«Ζητείται σωτηρία» του Ντανιέλε Μενκαρέλι (κριτική) – Η δύναμη της ομάδας μέσα στην κόλαση του ψυχιατρείου

Ο εικοσάχρονος Ντανιέλε βρίσκεται σε ακούσια νοσηλεία στην ψυχιατρική πτέρυγα ενός νοσοκομείου έπειτα από ένα βίαιο ξέσπασμα με αποδέκτη τον πατέρα του. Πέρα από τα συναισθήματα ντροπής κι ενοχής που τον πλημμυρίζουν, η απομάκρυνση από την οικογένειά του τον γεμίζει επιπροσθέτως με άγχος κι αγωνία. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί, θα συναναστραφεί με έναν πυρομανή, τον Παναγίτσα, που δε μιλάει με κανέναν άλλο παρά μόνο με την Παναγία, απ’ την οποία ζητάει βοήθεια γιατί, όπως λέει, έχει χάσει την ψυχή του, τον Τζανλούκα, έναν διπολικό με χρυσή καρδιά, που όταν βρίσκεται σε υπομανία σκέφτεται μόνο το σεξ, ενώ όταν είναι σε καταθλιπτική φάση σκέφτεται μόνο το θάνατο, τον Μάριο, έναν πολύ καλό άνθρωπο, που πριν τρελαθεί ήταν δάσκαλος σε δημοτικό σχολείο, τον Αλεσάντρο που είναι κατατονικός και τον Τζόρτζο, έναν γίγαντα με υπερφυσική δύναμη, ο οποίος χαρακώνεται μέχρι τους ώμους.

Οι πιο δύσκολες ιστορίες ενσωματώνουν το χιούμορ στην αφήγησή τους, κάτι το οποίο είναι βαθιά ανθρώπινο, αφού πολλές φορές στην καρδιά του τραγικού συναντά κανείς κάτι το κωμικό. Το χιούμορ όχι μόνο επιτρέπει την αποστασιοποίηση αυτού που αφηγείται, αλλά ταυτόχρονα, λειτουργώντας ως μέσο αποφόρτισης, είναι κι ένας τρόπος να περάσει στον αναγνώστη μια δύσκολη ιστορία χωρίς να τον βαρύνει τόσο. Τελικά, η αντίθεση ανάμεσα στο γέλιο και τον πόνο κάνει την ιστορία πιο δυνατή. Ο συγγραφέας αντλεί από τη δική του εμπειρία με την ψυχική διαταραχή και με μια αφήγηση που ρέει αβίαστα, χειρίζεται ένα δύσκολο θέμα, αυτό της ψυχικής ασθένειας. Προσεγγίζοντας τους χαρακτήρες του με εξαιρετική ευαισθησία, μας κάνει κοινωνούς των μοναδικών προσωπικών τους ιστορίων, ενώ παράλληλα δημιουργεί ξεκαρδιστικές καταστάσεις και μ’ ένα εκρηκτικό χιούμορ σκιαγραφεί το δύσκολο περιβάλλον της ψυχιατρικής κλινικής.

Μοιάζεις φυσιολογικός, μια χαρά παλικάρι, λέει ο πατέρας του Αλεσάντρο στον Ντανιέλε, γεγονός που μας κάνει να σκεφτούμε πόσο στρεβλή άποψη έχει η κοινωνία για τους ψυχικά πάσχοντες καθώς και για το διαχωρισμό τους σε καλούς -συνεπώς ακίνδυνους για τους άλλους- και κακούς. Οι έχοντες σώας τας φρένας μπορούν να γίνουν πιο κακοί απ’ τους «τρελούς», ισχυρίζεται ο Μενκαρέλι. Άραγε, υπάρχουν πολλοί πραγματικά κακοί άνθρωποι εκεί έξω, που τους αρέσει ο πόνος των άλλων, ή μήπως το κακό που προκαλείται είναι μια παράπλευρη απώλεια στον βωμό της ικανοποίησης προσωπικών συμφερόντων άλλων;

