Για το εκτενές διήγημα του Τζέιμς Τζόις (James Joyce) «Οι νεκροί» που κυκλοφορεί αυτοτελώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο σε μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την κινηματογραφική μεταφορά του διηγήματος «The Dead» από τον Τζον Χιούστον.
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Ένα αρχικό μα στέρεο έργο πρόζας συχνά περιέχει εν σπέρματι τα στοιχεία που θα απασχολήσουν τον συγγραφέα κατά τη διάρκεια της πορείας του. Προτού, λοιπόν, ο Τζέιμς Τζόις δημοσιεύσει το πρώτο μυθιστόρημά του, Πορτραίτο του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία, προτού επαναστατήσει με τον ποταμό του Οδυσσέα, έγραψε και εξέδωσε τη συλλογή διηγημάτων Δουβλινέζοι, στην οποία ανιχνεύονται τα θέματα –και ως έναν βαθμό οι προσεγγίσεις πάνω σ’ αυτά– που θα εξακολουθήσουν να τον στοιχειώνουν σ’ όλη τη ζωή του.
Η συλλογή ταιριαστά κλείνει με το διήγημα Οι νεκροί, που κυκλοφόρησε προσφάτως αυτοτελώς από τις εκδόσεις Μεταίχμιο· τίποτε καταλληλότερο ως κατάληξη από ένα διήγημα με θέμα τον θάνατο και τους τρόπους που αυτός παραδόξως «θυμίζει» τη ζωή, εισβάλλει στη ζωή, επηρεάζει τη συνέχειά της ως το απόλυτο τέλος της. Είναι γεγονός πως η κριτική έχει αναλύσει διεξοδικά το έργο του μεγάλου Ιρλανδού – στη χώρα μας, η προσφορά του Άρη Μαραγκόπουλου είναι πολύ σημαντική, καθώς κι εκείνη του Άρη Μπερλή, μεταξύ άλλων. Επιπλέον, οι μεταφραστικές σημειώσεις του Αχιλλέα Κυριακίδη στη συγκεκριμένη έκδοση κατατοπίζουν τον αναγνώστη που επιθυμεί να εμβαθύνει και αποτελούν από μόνες τους στο σύνολό τους μια διεισδυτική ανάλυση.
Η ιστορία
Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται το ζεύγος Κόνροϊ, ο Γκέιμπριελ, διανοούμενος που πρόκειται να εκφωνήσει έναν λόγο στη χοροεσπερίδα που διοργανώνουν οι θείες του, και η Γκρέτα, που συνοδεύει τον σύζυγό της και στο τέλος της γιορτής πρόκειται να ξαναβιώσει ένα τραυματικό γεγονός του παρελθόντος.
Στη βραδιά, βεβαίως, παρευρίσκονται διάφοροι ακόμα χαρακτήρες. Ανάμεσά τους, η δεσποινίς Άιβορς, Ιρλανδή εθνικίστρια που έχει βάλει στο στόχαστρο τον Γκέιμπριελ, εφόσον αυτός δημοσιεύει άρθρα λογοτεχνικής κριτικής σε ένα έντυπο φίλα προσκείμενο στο βρετανικό στέμμα. Μεταξύ σοβαρού και αστείου, η Άιβορς περιπαίζει τον Γκέιμπριελ, αλλά εντέλει τα μαχαίρια βγαίνουν μετά από τη βιαστική αποχώρησή της, όταν ο δεύτερος καλείται να κόψει και να μοιράσει το κυρίως πιάτο, μια χήνα, που όπως υποδεικνύει ο Αχιλλέας Κυριακίδης, αποτελεί μείζον ιρλανδικό σύμβολο για τη μετανάστευση.
Η αποκάλυψη κλονίζει τον Γκέιμπριελ που οδηγείται σε μια τζοϊσική επιφοίτηση ή «επιφάνεια» («epiphany»), μια αιφνίδια, αποκαλυπτική εμπειρία.
