«Οδυσσέας Πολυχρονιάδης – Αναμνήσεις ενός Έλληνα από το Ζαγόρι» του Κονσταντίν Λεόντιεφ (κριτική) – Ένας Οδυσσέας στην ηπειρωτική «Ιθάκη» του

Συγκαιρινός του Λέων Τολστόι και του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, αλλά λιγότερο γνωστός από αυτούς τους δύο, ο Κονσταντίν Λεόντιεφ υπήρξε μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία στα ρωσικά γράμματα. Μα και ως άνθρωπος υπήρξε πολύπλευρη και αντιφατική φιγούρα. Από πρόξενος αποφάσισε να γίνει μοναχός, αφού προηγουμενώς είχε διατελέσει μέλος της Επιτροπής λογοκρισίας της Μόσχας.

Το πλούσιο έργο του περιλαμβάνει πλήθος φιλοσοφικών βιβλίων, αλλά και μυθιστορήματα, από τα οποία όμως δεν απουσιάζει ο στοχασμός, η ιστορική συγκυρία, αλλά και η γεοπολιτική ματιά. Όλα τούτα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματά του μπορούμε να τα ανιχνεύσουμε στο δίτομο μυθιστόρημά του Οδυσσέας Πολυχρονιάδης. Αναμνήσεις ενός Έλληνα από το Ζαγόρι.

Η σχέση του με την Ελλάδα

Το πολυσέλιδο μυθιστόρημα του Λεόντιεφ είναι καρπός της προσωπικής σχέσης που απέκτησε με το ελληνικό στοιχείο της περίοδο που ήταν πρόξενος στα Γιάννινα. Προηγουμένως είχε υπάρξει γραμματέας και μεταφραστής στο ρωσικό προξενείο στα Χανιά, ενώ υπήρξε για βραχύ χρονικό διάστημα και πρόξενος στη Θεσσαλονίκη.

Πάντως, μεγάλο μέρος της ζωής του το πέρασε στο Άγιο Όρος, την περίοδο μάλιστα που η υγεία του είναι κλονιστεί σοβαρά. Γιατρεύτηκε έπειτα από θαύμα (!) που το απέδωσε στην εικόνα της Παναγιάς που του έδωσε ένας μοναχός του Αγίου Όρους.

Αυτό άλλαξε άρδην την κοσμοθεωρία του και αποφάσισε να γίνει μοναχός. Εζησε δύο χρόνια στην Κωνσταντινούπολη και τη Χάλκη και μεγάλος πια επέστρεψε στη Ρωσία για να δοθεί ολοκληρωτικά στη συγγραφή.

Μια άλλη πτυχή της σχέσης του με την Ελλάδα ήταν ότι το 1861, ενώ βρισκόσταν στη Θεοδοσία της Κριμαίας, «έκλεψε» την κόρη ενός Έλληνα εμπόρου, την οποία στη συνέχεια νυμφεύτηκε.

Όλα τούτα δείχνουν ένα ανήσυχο πνεύμα που θέλησε να αποτυπώσει στον Οδυσσέα Πολυχρονιάδη όλες τις εικόνες που συνέλεξε από την Ήπειρο και συγκεκριμένα από το Ζαγώρι που ήταν μια περιοχή που τριάντα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση ανθούσε οικονομικά.

Δεν ήταν μόνο η γεωργία και η κτηνοτροφία που προσέφεραν σημαντική βοήθεια στα οικονομικά της περιοχής. Κάμποσοι έμποροι που είχαν σχέσεις με τη Ρουμανία, την Τουρκία, αλλά και κάμποσες άλλες χώρες, πλούτισαν, απέκτησαν κύρος και έγιναν ουσιαστικά οι φορείς της ελληνικότητας στην Ευρώπη.