Ο συγγραφέας, χωρίς να αρνείται το γεγονός ότι υπάρχουν πραγματικά επικίνδυνοι ασθενείς, ψυχογραφεί ανθρώπους ακινητοποιημένους μπροστά στον κίνδυνο της αποτυχίας

Ο συγγραφέας, χωρίς να αρνείται το γεγονός ότι υπάρχουν πραγματικά επικίνδυνοι ασθενείς, ψυχογραφεί ανθρώπους ακινητοποιημένους μπροστά στον κίνδυνο της αποτυχίας, ανθρώπους που η αίσθηση του αγνώστου τους παραλύει, που τους συνθλίβει ο πόνος κι η δυστυχία της ανθρωπότητας, τους απελπίζει η ίδια η τρωτότητα της ζωής, ανθρώπους που δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν τη ματαιότητα του κόσμου, να αφεθούν στο χάος και το ανεξήγητο και να βρουν ένα νόημα στην ύπαρξη. Έτσι, στερούν από τον εαυτό τους τη δυνατότητα να ζήσουν ευτυχισμένοι, παρόλο που η ικανότητά τους να βιώνουν την ευτυχία είναι τεράστια, τόσο μεγάλη όσο και η ροπή τους προς τη δυστυχία. Μήπως η δυστυχία είναι απλά ένα χημικό ζήτημα επαναπρόσληψης της σεροτονίνης; Ενδεχομένως σε κάποιους ανθρώπους η ζωή να πέφτει πιο βαριά απ’ ό,τι στους άλλους. Η αρρώστια του Ντανιέλε ονομάζεται σωτηρία. Επιζητά τη σωτηρία από το θάνατο, από τον πόνο, τη σωτηρία για την ανθρωπότητα και γι’ αυτά που αγαπάει. Του είναι αδύνατο ν’ αποστασιοποιηθεί απ’ ό,τι τον περιβάλει, είτε καλό είτε κακό. Άραγε, υπάρχει τέτοια αρρώστια ή το να ζητά κάποιος, σαν άλλος Δον Κιχώτης, να σώσει τον κόσμο είναι ένα σύμπτωμα που ζητά να θεραπευτεί;

Η έννοια της ψυχικής ασθένειας

Η έννοια της ψυχικής ασθένειας είναι κάτι που διαφοροποιείται από εποχή σε εποχή κι από περιβάλλον σε περιβάλλον. Στο δυτικό κόσμο και τη σύγχρονη ψυχιατρική θεωρείται ένα αμιγώς ιατρικό ζήτημα, με τους ανθρώπους που δυσκολεύονται να αντιμετωπίζονται ως ασθενείς. Μια τέτοια κατηγοριοποίηση όμως ενέχει τον κίνδυνο του στίγματος και ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές κοινωνικές επιπτώσεις, όπως την περιθωριοποίηση ή τον περιορισμό των δικαιωμάτων του ατόμου. Το φαινόμενο της ύπαρξης ενός μέρους του πληθυσμού, που παραπέμπεται από τον ένα γιατρό στον άλλο, με τις διαγνώσεις να αλλάζουν διαρκώς, είναι ένα ζήτημα που απασχολεί τον συγγραφέα. Άνθρωποι που σε άλλες εποχές και κοινωνίες θεωρούνταν απλά παράξενοι και κάποιες συμπεριφορές τους ανεπιθύμητες, καταλήγουν να τρέχουν από διάγνωση σε διάγνωση κι από φάρμακο σε φάρμακο, με τους γιατρούς να κάνουν κάθε φορά τη δική τους αξιολόγηση προσαρμοσμένη στη μόδα της εποχής, φορτώνοντας τους πάσχοντες με μια συλλογή νευρώσεων συνδεδεμένες με το άγχος, τις φοβίες ή την κατάθλιψη. Κάθε τόσο έρχονται στο φως καινούριες μελέτες που φανερώνουν ότι η συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή δεν είναι αυτό που πάντα πίστευε η επιστημονική κοινότητα, αλλά κάτι νέο παρατηρεί ο συγγραφέας.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που αναφέρεται στο βιβλίο για τα αυτιστικά παιδιά

