«Δύο μάνες» του Μιγέλ δε Ουναμούνο (κριτική) – Η μητρότητα ως μέσο για την αθανασία

«Υπάρχει κάτι το τραγικά καταστροφικό στο βάθος του έρωτα. Ο έρωτας είναι μία πάλη. Ένας αμοιβαίος εγωισμός», τονίζει ο Μιγέλ δε Ουναμούνο, ποιητής, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και δοκιμιογράφος, στο Τραγικό αίσθημα της ζωής. Ο καθένας από τους δύο, συμπληρώνει ο πολύπλευρος και ανήσυχος αυτός πνευματικός δημιουργός, προσπαθεί να κατακτήσει τον άλλον, καθιστώντας τον όργανο ηδονής αλλά και ιδίας διαιώνισης. Και στη νουβέλα του Δύο μάνες, παρατηρούμε ακριβώς αυτό.

«Γιατί μου έκλεψες το σώμα και την ψυχή;», ρωτάει ο δον Χουάν τη Ρακέλ, τη σύντροφό του, τη χήρα, που δεν απέκτησε ποτέ παιδιά. Ο δον Χουάν, που πόρρω απέχει από τον διάσημο συνονόματό του, ή μάλλον αποτελεί το ακριβώς αντίθετό του. Η σχέση του με τη Ρακέλ τον βαραίνει, όμως του είναι αδύνατον να φύγει μακριά της. Εκείνη κρατάει αιχμάλωτη την ψυχή και το σώμα του. Η Ρακέλ ελέγχει τις σκέψεις και τις πράξεις του. Ο έρωτάς της έχει γεύση θανάτου, τον σέρνει βαθιά μέσα στη γη. Εκείνος δεν έχει πια επιθυμίες, δεν έχει βούληση.

Μαριονέτα

Η Ρακέλ έχει ρουφήξει όλη του την ενέργεια, όπως και όλη την περιουσία του, καθιστώντας τον μια μαριονέτα στα χέρια της. Εκείνος θέλει να την παντρευτεί, όμως για τη Ρακέλ, ένας ακόμα γάμος στο ιστορικό της, είναι άνευ ουσίας. Το θέμα είναι να αποκτήσει ένα παιδί. Εφόσον όμως η ίδια δεν μπορεί να γεννήσει, παροτρύνει τον δον Χουάν να παντρευτεί μιαν άλλη, να αποκτήσει μαζί της ένα παιδί, και να της το δώσει. Ακόμα κι αν η σύζυγός του δεν συμφωνεί. Του έχει βρει και την κατάλληλη γυναίκα, τη νεαρή κι αθώα Μπέρτα, με την οικογένεια της οποίας ο δον Χουάν διατηρεί φιλικές σχέσεις. Το σχέδιο είναι καλά οργανωμένο, και αποδίδει.

Οι γονείς της Μπέρτα συναινούν, θεωρώντας τη Ρακέλ προστάτιδα του Χουάν, τον καιρό που ήταν μόνος, φτάνουν μάλιστα να νιώθουν κι ένα είδος ευγνωμοσύνης προς το πρόσωπό της. Γίνεται ο γάμος, οι νεόνυμφοι αποκτούν μια κόρη, και η Ρακέλ γίνεται η νονά της μικρής, δίνοντάς της το δικό της όνομα. Αργότερα, θα βρει τρόπο να την κάνει εντελώς δική της.

Αρχετυπικοί χαρακτήρες

Η Ρακέλ είναι μια γυναίκα σαγηνευτική, κτητική και επιβλητική, που γοητεύει τους πάντες, άντρες και γυναίκες, και απολαμβάνει τη δύναμη που ασκεί στους άλλους. Σταθερή στις απόψεις της, μεθοδεύει τις ενέργειές της και πετυχαίνει ό,τι στόχο βάλει στο μυαλό της. Κι αφού η φύση δεν την προίκισε με τη δυνατότητα να γεννήσει ένα παιδί, εκείνη βρίσκει άλλο τρόπο να το αποκτήσει.

Η επιτυχία του στόχου της βασίζεται κυρίως στη δύναμη της θέλησής της. «Το θέλω εγώ και φτάνει!», αναφωνεί. Και όλοι υποτάσσονται σ’ αυτό που θέλει. Είναι μια γυναίκα που θέλει να ελέγχει τη μοίρα της, αινιγματική και μυστηριώδης. Ισχυρή και αδίστακτη.Η επιτυχής έκβαση των προσπαθειών της ξεπερνά τα στερεότυπα περί φύλου, και σχετίζεται με τη δύναμη της επιθυμίας της, με το πείσμα και την επιμονή της, και με όλα τα χαρακτηριστικά που συνθέτουν τον ιδιαίτερο ψυχισμό της.

Ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο (Μπιλμπάο, 1864 - Σαλαμάνκα, 1936) υπήρξε Ισπανός μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας και ουμανιστής φιλόσοφος. Το 1923 το δικτατορικό καθεστώς του Πρίμο ντε Ριβέρα τον εξόρισε στις Κανάριες Νήσους, απ' όπου διέφυγε στη Γαλλία, όπου έμεινε μέχρι την πτώση της δικτατορίας του Ριβέρα, το 1930, για να επιστρέψει μετά στο Πανεπιστήμιο. Μοντερνιστής, μέλος της λεγόμενης "Γενιάς του 1898" (μαζί με τους Αντόνιο Ματσάδο, Αζορίν, Πίο Μπαρόχα, Ραμόν δελ Βάλλιε-Ινκλάν, κ.ά.), ο Ουναμούνο θεωρείται από τους σημαντικότερους Ισπανούς συγγραφείς του 20ου αιώνα.

