Για το βιβλίο της Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα «Το αήττητο καλοκαίρι της Λιλιάνα» (μτφρ. Ασπασία Καμπύλη και Χριστίνα Φιλήμονος, εκδ. Carnivora).
Γράφει η Πηνελόπη Αλεξίου
Η αιώνια λιακάδα ενός φεμινιστικού μυαλού ή, έστω, ενός ανθρώπου που διακατέχεται από αίσθημα δικαίου και τάσσεται υπέρ της έμφυλης ισότητας, είναι αρκετή για να συλλάβει την έννοια της γυναικοκτονίας ως εκ προθέσεως ανθρωποκτονίας με έμφυλο κίνητρο. Η συνεχόμενη και, δυστυχώς, άνευ συνόρων απειλή για τις ζωές των γυναικών αποτελεί μία απτή πραγματικότητα. Η ζοφερότητα αυτής αρκεί να ιδωθεί μέσα από την ιστορικότητα των γυναικείων κινημάτων: στο πρώτο φεμινιστικό κύμα οι γυναίκες διεκδικούσαν να αναγνωριστούν ως άνθρωποι των δικαιωμάτων μέσα από την κατάκτηση του δικαιώματος στην ψήφο, ενώ σήμερα, τρία (ίσως) φεμινιστικά κύματα αργότερα, οι γυναίκες παλεύουν να αναγνωριστούν θεσμικά και κοινωνικά ως άνθρωποι με ίσο δικαίωμα προς τη ζωή, αφού η πατριαρχία τις σκοτώνει με την απόλυτη ανοχή και (πολλές φορές συγκάλυψη) του νόμου.
Το 2024, έρευνα που πραγματοποίησε το UN Women για τις γυναικοκτονίες αποκάλυψε ότι μία γυναίκα ή ένα κορίτσι δολοφονείται κάθε δέκα λεπτά κάπου στον κόσμο από τον πρώην/νυν σύντροφό της ή την οικογένειά της. Μία τέτοια περίπτωση, που έρχεται να προστεθεί στα τραγικά αυτά στατιστικά, είναι αυτή της γυναικοκτονίας της 20χρονης Λιλιάνα από το σύντροφό της στο Μεξικό. Την ιστορία της Λιλιάνα πριν και μετά τη γυναικοκτονία, αναλαμβάνει να αφηγηθεί η αδερφής της, Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα, στο memoir Το αήττητο καλοκαίρι της Λιλιάνα.
Στις 18 Οκτωβρίου του 2019, είκοσι εννέα χρόνια, τρεις μήνες και δύο ημέρες μετά τη γυναικοκτονία της αδερφής της, η Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα προσπαθεί να βρει δικαίωση για τον άδικο χαμό της Λιλιάνα. Στον αγώνα της για απόδοση δικαιοσύνης αναμετράται με ένα δυσυπέρβλητο αντίπαλο, αυτόν της γραφειοκρατίας. Ξεκινά με πείσμα να αναζητά τον φάκελο της υπόθεσης της γυναικοκτονίας της αδερφής της, η οποία δολοφονήθηκε από το σύντροφό της στην τρυφερή ηλικία των 20 ετών.
Η Λιλιάνα υπάρχει στον κόσμο, στο μυαλό και στις αναμνήσεις των οικείων της περισσότερα χρόνια ως νεκρή παρά ως ζωντανή.
Η αφήγηση διαγράφει σε κάθε λέξη της το χρονικό ενός ανολοκλήρωτου πένθους. Η Λιλιάνα υπάρχει στον κόσμο, στο μυαλό και στις αναμνήσεις των οικείων της περισσότερα χρόνια ως νεκρή παρά ως ζωντανή. Σπίτια, σχολεία, άνθρωποι, παλιά κουτιά με ημερολόγια και γωνιές στην πόλη τη θυμίζουν. Οι αναμνήσεις, ωστόσο, γίνονται ένα κοφτερό νυστέρι που κόβει ξανά και ξανά τον ίδιο ισχνό ουλώδη ιστό σε μία πληγή που δεν κλείνει. Τόσο η συγγραφέας και αδερφή της Λιλιάνα όσο και οι γονείς της ζουν στη σκιά της απώλειάς της. Ο θρήνος τους είναι ένα διηνεκές ταξίδι προς την ενοχή και την ντροπή. Αισθάνονται ενοχή γιατί οι ζωές τους πρέπει να συνεχίσουν παρά τον πόνο από το χαμό της Λιλιάνα. Η ντροπή, από την άλλη, έρχεται στη συνέχεια για κάθε μικρή χαρά η απόλαυση που τολμούν να επιθυμήσουν, υπενθυμίζοντάς τους πως χωρίς λύτρωση για την άδικη δολοφονία της κόρης και αδερφής τους δεν πρέπει να εφησυχάζουν.
