«Σπουδή στο μπλε» της Μάγκι Νέλσον (κριτική) – Το χρώμα ως λογοτεχνικό υποκατάστατο συναισθημάτων

Ήταν Νοέμβριος του 2020 όταν οι εκδόσεις Αντίποδες εξέδωσαν στα ελληνικά το διασημότερο έργο της Μάγκι Νέλσον, τους Αργοναύτες (μτφρ: Μαρία Φακίνου). Η υβριδική του μορφή, μια μίξη αυτοβιογραφίας και θεωρίας της λογοτεχνίας, η αφοπλιστική του ειλικρίνεια και πρωτοτυπία ήταν κάποια από τα χαρακτηριστικά που γοήτευσαν το αναγνωστικό κοινό. Πέρασαν ακριβώς τρία χρόνια για να δούμε στα ράφια των βιβλιοπωλείων ακόμα ένα έργο της, τη Σπουδή στο Μπλε (Bluets), σε μετάφραση της Κρυστάλλης Γλυνιαδάκη.

«κι έτσι λοιπόν ερωτεύτηκα ένα χρώμα–συγκεκριμένα το χρώμα μπλε-λες και μου είχαν κάνει μάγια»

Η Σπουδή στο μπλε, που προηγείται χρονικά των Αργοναυτών, γράφτηκε στην περίοδο 2003-2006 και συνιστά μια θραυσματική καταγραφή παρατηρήσεων, θέσεων και στοχασμών πάνω στο μπλε χρώμα και σε διάφορα βιώματα που προσιδιάζουν στο μπλε, όπως η ερωτική απογοήτευση, ο σωματικός και ψυχικός πόνος, η απώλεια. Η κατακερματισμένη αφήγηση εκκινεί από την παραδοχή της συγγραφέως ότι ερωτεύτηκε το δημοφιλές χρώμα και καταλήγει σε μια πνευματική περιδιάβαση ανάμεσα σε αναμνήσεις, ονειροπολήσεις αλλά και φιλοσοφικές αναζητήσεις.

Η αυτοθεωρία της Νέλσον

Με τη μετάφραση των Αργοναυτών οι εκδόσεις Αντίποδες μας εισήγαγαν στο λογοτεχνικό είδος της αυτοθεωρίας (Autotheory), συστήνοντας μια αφηγηματική φωνή που αφορμάται από την υπάρχουσα κριτική θεωρία για να στοχαστεί, εμπλέκοντας το προσωπικό βίωμα. Η πιο άγουρη αφηγηματική φωνή της Σπουδής στο μπλε, όπως διαφαίνεται στο εν λόγω, δεν ασχολείται ακόμα με τη θεωρία του φύλου, αλλά στηρίζεται σε φιλοσόφους και λογοτέχνες που ανέπτυξαν τη θεωρία των χρωμάτων όπως ο Γκαίτε ή ο Βιτγκενστάιν, ο οποίος έγραψε πριν το τέλος της ζωή του τις Παρατηρήσεις πάνω στα χρώματα (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, μτφρ: Μιλτιάδης Ν. Θεοδοσίου) και ενέπνευσε σε τέτοιο βαθμό την Νέλσον, ώστε να τον ευχαριστεί στο παρόν.

Η συγγραφέας μιλά με τόλμη και ειλικρίνεια για έναν επίπονο χωρισμό, για τη φροντίδα της τετραπληγικής φίλης της, για την συγγραφική εμπειρία, αλλά και το αίσθημα του πόνου.

Στα αριθμημένα αποσπάσματα που η ίδια ονομάζει «προτάσεις», η Νέλσον δεν περιορίζεται σε έναν και μοναδικό θεματικό άξονα. Η συγγραφέας μιλά με τόλμη και ειλικρίνεια για έναν επίπονο χωρισμό, για τη φροντίδα της τετραπληγικής φίλης της, για την συγγραφική εμπειρία, αλλά και το αίσθημα του πόνου. Το μπλε όμως φαίνεται να είναι η συγκολλητική ουσία των διακοσίων σαράντα αφορισμών, ο λόγος για τον οποίο ενώ δεν υπάρχει ομοιογένεια στους συλλογισμούς, το σύνολο του έργου έχει μεγάλη συνεκτικότητα. Οι αναγνώστες της Νέλσον δεν αναμένουν ένα αρμονικό νοηματικό δέσιμο, αλλά ακολουθούν τη σκέψη της συγγραφέως, γοητευμένοι συνήθως από τα μονοπάτια στα οποία τους οδηγεί η ροή της συνείδησής της.

