«Μεγαλειότατε, βρήκαμε τη γη του Μπραζίλ, ή Το πιστοποιητικό γέννησης της Βραζιλίας» του Πέρο Βας ντε Καμίνια (κριτική)

Στις 9 Μαρτίου του 1500, κατά τη βασιλεία του Μανουέλ Α΄, μια αποστολή δεκατριών πλοίων ξεκινά από την Μπελέν της Πορτογαλίας για τις Ινδίες. Επικεφαλής είναι ο Πέδρο Άλβαρες Καμπράλ, Ιππότης του Τάγματος του Χριστού, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, με επιρροή στη βασιλική αυλή. Κυβερνήτες των υπόλοιπων πλοίων είναι οι μεγαλύτεροι θαλασσοπόροι της εποχής: Μπαρτολομέου Ντίας, Νικολάου Κοέλιο, Σάνσο ντε Τοβάρ, Βάσκο ντε Αταΐντε κ.ά. Στόχος του ταξιδιού είναι να δημιουργηθούν σταθερές εμπορικές σχέσεις ανάμεσα στην Πορτογαλία και κάποια λιμάνια του Ινδικού Ωκεανού. Είχε προηγηθεί βέβαια το ταξίδι του Βάσκο ντε Γκάμα στις Ινδίες, όμως δεν είχαν επιτευχθεί κάποιες εμπορικές συνεργασίες, καθώς ο ντε Γκάμα δεν διέθετε τις απαραίτητες διπλωματικές και εμπορικές ικανότητες.

Στην συγκεκριμένη αποστολή συμμετέχουν έμποροι, γιατροί, κληρικοί, στρατιώτες, διερμηνείς, αλλά και βαρυποινίτες, καταδικασμένοι σε εκτοπισμό στις νέες χώρες, με τον συνολικό αριθμό των συμμετεχόντων να κυμαίνεται ανάμεσα στα 1.200 έως 1500 άτομα.

Παράλληλα με το ταξίδι στις Ινδίες, ίσως και μυστικά, υπήρχε και το σχέδιο ανακάλυψης της Βραζιλίας, η ύπαρξη της οποίας, πιθανόν να ήταν ήδη γνωστή από τα ταξίδια άλλων θαλασσοπόρων. Χριστόφορος Κολόμβος, Βιθέντε Γιάνιεθ Πινθόν, Ντουάρτε Πασέκο Περέιρα, εικάζεται ότι είχαν προσεγγίσει στις ακτές της χώρας αυτής, αρκετό καιρό πριν. Στην συγκεκριμένη αποστολή συμμετέχουν έμποροι, γιατροί, κληρικοί, στρατιώτες, διερμηνείς, αλλά και βαρυποινίτες, καταδικασμένοι σε εκτοπισμό στις νέες χώρες, με τον συνολικό αριθμό των συμμετεχόντων να κυμαίνεται ανάμεσα στα 1.200 έως 1500 άτομα.

Ο Πέρο Βας ντε Καμίνια, πενήντα χρονών, αριστοκράτης, ικανός και καλλιεργημένος, ο οποίος έχει ασκήσει διάφορα δημόσια αξιώματα και απολαμβάνει της ιδιαίτερης εκτίμησης του βασιλιά Μανουέλ Α΄, παίρνει κι αυτός μέρος στην αποστολή. Είναι επιφορτισμένος με την ίδρυση μελλοντικού εμπορικού σταθμού στην Κοχιδόνε, με σκοπό να γίνει γραμματέας σε αυτόν τον εμπορικό σταθμό. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού είναι γραφέας στην υπηρεσία του αρχηγού του στόλου. Την Παρασκευή 1η Μαΐου του 1500 στέλνει στον βασιλιά Μανουέλ Α΄ μια επιστολή με την αναφορά του σχετικά με τις ημερομηνίες άφιξης στις Κανάριες Νήσους, στο Πράσινο Ακρωτήρι και στη στεριά, στην οποία φτάνουν μετά από ταξίδι σαράντα τεσσάρων ημερών και της δίνουν το όνομα Τέρα ντε Σάντα Κρους.

