«Ένα ποτήρι οργή» του Ραντουάν Νασσάρ (κριτική) – Ερωτική μάχη μέχρις εσχάτων

«Ο ερωτευμένος είναι ταυτόχρονα τύραννος και σκλάβος», λέει μιλώντας για τον έρωτα ο Μιγκέλ ντε Ουναμούνο στο Τραγικό αίσθημα της ζωής (μτφρ. Ηλίας Π. Νικολούδης, εκδ. Printa). Και αναλύει διεξοδικά την άποψή του, περιγράφοντας τους μηχανισμούς συμπεριφοράς των ερωτευμένων και τη διαρκή πάλη στην οποία βρίσκονται.

Ο Ραντουάν Νασσάρ στο Ένα ποτήρι οργή (μτφρ. Αθηνά Ψύλλια, εκδ. Πατάκη) μάς παρουσιάζει στην πράξη και πολύ γλαφυρά την αντιπαλότητα των δύο φύλων, την αμφιθυμία των συναισθημάτων δύο ερωτευμένων ανθρώπων, τον μέχρις εσχάτων αλληλοσπαραγμό τους.

Ο έρωτας παιχνίδι εξουσίας

Έχουμε λοιπόν ένα ζευγάρι εραστών, που περνά μια νύχτα πάθους σε ένα σπίτι στην εξοχή. Εκείνος, ένας μεσήλικας που έχει αυτοεξοριστεί στη φάρμα του, σε κάποια επαρχία της Βραζιλίας, και ασχολείται με την καλλιέργεια της γης. Εκείνη, αρκετά νεότερή του, δικηγόρος, έξυπνη και πολιτικοποιημένη.

Εκείνος, όσο την περιμένει, σκέφτεται το πόσο καλά γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, και το πόσο έχουν εξασκηθεί στο να λειτουργούν με τέτοιο τρόπο, ώστε να φτάνουν στον μεγαλύτερο βαθμό ηδονής. Θεωρεί ότι εκείνος είναι ο κυρίαρχος του παιχνιδιού, ένας μικρός θεός, που κινεί τα νήματα των συνευρέσεων μαζί της ανάλογα με τις διαθέσεις του, σίγουρος για τη δύναμη της γοητείας που της ασκεί και το μέγεθος της ευχαρίστησης που εκείνη απολαμβάνει εξαιτίας των σωστών χειρισμών του, και βέβαιος για την υπεροχή του απέναντί της, σε κάθε τομέα.

Εκείνη έρχεται, και η βραδιά κυλά έτσι όπως το περίμεναν και το επιθυμούσαν. Την επόμενη μέρα όμως, και ενώ παίρνουν το πρωινό τους, εκείνος παρατηρεί ότι τα μυρμήγκια φυλλοκόπτες έχουν καταστρέψει το φύλλωμα από το λιγούστρο του φράχτη του, δημιουργώντας εκεί μια τρύπα. Το γεγονός αυτό πυροδοτεί μια έκρηξη οργής από μέρους του, τόσο προς τα μυρμήγκια, τα οποία εξολοθρεύει ρίχνοντάς τους δηλητήριο και ποδοπατώντας τα, όσο και στη συνέχεια προς τη σύντροφό του, η οποία εκπλήσσεται από την υπερβολική του αντίδραση για τη ζημιά στο φυτό.

Ο Ραντουάν Νασσάρ γεννήθηκε το 1935 στην πολιτεία του Σάο Πάολο, από μετανάστες Λιβανέζους γονείς. Σπούδασε στη Νομική Σχολή (την οποία εγκατέλειψε στο πέμπτο έτος) του Πανεπιστημίου του Σάο Πάολο. Στη λογοτεχνία εμφανίστηκε το 1975 με το μυθιστόρημα Lavoura arcaica (Αρχαία καλλιέργεια, υπό έκδοση από τις Εκδ. Πατάκη). Το 1978 δημοσίευσε τη νουβέλα Ένα ποτήρι οργή (Um copo de cόlera), γραμμένη το 1970. Τα δύο αυτά βιβλία αποτελούν τα σημαντικότερα έργα του και συγκαταλέγονται στα σπουδαιότερα της σύγχρονης βραζιλιάνικης λογοτεχνίας. Ο Νασσάρ ιδιωτεύει από το 1984, ασχολούμενος με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. To 2016 του απονεμήθηκε το βραβείο Camoes, η κοινή διάκριση Πορτογαλίας και Βραζιλίας για τον σημαντικότερο συγγραφέα, ενώ το Ένα ποτήρι οργή έχει τιμηθεί με το Premio Jabuti, τη διάκριση για το καλύτερο μεταφρασμένο έργο Bραζιλιάνου συγγραφέα. Η Αρχαία καλλιέργεια μεταφέρθηκε το 2001 στον κινηματογράφο από τον Luiz Fernando Carvalho.

Αρχίζουν μια λεκτική αψιμαχία που κλιμακώνεται και φτάνει σε ένα κρεσέντο αλαζονείας, κυνισμού, ύβρεων και προσβολών μεταξύ τους. Εκείνος της καταλογίζει ότι παρά τις προοδευτικές ιδεολογικές τοποθετήσεις της, έχει αφήσει το σύστημα να την καταπιεί και ακολουθεί τις επιταγές του, χωρίς καμία αντίδραση.

Εκείνη τον χτυπάει στον ανδρισμό του, τον λέει αδερφή, τον λέει φασίστα, κοροϊδεύει την απομάκρυνσή του από τον κόσμο, που δεν έγινε καν για οικολογικούς λόγους, την αδυναμία του να πάρει μέρος σε μια διεργασία όντας παρών στο κοινωνικό σύνολο, και την αφοσίωσή του μόνο στα ζώα και στα φυτά. Δεν σταματούν να εξακοντίζουν ειρωνικά σχόλια, να σαρκάζουν, να ταπεινώνουν ο ένας τον άλλον, και να διέρχονται κάθε μέσον, για να βγουν νικητές και κυρίαρχοι, σε ένα παιχνίδι χωρίς κανόνες.