Ο πολλαπλός ρόλος του μπλε

Τα χρώματα μπορούν να λειτουργήσουν σαν λογοτεχνικό υποκατάστατο των ανθρωπίνων συναισθημάτων γιατί όλα τους υποκρύπτουν μια μεγάλη παλέτα αποχρώσεων. Πέρα από το φάσμα αυτό, τα χρώματα συνυφαίνονται συνήθως με συγκεκριμένες εμπειρίες. Ποιος άνθρωπος, εμβαπτισμένος τουλάχιστον στη Δυτική κουλτούρα, δε θα αντιστοιχούσε τον έρωτα με το κόκκινο, το πένθος με το μαύρο και τη μελαγχολία με το μπλε; Η πρωτοτυπία της Νέλσον δεν έγκειται, ωστόσο, στην ενασχόληση με τα χρώματα ή την εξερεύνηση ενός από αυτά.

Η λογοτεχνία, εξάλλου, έχει γνωρίσει δημιουργήματα που πειραματίζονται με το συμβολισμό ενός χρώματος όπως το Autobiography of red της Αν Κάρσον ή το πιο πρόσφατο The white book της Χαν Γκανγκ, παρόλο που αυτά δεν έχουν τύχει ακόμα μετάφρασης.

«Προσπαθώ να μιλήσω για το τι σημαίνει μπλε ή τι σημαίνει για μένα το μπλε, πέραν της σημασίας του».

Η Μάγκι Νέλσον γεννήθηκε το 1973 στο Σαν Φρανσίσκο. Είναι πεζογράφος, ποιήτρια και δοκιμιογράφος, και το έργο της περιστρέφεται γύρω από τα ζητήματα του φύλου, της βίας και της σεξουαλικής ταυτότητας. Ζει στο Λος Άντζελες. Σημαντικότερα έργα της: The Red Parts: A Memoir (2007), Bluets (2009), The Art of Cruelty: A Reckoning (2011), καθώς και τα ποιητικά βιβλία Holes (2007) και Jane: A Murder (2005). Το πολύ σημαντικό αυτοβιογραφικό της δοκίμιο Οι Αργοναύτες κυκλοφορεί σε μετάφραση Μαρίας Φακίνου από τους Αντίποδες.

Η καινοτομία και ταυτόχρονα γοητεία της Νέλσον έγκειται μάλλον στην απόδοση λογοτεχνικότητας στην καταγραφή αυτοματοποιημένων και συνειρμικών για όλους λειτουργιών. Η Νέλσον καθιστά το μπλε ένα αντικείμενο έρευνας και ταυτόχρονα ένα μετωνυμικό σύμβολο. Ο δημιουργικός τίτλος εσωκλείει αυτή την μετωνυμική παρέλκυση, καθώς υπονοεί ότι το εν λόγω δεν είναι απλά μια σπουδή στο μπλε αλλά μια σπουδή στην μοναξιά, την απώλεια, την τέχνη.

«Δεν θέλω να νοσταλγώ μπλε πράγματα, ούτε-Θεός φυλάξοι-την ιδιότητα του μπλε. Πάνω απ’ όλα, θέλω να πάψεις να μου λείπεις.»

Μετενσάρκωση 

Το μπλε συνιστά και κατά κάποιο τρόπο μετενσάρκωση του πρώην ερωτικού συντρόφου της Νέλσον, του «πρίγκιπα του μπλε», αυτού στον οποίο απευθύνεται σε μεγάλο μέρος του έργου σε β΄ πρόσωπο. Η πλήρης σκιαγράφηση του συντρόφου έτσι όπως εκτελείται στους Αργοναύτες εδώ απουσιάζει. Ο πρώην σύντροφος εδώ είναι μια φιγούρα, μια μπλε σκιά, η οποία αποκτά σαρκική υπόσταση μόνο στις ερωτικές σκηνές. Όσο για τις τελευταίες, είναι πλέον ξεκάθαρο από τον συνδυασμό των δύο πονημάτων ότι οι περιγραφές αυτές είναι ένας τρόπος για τη Νέλσον να σπάσει τα ταμπού γύρω από τη γυναικεία σεξουαλικότητα και την απούσα στη λογοτεχνία γυναικεία ματιά.