Πλήρης και λεπτομερής αναφορά γεγονότων

Η επιστολή ξεκινάει με τις συνηθισμένες αβρότητες προς τον βασιλιά και συνεχίζει με όλες τις λεπτομέρειες του ταξιδιού. Παρατίθενται οι ημερομηνίες άφιξης σε κάθε περιοχή -τις περισσότερες φορές αναφέρεται και η ώρα- καθώς και η αποχώρηση από αυτές, και περιγράφεται διεξοδικά ό,τι αντικρύζουν οι επισκέπτες πλησιάζοντας στη νέα γη. Πρώτα συναντούν φύκια, τα οποία μαρτυρούν την ύπαρξη κοντινής στεριάς, μετά κάποια πουλιά και, στη συνέχεια, βλέπουν ένα μεγάλο, ψηλό και στρογγυλό βουνό, το οποίο λόγω των ημερών του Πάσχα, ονομάζουν Μόντε Πασκοάλ. Βλέπουν οροσειρές, πεδινή γη με πλούσια βλάστηση, ανθρώπους συγκεντρωμένους στην ακτή. Οι άνθρωποι αυτοί είναι μαυριδεροί προς το κοκκινωπό, με ωραία πρόσωπα και μύτες, καλοκαμωμένοι και σφριγηλοί, και δεν έχουν καλυμμένο κανένα σημείο του σώματός τους.

Οι νεοφερμένοι θαυμάζουν τις τεράστιες εκτάσεις γης, το πλούσιο φυσικό περιβάλλον της περιοχής, το εξαιρετικό κλίμα και τα άφθονα νερά. Εντυπωσιάζονται από την καλλίγραμμη εμφάνιση των ντόπιων, από την καθαριότητά τους, από την αθωότητα την οποία εκπέμπουν, από την καλή τους υγεία, από τις ζηλευτές καμπύλες των γυναικών, τις οποίες σχεδόν καμία δική τους γυναίκα δεν διαθέτει. Οι άνδρες έχουν τρυπημένο το κάτω χείλος τους και στην τρύπα έχουν περασμένο ένα κόκκαλο. Κάποιοι φορούν στα μαλλιά τους καλύπτρες με χρωματιστά φτερά, κατά πάσα πιθανότητα από παπαγάλους, οι οποίοι αφθονούν στην περιοχή.

Εντυπωσιάζονται από την καλλίγραμμη εμφάνιση των ντόπιων, από την καθαριότητά τους, από την αθωότητα την οποία εκπέμπουν, από την καλή τους υγεία, από τις ζηλευτές καμπύλες των γυναικών, τις οποίες σχεδόν καμία δική τους γυναίκα δεν διαθέτει.

Οι αυτόχθονες δεν εκτρέφουν ζώα, δεν έχουν ξαναπιεί κρασί, τρέφονται με σπόρους και καρπούς, βάφουν κάποια σημεία του σώματός τους με μπογιές που το νερό δεν τις διαλύει, αντιθέτως, όταν βρέχονται, τα χρώματα γίνονται πιο λαμπερά. Έχουν φιλικές διαθέσεις και είναι δεκτικοί στη συνύπαρξη με τους επισκέπτες. Ανταλλάσσουν πρόθυμα τα τόξα και τα βέλη τους με σκουφιά και άλλα, μικρής αξίας αντικείμενα, άγνωστα σε αυτούς, που τους δίνουν τα μέλη της αποστολής. Βοηθούν τους επισκέπτες να μεταφέρουν ξυλεία στα πλοία, συμμετέχουν στις λατρευτικές τελετές τους, αν και δεν ξέρουν τη σημασία τους, χορεύουν τους παράξενους χορούς τους, δέχονται αυτά που τους προσφέρουν για φαγητό, καθώς όλοι τους συμπεριφέρονται φιλικά και με τον απαραίτητο σεβασμό.