Mέσα από τις γραμμές του μυθιστορήματός του ξεπετάγονται ιστορικά, λαογραφικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, αλλά και θρησκευτικά ζητήματα που εκείνη την περίοδο κυριαρχούσαν στην καθημερινότητα των κατοίκων.

Μια τέτοια περίπτωση ήταν ο πατέρας του Οδυσσέα Πολυχρονιάδη. Ένας τετραπέρατος έμπορος, άνθρωπος της πιάτσας, που ήξερε να δημιουργεί σχέσεις με ανθρώπους, αλλά και να αποφεύγει τους «σκοπέλους», καίτοι τούτο δεν ήταν πάντα εύκολο εκείνη την περίοδο.

Πανσπερμία φυλών

Ο Οδυσσέας μεγάλωσε σε μια πανσπερμική κοινωνία, αυτή του Ζαγορίου, και στη συνέχεια των Ιωαννίνων. Έλληνες, Τούρκοι, Ρουμάνοι, Ρώσοι, και άλλες φυλές της ευρύτερης περιοχής ζούσαν άλλοτε αρμονικά κι άλλοτε σε καθεστώς σύγκρουσης.

Ο Λεόντιεφ, με τρόπο καλειδοσκοπικό δεν μάς δίνει μόνο την πορεία ενηλικίωσης του Οδυσσέα (με έμφαση σε μια συγκεκριμένη χρονιά της ζωής του), αλλά πλάθει τον διάκοσμο με λεπτομερή τρόπο. Θα έλεγε κανείς προς μέσα από τις γραμμές του μυθιστορήματός του ξεπετάγονται ιστορικά, λαογραφικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, αλλά και θρησκευτικά ζητήματα που εκείνη την περίοδο κυριαρχούσαν στην καθημερινότητα των κατοίκων.

Βλέπουμε το ρόλο του κλήρου στα δημόσια πράγματα, τη σχέση των προξένων των τριών μεγάλων δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), την αμφίθυμη σχέση με το τουρκικό στοιχείο (από πασάδες και αγάδες έως τον απλό πολίτη), αλλά και το ρόλο που έπαιζαν οι γιατροί, οι έμποροι και οι διανοούμενοι.

Ο Κονσταντίν Νικολάγεβιτς Λεόντιεφ (1831-1891) υπήρξε ένας ακατάτακτος στοχαστής, αξιόλογος συγγραφέας και κρατικός λειτουργός. Το δοκίμιό του "Ο βυζαντινισμός και οι Σλάβοι" είναι το πιο εμβληματικό από τα φιλοσοφικά του έργα και αποδείχτηκε ένα από τα σημαντικότερα στην ιστοριοσοφική παράδοση της Ρωσίας κατά τους δύο τελευταίους αιώνες. Συμμετείχε στον Κριμαϊκό Πόλεμο (1854-57) και εν συνεχεία υπηρέτησε ως διπλωμάτης (1863-73) σε πολλά διαφορετικά μέρη της τουρκοκρατούμενης τότε Ελλάδας, η οποία έγινε η δεύτερη πνευματική του πατρίδα. Ως λογοτέχνης αξιώθηκε της υψηλής εκτίμησης του Ιβάν Τουργκένιεφ. Ως προς την ιδιότυπη σκέψη του, ορισμένες φορές συγκρίνεται με χρονολογικά μεταγενέστερα δυτικά ανάλογά του, όπως ο Νίτσε και ο Σπένγκλερ.

Αν και στέκει ως αντικειμενικός κριτής των πάντων, ο Λεόντιεφ, δεν κρύβει τη συμπάθειά του προς τους Έλληνες, καθώς βρίσκει σ’ αυτούς ηθικές καταβολές, ενώ ως κληρονόμοι της Αρχαίας Ελλάδας και του Βυζαντίου υπερτερούν έναντι των άλλων λαών. Αυτό, φυσικά, δεν του αφαιρεί το δικαίωμα να δείχνει και την κουτοπονηριά, αλλά και τις ίντριγκες των Ελλήνων.

