Για το μυθιστόρημα του Ζαν-Μπατίστ Αντρεά [Jean-Baptiste Andrea] «Να την προσέχει» (μτφρ. Μήνα Πατεράκη-Γαρέφη, εκδ. Πατάκη), «ένας συγγραφικός άθλος» που τιμήθηκε με το σημαντικότερο Γαλλικό λογοτεχνικό βραβείο, το Goncourt.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Μέσα στη σκληρή πέτρα της ζωής, στον αδιαμόρφωτο όγκο των ετών που ορίζουν έναν άνθρωπο, εκεί βρίσκεται όλο το μυστικό του. Αν καταφέρει να τη λαξεύσει, αν πετάξει τα άχρηστα σημεία και τις περιττές επιστρώσεις, τότε, ναι, είναι σε θέση να βρει το θαύμα που τον ορίζει. Αυτό το θαύμα, με άλλο τρόπο, το προσφέρει η σπουδαία λογοτεχνία.
Τυπικά, το τέταρτο μυθιστόρημα του Γάλλου συγγραφέα Ζαν-Μπατίστ Αντρεά έχει ως πρωταγωνιστή έναν ιδιοφυή γλύπτη, τον Μίμο (ή αλλιώς Μικελάντζελο Βιταλιάνι), ο οποίος αν και χτυπημένος εκ γενετής από τη μοίρα (γεννήθηκε με νανισμό), έφτασε στο απόγειο της τέχνης του και θαυμάστηκε για την Πιετά του που ήταν εφάμιλλη αυτής του Μιχαήλ Άγγελου. Μόνο που μέσα από τη δραματική αφήγηση της ζωής του, τώρα που βρίσκεται στα τελευταία του και κάνει την αναγκαία αποτίμηση, βλέπουμε ωσάν πανόραμα την ιστορία μιας αληθινής και άδολης αγάπης, αλλά και το άγριο πέρασμα της Ιταλίας από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην άνοδο του φασισμού, την επικράτηση του Μουσολίνι και, τελικά, το μεταπολεμικό χάος που επικράτησε στη γείτονα χώρα.
Είναι τρία τα επίπεδα (τουλάχιστον) που ορίζουν αυτό το σπουδαίο μυθιστόρημα, το οποίο έχει -ήδη- θαυμαστεί από πάρα πολλούς αναγνώστες. Οι έως τώρα πωλήσεις του το κατατάσσουν στην κατηγορία των «εκδοτικών φαινομένων», ενώ το βραβείο Goncourt που έλαβε το 2023 πιστοποίησε και τη δεδομένη λογοτεχνική αξία του.
Έχουμε ένα έπος που ορίζει το γενικό ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται το μυθιστόρημα, εν συνεχεία έχουμε μια καθαρή ιστορία ενηλικίωσης, καθώς βλέπουμε την εξέλιξη του Μίμο από την παιδική του ηλικία έως την όγδοη δεκαετία της ζωής του (ου μην και την τελευταία ημέρα της ζωής του) και ταυτοχρόνως γινόμαστε κοινωνοί μιας άκρως ρομαντικής σχέσης που αναπτύσσει με τη Βιόλα, την επαναστάτρια κόρη της αριστοκρατικής οικογένειας Ορσίνι.
Έκο και Καμπρέ
Αυτές οι διαστρωματώσεις μάς προσφέρουν αντίστοιχες συγκινήσεις. Άλλοτε η πλοκή είναι μεθυστικά ερωτική, άλλοτε σκληροτράχηλη όπως μια μάχη χαρακωμάτων ή μεταξύ δυνάμεων που έχουν ως στόχο την εξουσία, κι άλλοτε ιδεολογικά εμπρηστική.