Ο Πέρο ντε Καμίνια καταγράφει προσεκτικά τις δραστηριότητες της κάθε μέρας στη νέα γη, τις συναλλαγές με τους ιθαγενείς, τη συμπεριφορά και τα έθιμά τους. Παρατηρεί και σχολιάζει λεπτομερώς κάθε τι που πέφτει στην αντίληψή του και θέλει να μεταφέρει επακριβώς στον βασιλιά την κατάσταση που επικρατεί εκεί. Εκφράζει την άποψη ότι οι ντόπιοι θα ήταν εύκολο να γίνουν χριστιανοί, καθώς θεωρεί ότι δεν έχουν δική τους θρησκεία, και πιθανολογεί ότι στην περιοχή θα υπάρχει χρυσός κι ασήμι. Αναφέρει την περιοχή σαν γη του Μπραζίλ, από το δέντρο Pau-brasil, το οποίο έχει κοκκινωπό χρώμα και από το οποίο βγάζουν μια κόκκινη χρωστική ουσία.

Ο Πέρο ντε Καμίνια κλείνει την επιστολή του με την υπόσχεση ότι θα υπηρετεί τον βασιλιά του με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, και, σαν ανταμοιβή για τις υπηρεσίες του, ζητά μια προσωπική χάρη που σχετίζεται με ένα συγγενικό του πρόσωπο.

Κείμενο πλήρες και με λογοτεχνικές αρετές

Δεν χωρά αμφιβολία ότι ο επιστολογράφος είναι δεινός χρήστης της γλώσσας. Ο λόγος του είναι γνήσιος, αυθεντικός κι ανεπιτήδευτος, αναλυτικός και ακριβής, με λεπτομερείς περιγραφές και πλούσια καλολογικά στοιχεία, αλλά χωρίς καθόλου υπερβολές. Περιγράφει με εξαιρετικό τρόπο το τοπίο, τις φυσικές ομορφιές των εδαφών και τους αυτόχθονες. Το κείμενο αποτελεί μια, θα μπορούσαμε να πούμε, δημοσιογραφική καταγραφή, μια ολοκληρωμένη μαρτυρία για τη νέα γη και τους ανθρώπους της, για τη συνάντηση των δύο πολιτισμών, από έναν αυτόπτη μάρτυρα.

ο κείμενο αποτελεί μια, θα μπορούσαμε να πούμε, δημοσιογραφική καταγραφή, μια ολοκληρωμένη μαρτυρία για τη νέα γη και τους ανθρώπους της, για τη συνάντηση των δύο πολιτισμών, από έναν αυτόπτη μάρτυρα.

Οι αποστολές σε νέες κι άγνωστες περιοχές είχαν στόχο τον προσηλυτισμό των ιθαγενών στη χριστιανική θρησκεία και, παράλληλα, την οικονομική εκμετάλλευση της γης τους. Μετά την επιστολή ενημέρωσης για την εύρεση της Βραζιλίας, ο βασιλιάς της Πορτογαλίας οργανώνει κι άλλες αποστολές προς την συγκεκριμένη περιοχή, η οποία αρχίζει να προκαλεί το ενδιαφέρον και των Ισπανών. 500.000 έως 1.000.000 άνθρωποι υπολογίζεται ότι ζούσαν τότε στην περιοχή. Η παραβίαση της συνθήκης της Τορδεσίγιας, η οποία ρύθμιζε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις κτήσεις Ισπανίας -Πορτογαλίας, έχει σαν αποτέλεσμα τις εμπόλεμες επιχειρήσεις μεταξύ τους, οι οποίες οδηγούν στο θάνατο μεγάλο αριθμό ιθαγενών και στην υπερεκμετάλλευση των πόρων της περιοχής.

