνική μηχανή.

Η Καταλανή ηρωίδα προσλαμβάνει τους κατοίκους της Ισλανδίας ως εκφράσεις ενός αφόρητα ιδανικού σώματος, ως όντα δυνατά που αναπαράγονται χωρίς φειδώ και με μια δαρβινική πληθωρικότητα που εκφράζεται λογοτεχνικώς μέσα από υπερβολικές περιγραφές, ειδικά κατά τη διάρκεια της γέννας, όπου το σώμα της Σάμσα αποδίδεται πλήρως γκροτέσκα. Αργότερα, το περιβόητο έμβρυο ενσαρκώνεται σε ένα παιδί που για την Μπόουλντερ καταλήγει να αποτελεί ταφόπλακα της σχέσης της με τη Σάμσα, αφού καταλαμβάνει και τον μεγαλύτερο χρόνο της και η ταυτότητα της μητέρας την απομακρύνει όχι τόσο από την ταυτότητα της λεσβίας, αλλά από την εμπειρία της ερωμένης. Η γονεϊκότητα παρουσιάζεται δηλαδή ως αλλοτρίωση και ως, τρόπον τινά, συστημική αφομοίωση του εαυτού σε μια κρατική/κοινωνική μηχανή.

Το ίδιο μοτίβο σε άλλα έργα 

Αυτό το μοτίβο δεν είναι καινούργιο, αλλά έχει αποτυπωθεί εκτενώς και από άλλους συγγραφείς στη λογοτεχνική παράδοση. Εκτός από την προφανή σύνδεση με τον Άλντους Χάξλεϋ και τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο, όπου εξερευνάται το θέμα της τεχνητής αναπαραγωγής ως κρατικής μεθόδου χειραγώγησης, είναι χρήσιμο να ανατρέξει κανείς στη νουβέλα του Τόμας Μαν Τριστάνος (1903), το μικρό πρελούδιο του Μαγικού βουνού (1924). Εκεί, η νεαρή γυναίκα που ερωτεύεται ο ήρωας οδηγείται στο σανατόριο μετά τη γέννηση του γιου της, ενός παιδιού που περιγράφεται παρομοίως με την μικρή Τίνα στο βιβλίο της Μπαλταζάρ, ως δηλαδή ένα εύρωστο και ασταμάτητο ον, ένα πλάσμα αχόρταγο που τρέφεται επί της ουσίας από την ίδια του τη μητέρα. Για να ζήσει εκείνο πεθαίνει ένα κομμάτι της μητέρας (Μπόουλντερ) ή, κυριολεκτικά, η ίδια η μητέρα (Τριστάνος).

Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές του βιβλίου, κατά τη διάρκεια των ραντεβού για την τεχνητή γονιμοποίηση, η τηλεόραση προβάλει τις καταθλιπτικές σκηνές μιας πολεμικής σύρραξης και απενεργοποιείται βιαστικά.

Ο Μαν, μέσω αυτής της ιστορίας, διατύπωσε υποδόρια την αντίθεσή του στον ανερχόμενο ναζισμό και το επιζήμιο φαντασιακό της ιδανικής σωματικότητας που συνυφαινόταν στενά με την τότε ακμάζουσα φασιστική ιδεολογία. Η σύνδεση με το Μπόουλντερ εδώ, έστω και έμμεση, δεν είναι τυχαία, αλλά φανερώνει μια λογοτεχνική ρίζα. Η δυσανασχέτηση της ηρωίδας της Μπαλταζάρ απέναντι στη γονεϊκότητα φαίνεται να σχετίζεται με την ηθελημένη αγνόηση των δεινών του κόσμου που προϋποθέτει η αναπαραγωγή, και δη των δεινών του σύγχρονου κόσμου, ο οποίος επίσης δοκιμάζεται από την πολωτική ακροδεξιά ρητορική.

Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές του βιβλίου, κατά τη διάρκεια των ραντεβού για την τεχνητή γονιμοποίηση, η τηλεόραση προβάλει τις καταθλιπτικές σκηνές μιας πολεμικής σύρραξης και απενεργοποιείται βιαστικά. Η ειδυλλιακότητα και η αγνόηση της τραγικότητας του κόσμου, λοιπόν, φαίνεται πως παρουσιάζονται και από τους δύο συγγραφείς ως αναγκαίες προκειμένου οι άνθρωποι να αφεθούν στον εγωκεντρισμό που απαιτεί η αναπαραγωγή.

Επιστρέφουμε έτσι σε βασικές ιδέες της φιλοσοφίας του Σοπενχάουερ που συνοψίζουν και όλη την φθινοπωρινή και παρακμιακή ατμόσφαιρα του βιβλίου: η θέληση για ζωή, με τη μορφή της αναπαραγωγής, είναι μια τραγική αυταπάτη που τρέφεται με την εθελούσια και εγωιστική λήθη της οδύνης του κόσμου.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα 

Η Εύα Μπαλταζάρ γεννήθηκε το 1978 στη Βαρκελώνη. Από το 2008 µέχρι το 2021 εξέδωσε έντεκα ποιητικές συλλογές, οι οποίες απέσπασαν σηµαντικές διακρίσεις για ποιητικά έργα γραµµένα στα καταλανικά, συµπεριλαµβανοµένων των βραβείων Miquel de Palol (2008), Benet Ribas (2010) και Gabriel Ferrater (2015).

To πρώτο της µυθιστόρηµα µε τίτλο Πέρµαφροστ (µτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Πατάκη, 2023) κυκλοφόρησε το 2018 και την ίδια χρονιά απέσπασε το Premi Llibreter της Ένωσης Καταλανών Βιβλιοπωλών. Η γαλλική έκδοση συµπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα του Prix Medicis για το καλύτερο έργο ξένης πεζογραφίας του έτους 2020. Το Μπόουλντερ, η γυναίκα του βράχου (Boulder, µτφρ. Ευρυβιάδης Σοφός, εκδ. Πατάκη, 2025) πρωτοκυκλοφόρησε στα καταλανικά το 2020 και έχει µεταφραστεί σε περισσότερες από δέκα γλώσσες. Βραβεύτηκε µε το βραβείο Omnium για το καλύτερο µυθιστόρηµα γραµµένο στην καταλανική γλώσσα το 2020 ενώ η αγγλική έκδοση ήταν υποψήφια για το βραβείο International Booker (2023). Το 2022 εκδόθηκε το τρίτο της µυθιστόρηµα µε τίτλο Mamut µε το οποίο ολοκληρώνεται ένα τρίπτυχο στο οποίο αναδεικνύονται οι φωνές, οι ζωές, τα διλήµµατα και οι επιθυµίες τριών αντισυµβατικών γυναικών.