Είτε έτσι είτε αλλιώς, ο Αντρεά θαυμάζεται για τον λεπταίσθητο τρόπο με τον οποίο έχει γράψει τούτο το μυθιστόρημα. Κάθε σελίδα είναι γεμάτη από ήχους, ραγίσματα, εγκοπές, τροχίσματα, αλλά και λείες επιφάνειες. Είναι, δε, τέτοια η μαεστρία του που εύκολα μπορείς να συγκρίνεις το επίτευγμά του με το Όνομα του Ρόδου του μεγάλου Ουμπέρτο Έκο, αλλά και με το Confiteor του Καταλανού στυλίστα Ζάουμε Καμπρέ. Τα τρία βιβλία ομοιάζουν ως προς την πυκνότητα, την πολυδιάστατη πλοκή τους, αλλά και την ηδύτητα του ύφους τους.
Η πορεία του Μίμο
Η ζωή του Μίμο είναι μια πορεία γεμάτη από ανατροπές, απογοητεύσεις, υψηλές κορυφές και λατρεία για τη γλυπτική, αλλά και για την άπιαστη Βιόλα. Γεννήθηκε στη Γαλλία (εξού και το παρατσούκλι «Φραντσέζος» που τον ακολουθεί, το οποίο και απεχθάνεται). Ο πατέρας του ήταν γλύπτης. Ίδια μοίρα περίμενε και τον γιο. Δεν είναι τυχαίο το όνομα που επέλεξε γι’ αυτόν η μητέρα του. Μια ένδειξη μεγαλείου ακολουθεί τον Μικελάντζελο, αν και το βραχύ σώμα του δεν μπορεί να τη σηκώσει.
Όταν ο πατέρας του πεθαίνει ξαφνικά, η μητέρα του δεν μπορεί να προσφέρει στον γιο της μια αξιοπρεπή ζωή. Στα 14 του, τον εμπιστεύεται σε έναν «θείο», επίσης γλύπτη, για να τον εκπαιδεύσει και να του προσφέρει ένα μέλλον. Κάπως έτσι μεταβαίνει στην Πιέτρα Ντ’ Άλμπα (βρίσκεται στο Πιεμόντε) συνοδευόμενος από μια πεταλούδα. Η συνύπαρξη με τον «θείο» Αλμπέρτο, όμως, θα είναι βασανιστική. Ο υποτιθέμενος μέντορας αποδεικνύεται ένα αξιολύπητο και σκληρόπετσο ον, χωρίς ταλέντο και πάνω από όλα βαθύτατα ζηλόφθων για τις αναντίρρητες ικανότητες του μαθητή του, οι οποίες εμφανίζονται εξ αρχής.
Η συνάντηση με τη Βιόλα
Η πρώτη συνάντηση του Μίμο με τη Βιόλα θα είναι άκρως εκφοβιστική γι’ αυτόν, καθώς θα την απαντήσει κάποια νύχτα στο νεκροταφείο της περιοχής και θα νομίζει πως είδε φάντασμα. Αποδεικνύεται όμως μια αιθέρια, λεπτοκαμωμένη μικρή, αλλά αρκετά πεισματάρα, φιλομαθής και ονειροπόλα. Καμία σχέση με την οικογένεια Ορσίνι στην οποία ανήκει. Την αριστοκρατική φαμίλια που ορίζει εν πολλοίς τις τύχες της περιοχής. Για τους περισσότερους χωρικούς, η Βιόλα είναι μια παράξενη οντότητα, σχεδόν μια μάγισσα, που, όπως λένε οι φήμες, μεταμορφώνεται σε αρκούδα!
Ενώνονται σαν να είναι συμπαντικοί δίδυμοι, όπως λέει η Βιόλα. Είναι εκείνη που πείθει τον Μίμο ότι είναι σε θέση να πετάξει με φτερά.