Ενα μυθιστόρημα ενηλικίωσης

Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο σε μορφή διήγησης του Οδυσσέα προς έναν διανοούμενο φίλο του στην Αθήνα (του στέλνει τα τετράδια του ημερολογίου του). Χρονικά κινούμαστε στο 1862-1863, τότε που ο Οδυσσέας μεταβαίνει στα Γιάννινα.

Ένα παιδί που δεν δείχνει να έχει κληρονομήσει την τυχοδιωκτική φύση του πατέρα του γι’ αυτό και όλοι θεωρούν ότι το καλύτερο επάγγελμα που είναι σε θέση να ακολουθήσει είναι αυτό του δασκάλου.

Μεγαλώνοντας όμως κι ενώ μπλέκεται σε διάφορες περιπέτειες που θα αλλάξουν τη ρότα της ζωής του, τον βρίσκουμε δις παντρεμένο να βγάζει το… παντεσπάνι του ως έμπορος στο Δούναβη.

Ο Οδυσσέας Πολυχρονιάδης ήταν η ολοκλήρωση που οραματιζόταν ο Ρώσος συγγραφέας για τον κύκλο των έργων του «Από τη ζωή των χριστιανών στην Τουρκία».

Αν υπήρξε ο Οδυσσέας Πολυχρονιάδης; Οι μελετητές του έργου του Λεόντιεφ αποφαίνονται πως, ναι, υπήρξε. Ακόμη κι αν δεν ήταν αυτό το όνομά του, στην ουσία αυτός ο άνθρωπος και η ιστορία του είναι αληθινή. Ωσαύτως αληθινή (αλλά και παραλλαγμένα λόγω της μυθοπλασίας) είναι και η πλειάδα των ατόμων που παρελαύνουν από το βιβλίο.

Ο Οδυσσέας Πολυχρονιάδης ήταν η ολοκλήρωση που οραματιζόταν ο Ρώσος συγγραφέας για τον κύκλο των έργων του «Από τη ζωή των χριστιανών στην Τουρκία». Μια πλήρης πραγματεία για τον ελληνοσλαβικό κόσμο της ευρύτερης περιοχής, έτσι όπως τον έζησε από κοντά ως διπλωμάτης.

Σημαντικό έργο

Ο Λεόντιεφ θεωρούσε το συγκεκριμένο έργο, μαζί με το «Βυζαντινισμός και Σλαβισμός», δύο από τα σημαντικότερα της ογκώδους εργογραφίας του. Κι όμως, δεν κατάφερε ποτέ να το ολοκληρώσει. Ωστόσο, οι κριτικές που έλαβε την εποχή που εκδόθηκε (ξεκίνησε να το γράφει 1873 και η δημοσίεση ήταν σε συνέχειες μεταξύ 1875-1888), ήταν πραγματικά θετικές.

Η αξία του έργου είναι διττή. Η μεν λογοτεχνική είναι εμφανής, καθώς παρουσιάζει έναν συγγραφέα που ξέρει να παρατηρεί τους ανθρώπους και τα πλοκάμια των σχέσεών τους, αλλά και ιστορική, από τη στιγμή που μάς αποκαλύπτει το πανόρμα των σχέσεων που αναπτύσσονταν μεταξύ διαφορετικών λαών (άρα και συμφερόντων).

Το όνειρό του ήταν να το μεταφράσει και στα ελληνικά, κάτι που συμβαίνει τώρα, ενάμιση αιώνα από τότε που γράφτηκε, χάρη στην άρτια δουλειά του μεταφραστή Γιώργου Σ. Δημητρακόπουλου. Ένα μυθιστόρημα που φωτίζει μια περίοδο της Ιστορίας για την οποία γνωρίζουμε ελάχιστα πράγματα, τα οποία η λογοτεχνία μάς βοηθάει να τα κατανοήσουμε.