«Ιστορίες από το Ουέσσεξ και άλλα διηγήματα» του Τόμας Χάρντυ (κριτική) – Πάθη στην αγγλική ύπαιθρο του 19ου αιώνα

«Το μυστικό της μυθοπλασίας και του δράματος έγκειται 
στη συναρμογή πραγμάτων ασυνήθιστων
με τα αιώνια και τα οικουμενικά».
Τόμας Χάρντυ

Ο έξοχος συγγραφέας Τόμας Χάρντυ (1840-1928) δημοσίευε ιστορίες σε περιοδικά για βιοπορισμό, καθιερώνοντας ως γραμματολογικό είδος το νατουραλιστικό αφήγημα που πλησίαζε σε μέγεθος τη νουβέλα. Οι Ιστορίες από το Ουέσσεξ, δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά το 1888, ενώ ο συγγραφέας αναδιαμόρφωνε τη διάταξή τους κατά τη διάρκεια της ζωής του. Σ’ αυτήν την πρώτη έκδοση εντασσόταν και ο «Αφηρημένος πάστορας», ενώ στην τρίτη έκδοση εντάχθηκαν τα αφηγήματα «Μια παράδοση του 1804» και «Ο μελαγχολικός ουσάρος».

Η σφύζουσα, ατμοσφαιρική μετάφραση των εκδόσεων Ροές στις Ιστορίες από το Ουέσσεξ και άλλα διηγήματα είναι της Έφης Φρυδά και περιλαμβάνει εννέα επιλεγμένα διηγήματα, τον εγκωμιαστικό επικήδειο της Βιρτζίνια Γουλφ και ένα επίμετρο για τον Χάρντυ ως μυθιστοριογράφο από τον Ντέσμοντ Χόουκινς. Ο αναγνώστης συναντά περιστατικά, ανέκδοτα και λαϊκές δοξασίες της αγγλικής υπαίθρου των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα που είχαν χαρακτηρισθεί από τον συγγραφέα ως «tales» και όχι ως «stories», επειδή δεν είχαν τη μονοσημαντότητα του διηγήματος και επειδή συνδύαζαν παραδοσιακές ή και μελοδραματικές πλοκές με κάποια στοιχεία σύγχρονης ευαισθησίας.

Κατά κανόνα ο Χάρντυ παρουσίαζε στους βικτωριανούς συγκαιρινούς του ηρωίδες που δεν εναρμονίζονταν με τα στερεότυπα της εποχής του περί απάθειας και άγνοιας του ερωτισμού των γυναικών. 

Οι εκδόσεις Ροές κάνουν μιαν επιλογή από διηγήματα αυτού του κλίματος: τα διηγήματα «Το βέτο του γιου», «Στον δυτικό τομέα» και «Βιολιτζής» αντλήθηκαν από τη συλλογή «Οι μικρές ειρωνείες της ζωής» (“Life's Little Ironies”, 1874) γιατί είχαν το «χρώμα» και το ύφος του Ουέσσεξ (δεν είναι τυχαίο ότι το 1874 ήταν η χρονιά του γάμου του και η χρονιά κατά την οποία ο Χάρντυ αναγνωρίστηκε ως συγγραφέας, με τη δημοσίευση του μυθιστορήματος Μακριά από το αγριεμένο πλήθος).

Μια καλή επιλογή διηγημάτων ύφους «Ουέσσεξ»

Κατά κανόνα ο Χάρντυ παρουσίαζε στους βικτωριανούς συγκαιρινούς του ηρωίδες που δεν εναρμονίζονταν με τα στερεότυπα της εποχής του περί απάθειας και άγνοιας του ερωτισμού των γυναικών (δεν ξεχνούμε ποτέ τη Ναστάζια Κίνσκι στην υπέροχη κινηματογραφική μεταφορά του «Τες, γλυκιά μου ξαδέλφη» από τον Πολάνσκι). Το «Μια ευφάνταστη γυναίκα» (“An imaginative woman”) πότε το ενέτασσε στις συλλογές διηγημάτων του και πότε όχι: η Έλλα Μάρτσμιλλ, βουτηγμένη σ’ έναν πληκτικό γάμο και συναισθηματικά ακάλυπτη, θαυμάζει κι ερωτεύεται έναν ποιητή που τον θεωρεί καλύτερό της, αναπλάθοντας την εικόνα του από μια φωτογραφία και κάνοντας μιαν απονενοημένη προσπάθεια να διοργανώσει τη συνάντηση που δεν θα γίνει ποτέ: ένα παλτό, ένα ασήμαντο αντικείμενο, μια τούφα μαλλιών, οδηγούν στη σκοτεινή έκβαση της ιστορίας.

