«Η πηγή των δακρύων» του Ζαν-Πωλ Ντυμπουά (κριτική) – Υπαρξιακό δράμα με αδιάκοπη βροχή και πολλά… δάκρυα

Παίζοντας με μια παραδοξολογία που ούτε η νομική επιστήμη δεν μπορεί να λύσει: πώς σκοτώνεις έναν πεθαμένο; Κι αφού το κάνεις, τι είδους ποινή πρέπει να επιβληθεί στον δράστη; Οι Portishead έλυσαν τον γόρδιο δεσμό συνθέτοντας ένα εξαιρετικό ορχηστρικό θέμα (θα μπορούσε να είναι και score σε ταινία του Ντέιβιντ Λιντς) που έχει τίτλο «To kill a dead man». Ο Ζαν-Πωλ Ντυμπουά, από τη μεριά του, χρωματίζει το παράδοξο με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο στο μυθιστόρημά του Η πηγή των δακρύων.

Ένας γιος, ο Πολ Σόρενσεν, όντως πυροβολεί τον πατέρα του, Τομά Λανσκί, ενώ αυτός βρίσκεται στο νεκροκρέβατο. Δεν έχει κάνει λάθος. Αντίθετα, γνωρίζει πολύ καλά ότι ο γεννήτοράς του είναι από μέρες νεκρός. Γι’ αυτό το λόγο, άλλωστε, έχει ταξιδεύσει από το Παρίσι στο Μόντρεαλ. Για να παραλάβει τη σορό και να την επιστρέψει στον γενέθλιο τόπο.

Η ποινή

Γιατί, λοιπόν, προέβη σε αυτή την άλογη πράξη που συνιστά κλασική περιύβριση νεκρού; Όσο κι αν εκ πρώτης όψεως η ενέργειά του δείχνει να είναι αποτέλεσμα ταραγμένων φρένων και στη νομολογία να υπάρχει μόνο μια αντίστοιχη περίπτωση, το δικαστήριο τον καταδικάζει σε ένα χρόνο φυλάκιση με αναστολή, με την προϋπόθεση ότι σε αυτόν τον χρόνο θα σωφρονιστεί διά της ψυχοθεραπείας.

Αν παραβεί τους όρους του δικαστηρίου, τότε θα οδηγηθεί στη φυλακή.

Είναι υποχρεωμένος να ξεκινήσει μια σειρά συνεδριών που θα διαρκέσουν ένα χρόνο, με σκοπό όχι να γίνει καλύτερος άνθρωπος, αλλά να επανέλθει στην τάξη των ψυχικά υγιών. Αν παραβεί τους όρους του δικαστηρίου, τότε θα οδηγηθεί στη φυλακή. Κάπως έτσι εκκινεί το ημερολόγιο του Πωλ, το οποίο χωρίζεται στους μήνες συνεδριών και στις θεματικές που συζητάει με τον ψυχοθεραπευτή Γκυζμάν. Ένα ημερολόγιο εξόχως αποκαλυπτικό για το είδους του ανθρώπου που είναι ο Πωλ, αλλά και για το οικογενειακό έδαφος μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε στρεβλά.

Ο πατέρας

Δεν χωράει αμφιβολία πως για όλα φταίει ο πατέρας του. Πρόκειται για μια κλασική περίπτωση αχρείου, τυραννικού ανθρώπου, ο οποίος με σαδιστικό τρόπο καταστρέφει όποιον βρίσκεται κοντά του. Δεν υπάρχει ιταμότητα που να μην έχει κάνει. Κάθε ενέργεια ή λόγος του ταυτίζονται με το μαύρο της κόλασης.

Του παραχωρεί, δε, μέρος της περιουσίας της για να κάνει πράξη όλα τα τρελά και συνήθως παράνομα σχέδιά του για δουλειές που οδηγούν μαθηματικά στην καταστροφή.