Τα δύο παιδιά, παρά την κοινωνική τους διαφορά, έρχονται το ένα κοντά στο άλλο. Ενώνονται σαν να είναι συμπαντικοί δίδυμοι, όπως λέει η Βιόλα. Είναι εκείνη που πείθει τον Μίμο ότι είναι σε θέση να πετάξει με φτερά. Είναι εκείνη που του χορηγεί κρυφά βιβλία από την πλουμιστή βιβλιοθήκη του πατέρα της, θέλοντας να τον κάνει να αποκτήσει πολλές γνώσεις, όπως κι εκείνη.
Η προσπάθεια της Βιόλα να πετάξει θα αποτύχει παταγωδώς και ο παρολίγον θάνατός της θα αποτελέσει την εισαγωγή και των δύο σε μια βίαιη διαδικασία ενηλικίωσης. Αυτή θα είναι η αιτία που θα χωρίσουν για χρόνια, θα ενωθούν και θα ξαναχάσουν ο ένας τον άλλον πολλές φορές μέσα στα χρόνια.
Χρονική αντιστροφή
Υπάρχει μια σημαίνουσα αντιστροφή του χρόνου, μέσα στην οποία αναπτύσσεται η πλοκή. Μαθαίνουμε εξαρχής ότι ο Μίμο είναι στα τελευταία του. Βρίσκεται στη Μονή Σάκρα ντι Σαν Μικέλε (γνωστή από το Όνομα του Ρόδου του Έκο) και ετοιμάζεται να παραδώσει πνεύμα.
Πηγαίνουμε, λοιπόν, από το τέλος στην αρχή των πάντων, για να γίνουν στην πορεία πολλές χρονικές περιστροφές μπρος ή πίσω. Άλλοτε η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη και άλλοτε τριτοπρόσωπη. Άλλοτε έχουμε καθαρή μυθοπλασία κι άλλοτε ο Αντρεά χρησιμοποιεί πραγματικά και επινοημένα ιστορικά στοιχεία για να εντάξει την ιστορία στο μεγάλο ιστορικό κάδρο. Το πικαρέσκο δίνει τη θέση του στο δράμα και ο ρομαντισμός στη realpolitik και τις ίντριγκες εντός του Βατικανού. Αντί το μυθιστόρημα να χάνεται μέσα σ’ αυτό το στρόβιλο των μετατοπίσεων, γίνεται ακόμη πιο πλούσιο.
Φλωρεντία και Ρώμη
Στο μεταξύ, ο Μίμο μεταβαίνει στη Φλωρεντία (ουσιαστικά τον πούλησε ο θείος του), όπου μαζί με τη γλυπτική καταγίνεται με διάφορες άλλες νύκτιες δραστηριότητες. Πίνει μέχρι σκασμού, συνευρίσκεται με διάφορα άτομα του υποκόσμου, συνάπτει σχέσεις της μιας βραδιάς και γενικώς σπαταλάει δεξιά και αριστερά τον εαυτό του. Φτάνει στο σημείο να γίνει μέλος ενός τσίρκου. Γίνεται ένας ένας νάνος γελωτοποιός. Αυτός, που είναι φτιαγμένος για μεγάλα πράγματα.
Σιγά-σιγά θα αποδειχθεί πως είναι ένας σπουδαίος και άκρως νεωτεριστής (σχεδόν εικονοκλάστης) γλύπτης.
Μόνο που το δαιμονικό ταλέντο του είναι υψηλότερο της κραιπάλης. Σιγά-σιγά θα αποδειχθεί πως είναι ένας σπουδαίος και άκρως νεωτεριστής (σχεδόν εικονοκλάστης) γλύπτης. Κάθε έργο του γίνεται σημείο αναφοράς. Τον πλησιάζουν σημαντικά πρόσωπα, ακόμη και οι Ορσίνι που στην αρχή τον αντιμετώπιζαν σαν δούλο. Η φήμη του εξαπλώνεται, φτάνει ως το Βατικανό, αναλαμβάνει σημαντικά έργα και μεταβαίνει στη Ρώμη. Η άνοδός του είναι ραγδαία, αλλά συνεχώς έχει στο μυαλό του τη Βιόλα.