Μαραθώνιος αναμνήσεων
Στο βιβλίο, τα γραπτά της Λιλιάνα τη φέρνουν για λίγο ξανά στη ζωή ανασταίνοντάς την. Οι φίλοι, οι γονείς και η αδερφή της συνδιαλέγονται μεταξύ τους σε έναν μαραθώνιο αναμνήσεων με στόχο να κατανοήσουν καλύτερα το παρελθόν, σε μια απόπειρα απόδοσης δικαιοσύνης και εξακρίβωσης κάθε πιθανής πράξης που τυχόν προοικονομούσε τη μετέπειτα γυναικοκτονία της. Όσο ο δολοφόνος κυκλοφορεί ελεύθερος, τόσο οι οικείοι της Λιλιάνα θέτουν ως αυτοσκοπό στις ζωές τους να μην ξεχαστεί ποτέ η δολοφονία της και να εκτεθεί δημόσια η ταυτότητα του δολοφόνου της.
Η συγγραφέας, στην αφήγηση που πλάθει με τα εργαλεία της ιστορίας και την μαεστρία της ποιητικής γραφής, αναφέρεται μεταξύ άλλων στους φεμινιστικούς αγώνες του Μεξικού.
Η συγγραφέας, στην αφήγηση που πλάθει με τα εργαλεία της ιστορίας και την μαεστρία της ποιητικής γραφής, αναφέρεται μεταξύ άλλων στους φεμινιστικούς αγώνες του Μεξικού. Οι κινητοποιήσεις των φεμινιστριών προκύπτουν έπειτα από συσσωρευμένη οργή για την ατιμωρησία των ανδρών γυναικοκτόνων και σεξουαλικών εγκληματιών, οι οποίοι δρουν ανενόχλητοι και συνεχίζουν ανεμπόδιστα τις ζωές τους, καθώς και οργή για την (αν)ηθική αναλγησία του νομικού συστήματος στη βάση του οποίου οι γυναικοκτονίες έχουν γίνει καθημερινότητα, με αποτέλεσμα να σημειώνονται τουλάχιστον 10 την ημέρα στο Μεξικό. Η φεμινιστική ομάδα Λα Τέσις, με την περφόρμανς «Un violador en tu camino» [μτφρ. ένας βιαστής στο δρόμο σου] εκθέτει ένα μεγάλο οργανωμένο σύνολο συνενόχων στην κάθε γυναικοκτονία, το οποίο είναι οι θεσμοί και το ίδιο το κράτος. Με την περφόρμανς αυτή, που ενέπνευσε πολλές φεμινιστικές συλλογικότητες σε όλο τον κόσμο, έλαβαν δράση για την απενοχοποίηση του γυναικείου φύλου, και δη των θυμάτων γυναικοκτονιών, διεκδικώντας παράλληλα την ορθή και ισότιμη εφαρμογή των νόμων για τις γυναίκες. Στην πραγματικότητα, το αίτημά τους δεν είναι άλλο από τη δικαιοσύνη και την προστασία της ζωής τους σε έναν κόσμο που τις θέλει δολοφονημένες.
«Είμαστε αυτές από το παρελθόν και είμαστε κι αυτές από το μέλλον και συγχρόνως είμαστε άλλες. Είμαστε άλλες κι είμαστε οι ίδιες όπως πάντα. Γυναίκες σε αναζήτηση δικαιοσύνης. Γυναίκες εξουθενωμένες κι ενωμένες. Μπουχτισμένες, αλλά με την υπομονή που μόνο αιώνες σφυρηλατούν. Και για πάντα οργισμένες».