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που αναφέρεται στο βιβλίο για τα αυτιστικά παιδιά και τη θεωρία που ενοχοποιούσε τις μη συναισθηματικά διαθέσιμες μητέρες, μια θεωρία που ανατράπηκε, αφού όμως προκάλεσε μεγάλο κακό. Τελικά, οι πάσχοντες καταλήγουν να παλεύουν με την ασθένεια, βιώνοντας μοναξιά και κοινωνική δυσφορία, έχοντας επιπλέον να αντιμετωπίσουν αυτούς που σπεύδουν να βοηθήσουν, αλλά αποδεικνύονται χειρότεροι από την ίδια την ασθένεια.

Ο Μενκαρέλι, χωρίς να αρνείται το γεγονός ότι υπάρχουν και καλοί γιατροί, στηλιτεύει αυτούς που ενώ θα έπρεπε να είναι ευαίσθητοι απέναντι σε ανθρώπους που βασανίζονται ψυχικά, τους αντιμετωπίζουν σαν ζώα που δεν αντιλαμβάνονται τα όριά τους, την ώρα που ο σεβασμός απένταντι στον άλλο θα έπρεπε να είναι πρωταρχικής σημασίας. Κι ενώ υπάρχουν ευαίσθητοι γιατροί ικανοί να βγουν εκτός πλαισίου και να κάνουν διαισθητικές διαγνώσεις που πολλές φορές είναι πιο ακριβείς από αυτές που στηρίζονται στα αυστηρά δεδομένα, πρόθυμοι να τα παίξουν όλα για όλα για ν’ ακούσουν τον πόνο των άλλων, υπάρχουν κι οι γιατροί που δεν είναι σε θέση ν’ ακούσουν πραγματικά, που πιστεύουν ότι δεν έχουν να μάθουν τίποτα από ένα άτομο που κρίνουν ως ψυχικά άρρωστο. Που θεωρούν πως αυτός που πάσχει είναι ένας ταπεινός μηχανισμός που βγήκε κάπως ελαττωματικός από την αλυσίδα παραγωγής και πρέπει να επανασυναρμολογηθεί. Επαγγελματίες υγείας σε έναν τόσο ευαίσθητο κλάδο που συμπεριφέρονται με αδιαφορία και απάθεια απέναντι σε ανθρώπους χρήζοντες νοσηλείας, εκδηλώνοντας μίσος και απέχθεια προς αυτούς. Γιατροί φοβισμένοι που περνούν στην επίθεση απέναντι στους ασθενείς τους για να μην τους επιτεθούν εκείνοι προκαλώντας τελικά αυτό το οποίο φοβούνται.

Μέσα στην κόλαση του ψυχιατρείου θα λειτουργήσει η δύναμη της ομάδας και το κάθε μέλος της θα λάβει τη θέση του μέσα σε αυτή.

Μέσα στην κόλαση του ψυχιατρείου θα λειτουργήσει η δύναμη της ομάδας και το κάθε μέλος της θα λάβει τη θέση του μέσα σε αυτή. Ο Μάριο, ο δάσκαλος, θα λειτουργήσει σαν μια μητρική, προστατευτική και καθοδηγητική φιγούρα, ενώ ο Ντανιέλε, σε ρόλο μαθητή, θα ωφεληθεί από τη συντροφιά μαζί του -όπως και από τη θεραπευτική δύναμη της γραφής, η οποία προτάσσεται σε πολλά σημεία του βιβλίου-, την ώρα που κι ο ίδιος με τη σειρά του θα αποτελέσει συντροφιά και παρηγοριά για τους άλλους. Κάποιος θ’ αναλάβει το ρόλο του διασκεδαστή, άλλος του προστάτη κι άλλος του προστατευόμενου. Αργά ή γρήγορα, όλοι θα βιώσουν την αποδοχή μέσα από την κοινωνική αλληλεπίδραση, θα νιώσουν ασφάλεια, θα ακούσει ο ένας τον άλλον, θα απολαύσουν τη συντροφικότητα και την αμοιβαία υποστήριξη. Μια απολαυστική ιστορία που συγκινεί και προβληματίζει.