Χωρίς έλεγχο

Έχουν χάσει και οι δύο τον έλεγχο και, μέσα στη φλεγόμενη ατμόσφαιρα που επικρατεί, οι δυο τους δεν είναι παρά δυο εχθροί, έτοιμοι να φάνε ο ένας τις σάρκες του άλλου, ή, μήπως, να φαγωθούν από αυτόν; Ο αγώνας διεξάγεται τόσο σε σωματικό όσο και διανοητικό επίπεδο, και με τους δύο να επιστρατεύουν όλη την επιχειρηματολογία που διαθέτουν. Η επιθυμία τους να κυριαρχήσουν συνυπάρχει παράλληλα με την επιθυμία τους να κυριαρχηθούν, και αυτά τα αντικρουόμενα συναισθήματα, τους κάνουν ευρηματικούς, επίμονους και δυνατούς μέχρι την τελική συντριβή τους.

Η αφήγηση γίνεται σε α’ πρόσωπο από την πλευρά του άνδρα της ιστορίας. Έχουμε διεξοδική και με μεγάλη γλωσσική ακρίβεια περιγραφή της κατάστασης σε όλες τις φάσεις της.

Η αφήγηση γίνεται σε α’ πρόσωπο από την πλευρά του άνδρα της ιστορίας. Έχουμε διεξοδική και με μεγάλη γλωσσική ακρίβεια περιγραφή της κατάστασης σε όλες τις φάσεις της. Για τις ώρες της αναμονής και της προετοιμασίας της συνάντησης, όπως και για τη συνεύρεσή τους, η οποία περιγράφεται αρκούντως ερεθιστικά, αλλά με κομψότητα και λίαν προσεγμένη επιλογή λέξεων, αποφεύγοντας οτιδήποτε χυδαίο.

Πολύ μεγαλύτερη έκταση δίνεται στην περιγραφή της διένεξης, το πώς αλλάζει ριζικά η διάθεση και των δύο, το πώς εξαφανίζεται η όμορφη ατμόσφαιρα και επικρατεί μιαν άλλη, άγρια, φλεγόμενη, εκρηκτική, στην οποία αιωρείται πάντα ο πόθος, τον οποίο όμως φροντίζουν να κρύβουν κάτω από τις εκρήξεις θυμού.

Μετά τη συντριβή

Ποια θα είναι η κατάληξη της σχέσης τους; Τι θα επακολουθήσει μετά τη συντριβή; Θα υπάρξουν νικητές και ηττημένοι; Και τι είναι τελικά επικρατέστερο σε έναν ερωτευμένο, η ανάγκη να κατακτά ή να κατακτιέται, να κυριαρχεί ή να κυριαρχείται;

Ένα μικρό σε έκταση αλλά πολύ πυκνό κείμενο, με ζωντανή, ρευστή γλώσσα, με ισχυρές μεταφορές, περίπλοκους συλλογισμούς, αλλά και με αρκετές πολιτικές νύξεις. Μακροπερίοδος λόγος, με προτάσεις που καλύπτουν ακόμα και σελίδες ολόκληρες και κάνουν τον αναγνώστη να λαχανιάζει, προσιδιάζοντας στο σωματικό και λεκτικό λαχάνιασμα των δύο εραστών.

Ένα κείμενο που περιγράφει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την τραγικότητα του έρωτα, τα ύψη στα οποία ανεβαίνει και τα βάθη στα οποία κατέρχεται, την αέναη πάλη αγάπης και μίσους, ηδονής και πόνου, λογικής και συναισθήματος, ελπίδας και απελπισίας που τον χαρακτηρίζει.

Ένα κείμενο για την απάνθρωπη πλευρά του έρωτα, αλλά και την άλλη, την τρυφερή κι ανθρώπινη. Η μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά αποδίδει στην εντέλεια την πυκνότητα του κειμένου και την εκρηκτική κατάσταση που αυτό περιγράφει. Το 1999 το βιβλίο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο. Την ομότιτλη «Um copo de colera» μεγάλου μήκους ταινία σκηνοθέτησε ο Aluzio Abranches.

^＊Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΟΥΚΟΥΛΗ είναι εκπαιδευτικός.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«… κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει κάποιον που ποδοπατά τους άλλους να διαμαρτυρηθεί ότι οι άλλοι τον ποδοπατούν, πρώτα όμως χρειάζεται να δει τη δική του πατούσα, το σώμα πριν το ρούχο, τη μύχια αποκάλυψη που προηγείται της μετάληψης και, αν το ήθελα, θα μπορούσα να βρω πολλούς λόγους για να της κόψω τη φόρα, δεν ήμουν τόσο αφελής, ώστε να απαιτώ συνέπεια, δεν περίμενα αυτό από εκείνη, ούτε καν εγώ δεν θα καυχιόμουν ότι την είχα, μόνο ηλίθιοι και ξετσίπωτοι κηρύσσουν πως υπηρετούν έναν μοναδικό κύριο, εντέλει είμαστε όλοι κτήνη γεννημένα από την ίδια βρομερή κοιλιά, φορείς των πιο ελεεινών αντιφάσεων, όταν όμως κάποιος επιδεικνύει τη σεμνότητά του και καμαρώνει για το ήθος του, ας παραδεχτεί τουλάχιστον εξαρχής την έλλειψη ντροπής…»