«Ίσως είναι ο τρόπος μου να νιώθω ότι η ζωή μου «εξελίσσεται» αντί να είναι στάχτη που πέφτει από αναμμένο τσιγάρο».

Το μπλε, ακόμα, είναι αφενός μια μετενσάρκωση του πόνου που νιώθει, αλλά είναι και ο τρόπος να ξεχαστεί, να βγει από την παθητικότητα και να βρει ασχολία. Είναι το φάρμακον και φαρμάκιον, όπως τονίζει και η ετυμολογική ανάλυση της ελληνικής λέξης που της τραβά την προσοχή. Γράφοντας για το μπλε, η Νέλσον επιτρέπει στα αρνητικά συναισθήματα να «κατακαθίσουν» και να τη στιγματίσουν.

«Ό,τι κι αν συμβεί στα σώματά μας εν ζωή, ασχέτως αν γίνουν σαν ''βότσαλα στη λίμνη'', παραμένουν δικά μας».

Το μπλε παραμένει στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου μια άυλη ουσία, αλλά γίνεται ήχος, στίχος, πίνακας, σκόνη, ανάλογα με τη μετατόπιση της προσοχής της συγγραφέως. Αποκτά όμως και υλική υπόσταση όταν η συγγραφέας εστιάζει στα μπλε πόδια της ασθενούς της φίλης. Σε αυτά τα σημεία διαφαίνεται και ένα πρώιμο πάθος για το σώμα και τις μεταμορφώσεις του, αρχίζουν να διαφαίνονται κάποια ψήγματα της γραφής που μας εντυπωσίασε στους Αργοναύτες.

Οι θεωρητικοί και οι μπλε φιγούρες

Συνοδοιπόροι και σύμμαχοι στην εμμονή της Νέλσον με το μπλε είναι διάφορα πλάσματα που «υπηρέτησαν» ανά τα χρόνια το μπλε, μουσικοί, καλλιτέχνες, αλλά και… πτηνά. Από την Μπίλι Χόλιντει και τον Λέοναρντ Κοέν μέχρι τον ιόχους πτιλονόρυγχος, δημιουργείται μια λίστα που επιβάλει μια πολυμεσική ανάγνωση, με πολλά διαλείμματα για αναζήτηση.

Απαιτούνται τεράστια αποθέματα αυτοσυγκράτησης για να μην αναζητήσει ο αναγνώστης στο διαδίκτυο την μπλε φωλιά που στήνει το παραπάνω πουλί ή να μην ακούσει ξανά το River της Μίτσελ, να μην κατακλειστεί από την επιθυμία να θαυμάσει από κοντά το μπλε του Yves Klein.

Μια χαρισματική συγγραφέας

Ακροβατώντας ανάμεσα στο ποιητικό, το εγκυκλοπαιδικό, την υψηλή διανόηση και το συναίσθημα, η Νέλσον πειραματίζεται με τα είδη, διατηρώντας ατόφιο το συγγραφικό της στυλ. Η ειλικρίνεια του βιώματος και ο ανθρωπισμός που πάντα υπάρχει στον πυρήνα των γραπτών της κερδίζει ακόμα και όσους ενοχλούνται με το στιλιζάρισμα και το εξεζητημένο ύφος.

Λυρικό, καλειδοσκοπικό, οξυδερκές και επιδέξιο, το Σπουδή στο μπλε αποδεικνύει ή μάλλον υπενθυμίζει το πόσο χαρισματική είναι η Αμερικανίδα συγγραφέας και στοχάστρια.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι μεταφράστρια, απόφοιτος του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Αγγλικών και Αμερικανικών Σπουδών.