Όπως έγραψε ο Φίλιπ Λάρκιν: «Κατά την άποψή μου το βάσανο, η θλίψη, και η εκτεταμένη εξέταση του πόνου στο έργο ως κεντρικού ζητήματος θα πρέπει να είναι το πρώτο καθήκον του αληθινού κριτικού του Τόμας Χάρντυ» – αυτός ο βαθύτατα βιωμένος πόνος, ένας ανεκπλήρωτος, πλατωνικός έρωτας που μεταγγίζεται, ως δια μαγείας, στη γέννηση ενός παιδιού, είναι ένα μοτίβο που επανέρχεται στο νατουραλιστικό θέατρο των Σκανδιναβών.

Η φύση της αγγλικής υπαίθρου στο κείμενο του Χάρντυ δεν παίζει ρόλο διακοσμητικό, αλλά είναι βαθιά συνδεδεμένη με τη διαμόρφωση του ψυχισμού και ανακλά το πεπρωμένο των χαρακτήρων.

Πολλά διαφορετικά μυθιστορήματα εγκυμονούνται στα εκτεταμένα αυτά διηγήματα, δύο από τα οποία αφορούν δήμιους και εκτελέσεις. Οι «Τρεις Ξένοι» (“Three strangers”) είναι μια παράξενα κωμική ιστορία, αρκετά φαταλιστική και με θεατρικά ευρήματα που ο παντόπτης αφηγητής επινοεί για την εξεικόνιση του δήμιου. Η δεξιοτεχνικά σφιχτοδεμένη πλοκή εδώ διαδραματίζει τον κύριο ρόλο, ενώ κυριαρχούν ο φόβος της εκτέλεσης, η διακωμώδηση του θανάτου και η αποθέωση της ανθρώπινης φύσης με όλες της τις αδυναμίες. Η φύση της αγγλικής υπαίθρου στο κείμενο του Χάρντυ δεν παίζει ρόλο διακοσμητικό, αλλά είναι βαθιά συνδεδεμένη με τη διαμόρφωση του ψυχισμού και ανακλά το πεπρωμένο των χαρακτήρων.

Το διήγημα «Η κυρα-Τσαντλ» (“Old mrs. Chundle”, 1888-1890) δεν δημοσιεύθηκε ποτέ όσο ζούσε ο Χάρντυ, γιατί ο ίδιος το είχε αποκηρύξει. Το διήγημα «Συντοπίτες» (“Fellow Townsmen”) εκτυλίσσεται στη βιομηχανική πόλη Ντόρσετ στους κόλπους της ευυπόληπτης μεσαίας τάξης με τον επιχειρηματία Μπαρνέτ, τον ταλαίπωρο νεαρό δικηγόρο Ντάουνι και τον χειρουργό Τσάρλσον. Ο Μπαρνέτ βιώνει έναν δυστυχισμένο γάμο και μια πρώην αγαπημένη του, η Λούσυ, παντρεύεται τον καλύτερό του φίλο. Ο Χάρντυ εκφράζει τη ριζική του αντιπάθεια για τις ταξικές διακρίσεις και την ιεραρχία του χρήματος.

Σαθρές οικογενειακές σχέσεις και σκηνοθετημένες συνθήκες ζωής

Στο διήγημα «Το βέτο του γιου» (“The son’s veto”) η επιμελημένη κόμη της χωλής κυρίας καθιερώνει μιαν έντονη αντίστιξη προς τη φιγούρα του υπεροπτικού γιου που ανέλαβε ως χήρα να αναθρέψει – ιδιαίτερη βαρύτητα στους διαλόγους έχει ο ρόλος της γραμματικής. Ο «Βιολιτζής» (“The fiddler of the reels”) και οι «Παρείσακτοι στον λόφο» (“Interlopers at the knap”), το «Σακατεμένο χέρι» (“The Withered Arm”) και το «Στον δυτικό τομέα» (“On the western circuit”) δημιουργούν κάποιες επίπλαστες συνθήκες (στο τελευταίο, η Ήντιθ γράφει τις επιστολές της αναλφάβητης υπηρέτριάς της προς τον δικηγόρο που την αποπλάνησε, με τον τρόπο που θα το έκανε ο Συρανό ντε Μπερζεράκ).