Η Πιετά
Το πιο μεγάλο έργο του θα είναι η Πιετά Βιταλιάνι, ένα έργο που προκάλεσε πλήθος αντιδράσεων σε όσους το είδαν με τα μάτια τους. Τους κατέλαβε κάτι σαν το γνωστό Σύνδρομο Σταντάλ. Ένας σωματικός σεισμός μπρος σε κάτι αναντίρρητα όμορφο. Θα είναι τέτοιο το σκάνδαλο που η επίσημη Εκκλησία θα αναγκαστεί να κρύψει το γλυπτό στη Μονή Σάκρα. Εκεί θα ζήσει και ο Μίμο για πολλά χρόνια για να προσέχει την Πιετά του. Αλλά μήπως μόνο αυτή προσέχει;
Πάνω από την προσωπική του ανέλιξη, πάνω από το καλλιτεχνικό του όραμα, κόντρα σε όλους και σε όλα, ο Μίμο έχει ως πυξίδα της ζωής του τη Βιόλα. Είτε τη βλέπει είτε όχι. Πρόκειται για μια αγνή αγάπη που δεν έχει σαρκική έκφραση. Θα σταθεί δίπλα σε μια γυναίκα, την οποία ο Αντρεά τη σκιαγραφεί ως επαναστάτρια, πρώιμη φεμινίστρια, πνευματώδη, χειραφετημένη και αλύτρωτη. Αν και θα αναγκαστεί να παντρευτεί έναν δικηγόρο για χάρη της οικογένειάς της, ποτέ δεν θα καταστείλει τις διεκδικήσεις της. Σε όλη αυτή την πορεία, ο Μίμο θα είναι πάντα με το μέρος της. Ακόμη κι όταν φαίνεται πως δεν είναι. Ειδικά όταν θα συνεργαστεί με τους φασίστες, αλλά τελικά, για χάρη της, θα κάνει ηρωική έξοδο.
Μια τοιχογραφία
Ένα σημαντικό σκέλος του μυθιστορήματος είναι η πολιτική κατάσταση της Ιταλίας, πριν και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σταδιακή άνοδος των ανθρώπων με τα μαύρα ρούχα. Ο θριαμβευτής Μουσολίνι. Η κατάρρευση του καθεστώτος, η ήττα στο πόλεμο και το μεταπολεμικό χάος μεταξύ παρτιζάνων και φασιστών.
Οι μεγάλες αποφάσεις που καθορίζουν την πορεία της χώρας θα ορίσουν -εν πολλοίς- και τις τύχες των ηρώων
Ολα αυτά ο Αντρεά μάς τα παρουσιάζει όχι ξεκομμένα από την κύρια πλοκή, αλλά απολύτως συμβατά με τις αποφάσεις και την πορεία των ηρώων (σαν να διαβάζεις τον Γατόπαρδο του Τζουζέππε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα). Οι μεγάλες αποφάσεις που καθορίζουν την πορεία της χώρας θα ορίσουν -εν πολλοίς- και τις τύχες των ηρώων. Το πολιτικό σκηνικό γίνεται ένα θέατρο (κάποιες φορές γκροτέσκο) μέσα στο οποίο θα κινηθούν οι ήρωες του Αντρεά.
Η «ατμομηχανή» του μυθιστορήματος είναι η γλώσσα του. Πυκνόρευστη, ποιητική, στοχαστική, τραχιά όταν χρειάζεται, αλλά πάντα παρούσα να ορίσει τις συντεταγμένες αυτού του πολυεπίπεδου μυθιστορήματος. Δικαίως μπορούμε να μιλήσουμε για μια γλώσσα αισθητηριακή. Σε βοηθάει να έχεις έως και απτική σχέση με το έργο.
Τούτο το μυθιστόρημα είναι ένας ύμνος στη σπουδαία λογοτεχνία που μπορεί να γραφτεί ακόμη στις μέρες μας από κάποιον Ευρωπαίο συγγραφέα.