Η εορταστική ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται από άγχη, τύψεις και μικροπαρεξηγήσεις. Με την επιστροφή στο ξενοδοχείο όπου το ζεύγος Κόνροϊ θα διαμείνει για εκείνο το βράδυ, η Γκρέτα δεν προτίθεται να συνευρεθεί με τον σύζυγό της. Του ομολογεί πως από το τραγούδι «The Lass of Aughrim», που ακούστηκε στο τέλος της χοροεσπερίδας, θυμήθηκε τον παιδικό της έρωτα, τον Μάικλ Φιούρι, ένα αγόρι που της απήγγειλε κάποτε το κομμάτι και πέθανε σε νεαρά ηλικία «για χάρη [της]». Η αποκάλυψη κλονίζει τον Γκέιμπριελ που οδηγείται σε μια τζοϊσική επιφοίτηση ή «επιφάνεια» («epiphany»), μια αιφνίδια, αποκαλυπτική εμπειρία.
Κάποιες από τις θεματικές
Κλασικά και μεγάλα θέματα της λογοτεχνίας, ο θάνατος και ο έρωτας. Ο τίτλος «Οι νεκροί» αφορά σε όλους τους χαρακτήρες. Οι ζωές των ηρώων έχουν στραγγίσει. Ο Γκέιμπριελ, ένας άνθρωπος γεμάτος αντιφάσεις, παρουσιάζεται διστακτικός ή άτολμος σε αρκετά σημεία – όταν καλείται να υπερασπιστεί τις θέσεις του περί τέχνης στη δεσποινίδα Άιβορς, όταν αποφασίζει να κάνει έρωτα με τη γυναίκα του, και αλλού. Οι κατά κυριολεξία νεκροί, από την άλλη, παίρνουν συνεχώς τον λόγο: «Η φωτογραφία της δέσποζε απέναντι από τον μεγάλο καθρέφτη ανάμεσα σε δυο παράθυρα», γράφει ο Τζόις για τη φωτογραφία της μητέρας του Γκέιμπριελ. Ανάμεσα σε δυο παράθυρα, δηλαδή στη θέα προς τον έξω κόσμο, και απέναντι από τον καθρέφτη, ώστε να πολλαπλασιαστεί η εικόνα της.
 |
|
Η Αντζέλικα Χιούστον στην ταινία «The Dead» του σκηνοθέτη Τζον Χιούστον |
Η αδυναμία επικοινωνίας είναι ακόμα ένα θέμα με το οποίο καταπιάνεται με συνέπεια ο Τζόις. Από την είσοδο του πρωταγωνιστή, όταν αδιάκριτα ρωτά την κόρη του επιστάτη αν υπάρχει κάποιο πρόσωπο στη ζωή της, εισπράττοντας μια απότομη απάντηση, ως την αγωνία του για την ομιλία που πρόκειται να δώσει, μια ομιλία ήπιων τόνων, που δεν περνά τα αισθήματα κάποιου που έχει «σιχαθεί την Ιρλανδία», όπως έχει ομολογήσει στην Άιβορς μερικές σελίδες πρωτύτερα, που μοιάζει να είναι προϊόν αυτολογοκρισίας.
Βέβαια, ακόμα κι αυτή η ομιλία, που περιλαμβάνει φιλοφρονήσεις και τηρεί τα προσχήματα, έχει κάποια επίδραση – απλώς όχι την αναμενόμενη. Το σημείο: «σε συνάξεις όπως αυτή υπάρχουν πάντα και οι πιο στενάχωρες σκέψεις που επανέρχονται στο μυαλό μας: σκέψεις για το παρελθόν, για τη νεότητα, για τις αλλαγές, για όσους λείπουν απόψε», το σημείο αυτό πιθανώς «ενεργοποιεί» τη διαδικασία ενθύμησης της συζύγου του, κι ο εσωτερικός κόσμος της αναταράσσεται. Κι έτσι, η ακόλουθη δέσμευση του Γκέιμπριελ να μην «αφήσ[ει] καμία ζοφερή ή ηθικολογική σκέψη να παρεισφρήσει εδώ απόψε» ματαιώνεται.