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

 Απόσπασμα από το βιβλίο

«Για πολύ καιρό νόμιζα ότι τα μάτια μου ήταν άρρωστα, λες και είχαν, λόγω κάποιου παράξενου εκφυλισμού, ένα είδος μεγεθυντικού φακού, ικανό να καθιστά κάθε εικόνα κάτι μοναδικό, τεράστιο. Εκεί που οι άλλοι έβλεπαν κάτι συνηθισμένο, εγώ αντίκριζα θαύματα, ανεπανάληπτα γεγονότα. Εξαιτίας αυτής της μυστηριώδους ασθένειας, οι πράξεις των άλλων ανθρώπων αποκτούσαν ένα φωτοστέφανο ηρωισμού, όπως ο πατέρας μου και οι βραδινές του βάρδιες στις αστικές συγκοινωνίες της Ρώμης, ή η ανεξάντλητη αγάπη στα χέρια της μητέρας μου. Η φύση μού φαινόταν σαν μια βασίλισσα της ομορφιάς, ένα σεντούκι γεμάτο θησαυρούς. Τα πάντα τεράστια, απίστευτα. Με τα χρόνια, συνειδητοποίησα ότι η ασθένεια αυτή δεν ήταν των ματιών μου, μα ίσως του μυαλού. Μέχρι τα είκοσί μου, αυτά τα χρόνια της φλόγας, της φωτιάς. Σήμερα ξέρω ότι δεν είμαι εγώ που βλέπω μεγάλα τα πράγματα, αυτά είναι μεγάλα από μόνα τους, εγώ απλώς τα βλέπω στο πραγματικό τους μέγεθος. Και το πραγματικό μέγεθος των πραγμάτων είναι γιγάντιο. Κάθε μέρα σηματοδοτείται από πράξεις, οράματα ενός μεγαλειώδους έπους. Κάθε πρόσωπο που συναντάμε, κάθε καινούριο κομμάτι της πραγματικότητας. Αλλά αυτή η επίγνωση, που τώρα κρατάω σφιχτά στις γροθιές μου, ξέρω ότι θα περάσει, όπως έχει ξαναπεράσει στο παρελθόν, εκείνη τη στιγμή τα πάντα θα είναι πάλι σύμπτωμα ενός ανώνυμου ακόμα δεινού».

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Daniele Mencarelli (Ντανιέλε Μενκαρέλι) γεννήθηκε στη Ρώμη το 1974. Είναι ποιητής και συγγραφέας. Αρθρογραφεί συστηματικά σε μεγάλες ιταλικές εφημερίδες και περιοδικά. Στον χώρο της ποίησης πρωτοεμφανίστηκε το 1997 και θεωρείται ένας από τους κορυφαίους ποιητές της γενιάς του. Το 2018 κυκλοφόρησε το πρώτο του μυθιστόρημα La casa degli sguardi (βραβείο Volponi, βραβείο Severino Cesari, βραβείο John Fante πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα), το οποίο γνώρισε μεγάλη επιτυχία στην Ιταλία και πρόσφατα γυρίστηκε σε ταινία. Ακολούθησε το 2019 η ανθολογία ποιημάτων Tempo circolare, ενώ το 2020 εκδόθηκε το πολυσυζητημένο Ζητείται σωτηρία (βραβείο Strega Giovani 2020), το οποίο πρόκειται να μεταφραστεί σε 15 χώρες.

Το 2021 κυκλοφόρησε το Sempre tornare (βραβείο Flaiano), με το οποίο ολοκληρώθηκε η άτυπη αυτοβιογραφική τριλογία του. Το 2023 και το 2024 εκδόθηκαν αντίστοιχα τα μυθιστορήματά του Fame d’aria και Brucia l’origine.