Υπάρχει και η νεαρή Μπέρτα, που αγαπάει τον Χουάν, θέλει να τον κάνει ευτυχισμένο, όμως σταδιακά μεταλλάσσεται, σαγηνεύεται κι εκείνη από τη Ρακέλ, δέχεται ό,τι κι αν της ζητήσει, και προσπαθεί να της μοιάσει. Όταν θα συνειδητοποιήσει τι έχει συμβεί, θα είναι πλέον πολύ αργά.

Από τη νουβέλα απουσιάζουν οι γενικές πληροφορίες ως προς τον τόπο, τον χρόνο και τον πρότερο βίο των ηρώων. Ο συγγραφέας εστιάζει στις ψυχικές διεργασίες των πρωταγωνιστών.

Στον αντίποδα της Ρακέλ με τον δυνατό χαρακτήρα, στέκεται ο δον Χουάν, ο οποίος στην πορεία γίνεται σκέτο Χουάν, και είναι ένας άβουλος, αδύναμος και εύθραυστος άντρας, ο οποίος έχει ανάγκη από μια βούληση που να αναπληρώνει εκείνη που του λείπει. Αφήνεται έρμαιο στα χέρια της Ρακέλ, επιτρέποντάς της να τον χειραγωγεί με εξαιρετικά ακραίο τρόπο, ενώ μετά τον γάμο του με τη Μπέρτα, βρίσκεται ανάμεσα στις δύο γυναίκες, με την κάθε μία να τον τραβάει προς το μέρος της, γνωρίζοντας ότι και οι δυο μαζί τον σπρώχνουν στον χαμό του. Παραπαίει και μετεωρίζεται ανάμεσα σε δυο υπάρξεις που τον αντιμετωπίζουν σαν τον μεγάλο τους γιο, και θα είναι χαμένος, όποιας το μέρος κι αν διαλέξει.

Η μητρότητα ως μέσο συνέχισης της ύπαρξης

Ποιο είναι το νόημα της ζωής; «Τα πάντα παρέρχονται», γράφει επίσης ο Ουναμούνο στο Τραγικό αίσθημα της ζωής. Η ανθρώπινη φύση λαχταρά τη διαιώνιση της ατομικότητάς της, την αθανασία. Η ανθρώπινη φύση διψά για παραπάνω ύπαρξη. Κι αυτή η διακαής επιθυμία για αιωνιότητα, βρίσκει την έκφρασή της μέσω του έρωτα. Η Ρακέλ εύχεται να μπορούσε να αποκτήσει ένα παιδί, κι ας πέθαινε στη γέννα. Το παιδί του Χουάν όμως, θα είναι σαν δικό της, αφού ο ίδιος ο Χουάν, και κάθε τι που τον αφορά, έχει επέλθει στην κατοχή της. Και η μικρή Ρακέλ, το δικό της πια παιδί, θα εκπαιδευτεί στα δικά της βήματα, θα είναι η συνέχειά της στον κόσμο.

Από τη νουβέλα απουσιάζουν οι γενικές πληροφορίες ως προς τον τόπο, τον χρόνο και τον πρότερο βίο των ηρώων. Ο συγγραφέας εστιάζει στις ψυχικές διεργασίες των πρωταγωνιστών, στα πάθη που τους διαπερνούν, στη δύναμη της αποφασιστικότητάς τους, στο πείσμα και την επιμονή τους.

Μια ιστορία γεμάτη ζωντάνια, ένταση και δραματικότητα, αλλά ταυτόχρονα και με πολλούς φιλοσοφικούς προβληματισμούς.

Χωρίς περιττές λεπτομέρειες και εισαγωγές, μας βάζει εξαρχής στο θέμα του κειμένου και με απλά λόγια, με εκτενείς διαλόγους και ταχύτητα στην εξέλιξη της πλοκής, μας παραδίδει μια ιδιαίτερη και πρωτότυπη ιστορία, κάνοντάς μας κοινωνούς των όσων βιώνουν και αισθάνονται οι ήρωές της. Μια ιστορία γεμάτη ζωντάνια, ένταση και δραματικότητα, αλλά ταυτόχρονα και με πολλούς φιλοσοφικούς προβληματισμούς.

Πολύ λειτουργική η μετάφραση της Δήμητρας Παπαβασιλείου, η οποία υπογράφει και το εκτενές επίμετρο, στο οποίο πραγματοποιεί συνοπτική αλλά στοχευμένη και ουσιαστική ανάλυση τόσο στη συγκεκριμένη νουβέλα, όσο και στο έργο του Ουναμούνο γενικότερα, τονίζοντας τους βασικούς άξονες των γραπτών του, που είναι η αναζήτηση του νοήματος της ύπαρξης και το πάθος για την αθανασία.

^＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο φτωχός Χουάν, χωρίς το «δον» πλέον, έτρεμε ανάμεσα στις δύο γυναίκες, ανάμεσα στον άγγελο-λυτρωτή και τον δαίμονά του. Πίσω του είχε τη Ρακέλ, και μπροστά του την Μπέρτα, και τον έσπρωχναν και οι δύο. Προς τα πού; Εκείνος διαισθανόταν ότι τον έσπρωχναν στον χαμό του. Θα χανόταν μέσα τους και εξαιτίας τους. Τραβώντας τον κάθε μία προς το μέρος της, τον έσκιζαν σιγά σιγά στα δύο. Ένιωθε σαν εκείνο το παιδί που διεκδικούσαν οι δύο μάνες ενώπιον του Σολομώντα, μόνο που δεν ήξερε ποια απ’ τις δύο, η Ρακέλ ή η Μπέρτα, τον ήθελε ακέραιο προς χάριν της άλλης και ποια ήθελε να τον μοιράσουν κι ας πέθαινε.»