Τούτο το μυθιστόρημα είναι ένας ύμνος στη σπουδαία λογοτεχνία που μπορεί να γραφτεί ακόμη στις μέρες μας από κάποιον Ευρωπαίο συγγραφέα. Ένας Γάλλος γράφει τόσο καλά για την ιστορία της Ιταλίας, για να αποδειχθεί πως η λογοτεχνία δεν λογαριάζει από σύνορα. Δημιουργεί μια μεγάλη τοιχογραφία με πολλούς ήρωες, από τους οποίους αντλεί συνεχώς ενέργεια. Είναι χαρακτηριστικό πως ουδείς από την πλειάδα των ηρώων είναι περιττός και καθένας είναι τόσο ορθά γραμμένος που θα μπορούσε να είναι πρωταγωνιστής σε κάποιο άλλο μυθιστόρημα.
Εντέλει, είναι ένα μυθιστόρημα που σε τοποθετεί ξανά σε αναγνωστική εκκίνηση και σε προετοιμάζει για κάτι που δεν γίνεται να ξεχάσεις. Ο Αντρεά πετυχαίνει έναν σπάνιο άθλο, ένα μυθιστόρημα με το οποίο η ευρωπαϊκή λογοτεχνία βρίσκει ξανά τη θέση της στην κορυφή της παγκόσμιας γραμματείας. Η μετάφραση της Μήνας Πατεράκη-Γαρέφη βοηθάει πάρα πολύ στο αβίαστο ξεδίπλωμα αυτού του σημαντικού μυθιστορήματος.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Ζαν-Μπατίστ Αντρεά γεννήθηκε το 1971 στο Σαιν-Ζερµαίν-αν-Λαι, στα δυτικά του Παρισιού, και µεγάλωσε στις Κάννες. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήµες στη Σχολή Πολιτικών Επιστηµών στο Παρίσι και Οικονοµικά στο ευρωπαϊκό πανεπιστήµιο ESCP Business School µε έδρα το Παρίσι. Από το 2003 µέχρι και το 2013 ασχολήθηκε αποκλειστικά µε τον κινηµατογράφο, ως σκηνοθέτης και σεναριογράφος. To 2003 σκηνοθέτησε (µε τον Φαµπρίς Κανεπά) την ταινία Dead End που διακρίθηκε στο Φεστιβάλ Ταινιών Φαντασίας και Τρόµου του Σαν Σεµπαστιάν και στο Φεστιβάλ FanTasia στο Μόντρεαλ. Το 2017 εξέδωσε το πρώτο του µυθιστόρηµα, Ma reine (Βασίλισσά µου, εκδόσεις Στερέωµα, µτφρ. Κώστας Κατσουλάρης, 2019), που απέσπασε, µεταξύ άλλων, τα βραβεία Premier Roman (2017), Femina des Lyceens (2017) και Prix Alain-Fournier (2018). Ακολούθησαν τα Cent millions d’annees et un jour και Des diables et des saints (υπό έκδοση από τις Εκδόσεις Πατάκη).
Το Να την προσέχει (Veiller sur elle, Εκδόσεις Πατάκη, 2025), το τέταρτο κατά σειρά µυθιστόρηµά του, πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία το 2023 σηµειώνοντας ρεκόρ πωλήσεων και µεταφράζεται σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες. Τον Νοέµβριο του 2023 ο Αντρεά τιµήθηκε µε το βραβείο Goncourt, τη σηµαντικότερη διάκριση της γαλλόφωνης λογοτεχνίας. Ακολούθησαν το βραβείο µυθιστορήµατος της γαλλικής αλυσίδας βιβλιοπωλείων FNAC (2023), το Grand Prix des Lectrices του περιοδικού Elle (2024), όπως επίσης και τα εθνικά βραβεία Choix Goncourt της Κίνας (2024) καθώς και της Ελλάδας (2024).