Ποια είναι η αληθινή φύση του γάμου του 19ου αιώνα και ποια η αντίληψή του περί κανονικότητας; Ποια είναι η θέση της γυναίκας σ’ εκείνη την κοινωνία; Ποια είναι τα πρώτα συμπτώματα που δίνει ο θάνατος; Ποιοι είναι οι περιορισμοί που έκαναν τη ζωή των ανθρώπων μια ζωή με κατεσταλμένα συναισθήματα, με συνεχείς περιορισμούς, με μελαγχολία;

Μια σειρά από αγαπημένα θέματα του Χάρντυ –π.χ, το χτίσιμο μιας έπαυλης, συμβόλου ευημερίας και υψηλής κοινωνικής θέσης, σε αντίθεση με το σκηνικό ενός μικρού, φτωχικού διαμερίσματος με τη σιφονιέρα και δαγκεροτυπία στο τζάκι, η «ευγένεια της ψυχής» (politesse du coeur) που διακρίνει κάποιες γυναικείες φιγούρες, ή τα hintocks, οι περιποιημένες καλύβες βοσκών με το υπαίθριο μπάνιο και την όμορφη θέα στο τοπί – έρχονται και επανέρχονται σε όλα τα διηγήματα από το Ουέσσεξ: πρόκειται για μια φανταστική, κατά το ήμισυ επινοημένη περιοχή, που όμως συγκεντρώνει γνωρίσματα των αληθινών επαρχιών Μπέρκσιρ, Ντέβον, Ντόρσετ, Χάμσιρ, Σόμερσετ, Μπρίντπορτ, Σόλσμπερυ και Ουίλτσιρ.

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» αναμένεται το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Κριτική.

Αποσπάσματα από το βιβλίο

«Τα ποιήματά της, υποβεβλημένα με ανδρικό ψευδώνυμο, είχαν δημοσιευτεί σε δεύτερης διαλογής περιοδικά, και σύο περιπτώσεις σε κάποια σημαντικότερα. Σε ένα απ’αυτά, μια σελίδα έφερε στο κάτω μέρος με ψιλά γράμματα το ποιητικό της ξέσπασμα, και πιο ψηλά, με μεγάλα γράμματα, μερικούς στίχους πάνω στο ίδιο θέμα, γραμμένους απ’αυτόν, τον Ρόμπερτ Τρέουι. Είχαν κι οι δυο χτυπηθεί από ένα τραγικό γεγονός που κατέγραψαν οι εφημερίδες, χρησιμοποιώντας το ταυτόχρονα ως έμπνευση»

«Μια ευφάνταστη γυναίκα»

«Την ημέρα εκείνη λοιπόν, μόλις (ο βοηθός εφημέριος) βγήκε από το βεστιάριο, είδε με μεγάλη ικανοποίηση την κυρία Τσαντλ να κάθεται στητή, σε στάση προσοχής, με το κεφάλι κοντά στην κάτω οπή του ηχητικού σωλήνα, και με μια έκφραση τέτοιας αυταρέσκειας που, ως φαίνεται, η ψυχή της χρειαζόταν το ειδικό αυτό μηχάνημα για να τη νιώσει, εκεί που για άλλου ςαρκούσε ένας τρόπος απλός, καθημερινός»

«Η κυρα-Τσαντλ»

«Μπορεί να κληρονόμησα την προτίμηση για μαλτ απ’τον πατέρα μου, αλλά απ’της μητέρας την πλευρά αγαπώ τον μηλίτη. Κράταγε από τούτα τα μέρη, ξέρετε. Πρέπει να το πούμε: είναι ήρεμο ποτό-δεν λέει ψέματα για έναν άνθρωπο, όπως τα πιο αψιά. Αν πίνει κανείς με τη ρέγουλα μπορεί να βγάλει τον χρόνο χωρίς να ρίξει κάτω ξερό τον γείτονα, χωρίς κάποια παλιά γνωριμία να του μαυρίσει το μάτι»

«Παρείσακτοι στον λόφο»