Το σύστημα ενοχοποιεί τη γυναίκα-θύμα
Η Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα προχωρά το συλλογισμό της ένα επιπλέον βήμα. Φτάνει στην υποκρισία της κοινωνίας, η οποία προστατεύει το θύτη. Στον απόηχο της ενεργητικής ακρόασης της αφήγησης του θύτη στο δικαστήριο και της κατανόησης της πράξης του ως αποτέλεσμα αντί-δράσης σε μία παράλογη στάση, δράση ή συμπεριφορά, τόσο η κοινωνία όσο και το δικαστικό σύστημα αφορμάται από ένα αίσθημα δικαίου το οποίο ενοχοποιεί τη νεκρή γυναίκα-θύμα γυναικοκτονίας και θυματοποιεί τον θύτη-γυναικοκτόνο. Ο λόγος του θύτη μπορεί να διαψευστεί μονάχα από όσες αποδείξεις συλλεχθούν για να αντικρούσουν τα λεγόμενά του, καθώς το θύμα, λόγω απώλειας της ζωής του, δεν είναι σε θέση να υπερασπιστεί λεκτικά την εαυτή της και να ακουστεί η πλευρά της. Στο πλαίσιο αυτό, προκύπτουν τα ακόλουθα ερωτήματα: πρέπει να φτάνουμε στο σημείο να θρηνούμε (κι άλλες) γυναίκες για να δοθεί ορατότητα στην έμφυλη βία; Πρέπει να θρηνήσουμε (κι άλλες) γυναίκες για να υπάρξει το πλαίσιο νομικά, θεσμικά και κοινωνικά ως προς την προστασία της ζωής και των δικαιωμάτων των γυναικών ώστε να αντιμετωπίζονται ως άνθρωποι ίσοι με οποιονδήποτε άλλον άνθρωπο, ανεξαρτήτως φύλου;
«Το αποτέλεσμα σε κάθε περίπτωση είναι το ίδιο. Ο Άνχελ άσκησε τρομακτική, θανατηφόρα βία στο σώμα της αδερφής μου, καθοδηγούμενη, όπως σωστά το έγραψε ο δημοσιογράφος Ρόχας, από το μίσος. Τον μισογυνισμό. Το μίσος για την ανεξαρτησία και την ελευθερία των γυναικών. Το μίσος για τη Λιλιάνα, τη φοιτήτρια που τασσόταν πάντοτε υπέρ της αγάπης».
Πρόκειται για ένα βιβλίο γεμάτο βία, θυμό, πόνο κι αγανάκτηση.
Το αήττητο καλοκαίρι της Λιλιάνα είναι το βιβλίο του οποίου η συγκλονιστική ωμότητα του καθημερινού συναντά το πένθος, την επιτακτική ανάγκη για αλλαγή και, εν τέλει, τη δύναμη της ζωής που συνδιαλέγεται με τις πολιτικές του θανάτου μέσα από την αριστοτεχνική γραφή της Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα. Πρόκειται για ένα βιβλίο γεμάτο βία, θυμό, πόνο κι αγανάκτηση. Ένα βιβλίο συγκινητικό, συγκλονιστικό και βαθιά πολιτικό, αφού αγγίζει τις ρίζες ενός οικουμενικού προβλήματος, της βίας κατά των γυναικών. Ένα τέτοιο ανάγνωσμα ενόψει της 8ης Μαρτίου, Παγκόσμιας Ημέρας για τα δικαιώματα της Γυναίκας, καθώς και συμπληρωματικά σε κάθε προσπάθεια ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης του πληθυσμού για την καταπολέμηση της έμφυλης βίας, είναι τουλάχιστον αναγκαίο ανάγνωσμα, αν όχι επιτακτικό.
＊Η ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΑΛΕΞΙΟΥ είναι Ερευνήτρια-Ανθρωπολόγος και ποιήτρια. Η ποιητική της συλλογή «Πένθιμη γη» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν.
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
Η Κριστίνα Ριβέρα Γκάρσα (Ματαμόρος, 1964), πολυβραβευμένη συγγραφέας και ακαδημαϊκός, είναι σήμερα διευθύντρια του διδακτορικού προγράμματος δημιουργικής γραφής στα ισπανικά στο Πανεπιστήμιο του Χιούστον.
Η ανατρεπτική αφήγηση της δολοφονίας της αδελφής της, που συνδυάζει στοιχεία απομνημονευμάτων, φεμινιστικής δημοσιογραφικής έρευνας και ποιητικής βιογραφίας, κέρδισε το βραβείο Pulitzer 2024 στην κατηγορία Απομνημονεύματα ή Αυτοβιογραφία και ήταν φιναλίστ για τα National Book Awards 2023. Το 2020 έλαβε την υποτροφία MacArthur, ενώ έχει τιμηθεί και με το βραβείο Sor Juana Inés de la Cruz.Τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ για Το αήττητο καλοκαίρι της Λιλιάνα.