Τη στιγμή που η πρώτη του γυναίκα, Μάρτα, κοιλοπονούσε, εκείνος έκανε τη ζωή του στη Νάπολη. Δεν ενδιαφέρθηκε καν όταν πέθανε πάνω στη γέννα και μαζί της έφυγε από τη ζωή το ένα από τα δύο παιδιά που είχε στην κοιλιά της. Το άλλο που κατάφερε να ζήσει είναι ο Πωλ. Ήδη, λοιπόν, ξεκινάει με δύο θανάτους να ορίζουν τη ζωή του. Το τραύμα του διπλού χαμού, σε συνδυασμό με το ότι εκείνος επέζησε, είναι τόσο μεγάλο που χαίνει ακόμη κι όταν μεγαλώνει. Το παιδί ζει στη νέα οικογένεια που φτιάχνει ο πατέρας του. Η μητριά του, Ρεμπεκκά, είναι μια άγια γυναίκα που τον αγαπάει σαν δικό της παιδί και δέχεται αγόγγυστα όλες τις κακότητες του άντρα της. Του παραχωρεί, δε, μέρος της περιουσίας της για να κάνει πράξη όλα τα τρελά και συνήθως παράνομα σχέδιά του για δουλειές που οδηγούν μαθηματικά στην καταστροφή.

Αναζητώντας τη μάνα

Είναι τόσο κακός ο Λανσκί που δεν λέει στον Πωλ τίποτα για τη μητέρα του. Ούτε καν μια φωτογραφία της δεν του δείχνει. Τον περιπαίζει σε τέτοιο σημείο που κάποια στιγμή του λέει ψέματα για τον παππού του, πως είναι Σουηδός και ήταν κάποτε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, μέχρι τη στιγμή που έπεσε θύμα αεροπορικής επίθεσης. Τόσο σκληρό ψεύδος που ο μικρός Πωλ θα το μάθει όταν θα πάει στη Σουηδία με σκοπό να τον γνωρίσει. Όχι, αυτός ο πατέρας είναι ένα άγριο τέρας της φύσης. Είναι η πεμπτουσία του κακού. Ένα ανθρώπινο σφάλμα που μόνο ζημιά μπορεί να προκαλέσει στους άλλους. Θυμίζει τον πατέρα του Εντουάρ Λουί με κάτι από εκείνον του Λουί-Φερντινάν Σελίν. Σαν να λέμε: πόνος και πάλι πόνος.

Η ζωή παίζει διαρκώς παιχνίδια με τον Πωλ, καθώς κάθε κομμάτι της τον φέρνει εγγύτερα στην έννοια και τη φύση του θανάτου.

Τα αποτελέσματα είναι απτά στη ζωή του Πωλ. Μεγαλώνοντας απομακρύνεται από τους ανθρώπους. Πάσχει από το σύνδρομο του καγκουρό, που ζητάει την ασφάλεια ενός μάρσιπου (της μητέρας του) για να αισθανθεί ασφάλεια. Αισθάνεται ένοχος που εκείνος έζησε εις βάρος της μητέρας του και του αδελφού του, τον οποίο βλέπει συνεχώς μπροστά του και τον αναζητεί. Μεγαλώνοντας αναλαμβάνει την εταιρεία της μητριάς του, την Stramentum, που κατασκευάζει νεκρικούς σάκους. Η ζωή παίζει διαρκώς παιχνίδια με τον Πωλ, καθώς κάθε κομμάτι της τον φέρνει εγγύτερα στην έννοια και τη φύση του θανάτου.

Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία που θα ακολουθήσει θα αποκαλύψει τα ιζήματα που κουβαλάει μέσα του. Στρώσεις από καταπιεσμένα συναισθήματα, με τον θυμό να επικρατεί όλων των άλλων και να στρέφεται καταφανώς προς τον πατέρα του. Λίγα πράγματα δίνουν ουσία στη ζωή του Πωλ: να συνομιλεί καθημερινά με την τεχνητή νοημοσύνη που υποκαθιστά την απουσία σχέσεων με τους ανθρώπους και η αγάπη του για τα σκυλιά που θεωρεί ό,τι πιο κοντινό σ’ αυτόν.