Ο Τζόις, βεβαίως, είναι ένας πολιτικός συγγραφέας, παρά τις ομοιότητες που έχει με τον πρωταγωνιστή του.
Μεγάλη σημασία έχει και ο διάλογος του Γκέιμπριελ με την Άιβορς. Μέσω αυτού εισάγεται εμφανώς ο προβληματισμός του κειμένου για τη σχέση τέχνης και πολιτικής. Ο Γκέιμπριελ πιστεύει πως «η τέχνη είναι πάνω από την πολιτική». Ο Τζόις, βεβαίως, είναι ένας πολιτικός συγγραφέας, παρά τις ομοιότητες που έχει με τον πρωταγωνιστή του. Το παρόν διήγημα είναι ένα διήγημα για τη χώρα του, την Ιρλανδία, τη σχέση της με τη θρησκεία, τον εθνικισμό και τη θέση της στον κόσμο. Ένα κείμενο περιορισμένης έκτασης όπως αυτό δεν αρκεί για να υπογραμμίσει όλες τις αναφορές στην εκκλησία και στη σχέση της Ιρλανδίας με τις γειτονικές της χώρες και τη Δύση. Αυτό που αξίζει να σημειωθεί, πάντως, είναι πως κάθε αναφορά γίνεται εντελώς οργανικά κι είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη μυθοπλασία – δεν τη διαταράσσει.
Οι αναφορές στην Ιρλανδία είναι σαφώς πολιτικές και δεν προκύπτουν από τη διάθεση για επιφανειακό φολκλόρ – μάλιστα, είναι τόσο «ιρλανδική» η ιστορία που για την κατανόηση κάποιων νύξεων χρειάζεται κανείς να ανατρέξει στο επίμετρο του Κυριακίδη, όταν για παράδειγμα γίνονται αναφορές στο εθνικό πανεπιστήμιο της Ιρλανδίας ή στο άγαλμα του Ντάνιελ Ο’ Κόνελ ή του προτεστάντη βασιλιά Γουλιέλμου Γ’, αναφορές που ο σημερινός Έλληνας αναγνώστης ίσως δυσκολεύεται να αποκρυπτογραφήσει.
Καθώς η γυναίκα του μιλά, τα μάτια του «όλο καμάρι κι ευτυχία, περιφέροντ[αι] από το φόρεμά της στο πρόσωπο και στα μαλλιά της», αντλώντας ηδονή.
Ακόμα, όμως, και η θέση της γυναίκας, την οποία πραγματεύεται το διήγημα, δεν είναι ένα πολιτικό ζήτημα; Πόσο μάλλον εφόσον ο Τζόις το χειρίζεται με αρκετά πρωτοποριακό, θα λέγαμε, τρόπο... Όταν αλληλεπιδρά για πρώτη φορά με μια γυναίκα κατώτερης κοινωνικής τάξης, τη Λίλι, την κόρη του επιστάτη, ο Γκέιμπριελ την προσβάλει και ύστερα της δίνει ένα χαρτζιλίκι για να επανορθώσει. Καθώς η γυναίκα του μιλά, τα μάτια του «όλο καμάρι κι ευτυχία, περιφέροντ[αι] από το φόρεμά της στο πρόσωπο και στα μαλλιά της», αντλώντας ηδονή. Όταν, βέβαια, λίγες γραμμές παρακάτω, η Γκρέτα τον ειρωνεύεται μπροστά στις θείες του, φαίνεται να κλονίζεται αμέσως η αυτοπεποίθησή του, καθώς «γελ[ά] νευρικά κι [δίνει] δυο χτυπήματα στη γραβάτα του σαν να [θέλει] να ηρεμήσει». Όταν η γυναίκα του του μιλά για τον Μάικλ, ο Γκέιμπριελ τη ρωτά αγωνιωδώς, όχι μία άλλα τρεις φορές, αν υπήρξε ερωτευμένη μαζί του – η Γκρέτα συνεχίζει την εξιστόρησή της χωρίς να απαντά με ένα ναι ή ένα όχι, γεμάτη πίκρα, στην ουσία απαντώντας λοιπόν.
Το ύφος
Πολλά στοιχεία του κειμένου που σχετίζονται με τα παραπάνω θέματα κρύβονται κάτω από τις λέξεις. Η τριτοπρόσωπη αφήγηση δεν είναι αντικειμενική, αλλά γεμάτη υπαινιγμούς. Ανήκει στον Τζέιμς Γουντ η παρατήρηση πως στη φράση: «Ήταν ο αγαπημένος τους ανιψιός, ο γιος της μεγαλύτερης αδελφής τους, Έλεν, η οποία είχε παντρευτεί τον Τι Τζέι Κόνροϊ του Οργανισμού Λιμένος» φανερώνεται εμμέσως κάτι από την κοσμοθεωρία των θείων του Γκέιμπριελ. Ο πατέρας του, για τις θείες του, δεν ήταν απλώς ο Τι Τζέι Κόνροϊ ή έστω ο αγαπητός Τι Τζέι Κόνροϊ ή ο Τι Τζέι Κόνροϊ από την περιοχή τάδε, αλλά ο «Τι Τζέι Κόνροϊ του Οργανισμού Λιμένος», λόγια των χαρακτήρων, που φανερώνουν τη σημασία που δίνουν στη θέση του γαμπρού τους.
Αν σταθούμε ελάχιστα, όμως, στις λέξεις, μάλλον θα καταλάβουμε πως εντέλει μέσα του ασπάζεται αυτές τις απόψεις
Αντίστοιχα, όταν ο Γκέιμπριελ θυμάται τη μητέρα του, φτάνουμε στο εξής χωρίο: «Κάποιες προσβλητικές φράσεις που η μητέρα του είχε ξεστομίσει ενοχλούσαν ακόμα τη μνήμη του· όπως τότε που είχε πει πως η Γκρέτα ήταν μια παμπόνηρη χωριάτα, που δεν ίσχυε καθόλου». Σε πρώτο επίπεδο, η αφήγηση μας πληροφορεί πως ο Γκέιμπριελ θεωρεί ανυπόστατες τις κατηγορίες. Αν σταθούμε, όμως, στις λέξεις, μάλλον θα καταλάβουμε πως εντέλει μέσα του ασπάζεται αυτές τις απόψεις – ειδάλλως, η αναφορά μοιάζει εντελώς άσκοπη και επιπλέον το ρίγος που τον διατρέχει όταν θυμάται τα λόγια της μητέρας του θα ήταν αδικαιολόγητο.
Ποιοτική έκδοση
Οι νεκροί είναι μια ιστορία μικρή σε έκταση, μεγάλη σε σημασία. Είναι επιπλέον κατάλληλο μυητικό έργο για όποιον επιθυμεί να έρθει σε επαφή με τα κείμενα του Τζόις, προτού βουτήξει στα πιο βαθιά νερά της υψηλής μοντερνιστικής φάσης του συγγραφέα.
Η παρούσα έκδοση είναι τυποτεχνικά άψογη, με λεπτοδουλεμένη μετάφραση και περιεκτικό επίμετρο, αμφότερα από τον Αχιλλέα Κυριακίδη, που ως μεταφραστής υπηρετεί το έργο αόρατος και ως σχολιαστής, μέσω των σημειώσεών του στο τέλος του βιβλίου, διακριτά συνομιλεί με τον αναγνώστη.
* Ο ΣΟΛΩΝ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο James Joyce (Τζέιμς Τζόις, 1882-1941) ήταν Ιρλανδός μυθιστοριογράφος, ποιητής και κριτικός λογοτεχνίας. Θεωρείται ένας από τους θεμελιωτές του μοντερνισμού και ένας από τους πιο επιδραστικούς και σημαντικούς συγγραφείς του 20ού αιώνα. Το μυθιστόρημα Οδυσσέας (1922) αποτελεί τομή στον χώρο της πεζογραφίας.
Άλλα έργα του είναι η συλλογή διηγημάτων Οι Δουβλινέζοι (1914), και τα μυθιστορήματα Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρή ηλικία (1916) και Finnegans Wake (1939).