Τραύμα και μοναξιά

Πρόκειται για έναν βαθύτατα τραυματισμένο άνθρωπο που έχει αποφασίσει ουσιαστικά να μονάσει. Έχει περιορίσει στο ελάχιστο τις σεξουαλικές του επαφές, τρέφεται μόνο από ανάγκη, ενώ έχει αποφασίσει να παραχωρήσει την επιχείρησή του στους εργαζόμενους. Καμία ελπίδα δεν λάμπει μέσα του, κανένα όνειρο δεν τον θερμαίνει.

Σαν να μην υπήρξε ποτέ. Σαν να τον ρίχνει στην ανυπαρξία, αν και ξέρει πολύ καλά πως τον κουβαλάει μέσα του.

Το μόνο που θα τον κάνει να αισθανθεί πλήρης είναι να πάρει εκδίκηση, έστω και την τελευταία στιγμή, από τον πατέρα του που του κατέστρεψε τη ζωή. Να γιατί οδηγείται στην απονενοημένη πράξη να τον πυροβολήσει ενώ έχει πεθάνει και να τον αφήσει να θαφτεί στο χώρο των απόρων. Σαν να μην υπήρξε ποτέ. Σαν να τον ρίχνει στην ανυπαρξία, αν και ξέρει πολύ καλά πως τον κουβαλάει μέσα του.

Το υγρό στοιχείο

Σπάνια βρίσκεις ένα μυθιστόρημα τόσο υδαρές (sic). Το υγρό στοιχείο κατακλύζει τις λέξεις. Είναι τα δάκρυα του Πωλ, η βροχή που πέφτει ασταμάτητα στην πόλη και τη χώρα επί δύο χρόνια, με αποτέλεσμα να έχουν φουσκώσει τα ποτάμια και να κινδυνεύουν όλοι να θαφτούν, είναι η δακρύρροια από την οποία πάσχει ο ψυχοθεραπευτής του Πωλ, είναι ακόμη και το αγαπημένο μότο του πατέρα του, «water, water everywhere/nor any drop to drink», στίχος του Κόλριτζ, τον οποίο ο Λανσκί λέει παραποιημένο. Το νερό τρέχει, αλλά δεν καθαρίζει. Αντίθετα, δείχνει απειλητικό καθ' όλη τη διάρκεια της αφήγησης του Πωλ, αν και στον ίδιο δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Γι’ αυτό στο τέλος, το νερό θα είναι αυτό που θα του προσφέρει μια λύση εξαγνισμού από το βάρος του κουβαλάει.

Με απλά μέσα, αλλά και με ευδιάκριτες φιλοσοφικές νύξεις, ο Ντυμπουά δημιουργεί ένα μυθιστόρημα που στηρίζεται στη σχέση πατέρα-γιου (αρκετά χρησιμοποιημένη στη λογοτεχνία) και όχι μόνο σ’ αυτήν. Από τα πιο δυνατά υπαρξιακά δράματα που μπορεί να διαβάσει κανείς, δίχως όμως να έχει την αίσθηση πως όλο αυτό συμβαίνει κάπου αλλού που δεν τον αφορά. Εξαιρετική η μετάφραση της Στέλας Ζουμπουλάκη.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Jean-Paul Dubois γεννήθηκε το 1950 στην Τουλούζη. Δούλεψε για χρόνια ως δημοσιογράφος, κυρίως στο Nouvel Observateur. Έχει δημοσιεύσει πάνω από είκοσι μυθιστορήματα και ταξιδιωτικά βιβλία. Για το μυθιστόρημά του Une vie française (2004· ετοιμάζεται από το ΔΩΜΑ) τιμήθηκε με το βραβείο ­Femina και το βραβείο Fnac, ενώ το μυθιστόρημα La Succession (2016) ήταν υποψήφιο για το βραβείο Goncourt.

Το 2019 τιμήθηκε με το βραβείο Goncourt για το βιβλίο του Δεν κατοικούν όλοι οι άνθρωποι τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο (μτφρ. Μαρία Γαβαλά, εκδ. ΔΩΜΑ).