Πιστοποιητικό γέννησης της χώρας

Η επιστολή του Πέρο ντε Καμίνια έχει μεγάλη ιστορική και λογοτεχνική αξία. Γράφτηκε τη στιγμή της πρώτης επαφής με αυτό το νέο κόσμο και είναι το πρώτο επίσημο έγγραφο, στο οποίο γίνεται αναφορά για την εύρεση της Βραζιλίας, έτσι θεωρείται η ληξιαρχική πράξη γέννησης της χώρας αυτής, η πρώτη σελίδα στην ιστορία της, καθώς και το πρώτο λογοτεχνικό της κείμενο. Το χειρόγραφο ήρθε στο φως το 1790 στο Archivo da Torre do Tombo στη Λισαβόνα, από τον Ισπανό ιστορικό Juan Bautista Munoz, και δημοσιεύτηκε το 1817, όταν την συμπεριέλαβε ο Μανουέλ Άιρες ντε Καζάλ στο έργο του Corografia Brasilica, που είναι και το πρώτο βιβλίο που εκδόθηκε στη Βραζιλία.

Το 2005 η επιστολή εντάχθηκε στον διεθνή κατάλογο «Μνήμη του κόσμου» της UNESCO. Στην ιστοσελίδα του Οργανισμού αναφέρεται: «Πρόκειται για το πρώτο γραπτό κείμενο στο οποίο περιγράφονται η χώρα και οι άνθρωποι που αργότερα αποτέλεσαν τη Βραζιλία. [...] Τα γεγονότα που εξιστορούνται, η ποιότητα των περιγραφών, τόσο των ανθρώπων όσο και της γης, και η καταγραφή του πολιτισμικού διαλόγου με έναν λαό μέχρι τότε άγνωστο στην Ευρώπη κάνουν αυτή την επιστολή ένα μοναδικό ντοκουμέντο. Οι άφθονες λεπτομέρειες και οι οξυδερκείς παρατηρήσεις μάς κάνουν να αισθανόμαστε αυτόπτες μάρτυρες αυτής της συνάντησης».

Ο Πέρο ντε Καμίνια στέλνει στο βασιλιά την αναφορά του την 1η Μαΐου 1500, από το Πόρτο Σεγκούρο, με το πλοίο ανεφοδιασμού του στόλου. Η αποστολή συνεχίζει το ταξίδι της προς τις Ινδίες, ιδρύει εμπορικούς σταθμούς στην Κοχίν, δημιουργεί επαγγελματικές συνεργασίες και αποκτά πλούσια εμπορεύματα. Όμως κάποιοι φανατικοί ινδουιστές και μουσουλμάνοι, υποκινούμενοι από τους Άραβες εμπόρους, τους επιτίθενται, και στις συμπλοκές, ο επιστολογράφος χάνει τη ζωή του.

Εκτός από την επιστολή του Πέρο ντε Καμίνια, υπάρχουν άλλα δύο έγγραφα, μικρότερης σημασίας, τα οποία αναφέρονται στο ίδιο θέμα. Η επιστολή του Μέστρε Ζοάο, αστρονόμου, ο οποίος παρακινεί τον βασιλιά να αναζητήσει τη γη στο συγκεκριμένο σημείο του χάρτη, και η αναφορά ενός ανώνυμου πλοηγού, στην οποία δίνονται εν συντομία παρόμοιες πληροφορίες με εκείνες της επιστολής.

Η επιστολή, έξοχα μεταφρασμένη από την Μαρία Παπαδήμα, συνοδεύεται από μια εκτενή και κατατοπιστική εισαγωγή της μεταφράστριας, όπου δίνονται όλες οι απαραίτητες πληροφορίες για τα γεγονότα με τα οποία η επιστολή αυτή συνδέεται, καθώς και ένα χρονολόγιο από την ανακάλυψη της Βραζιλίας μέχρι την διακήρυξη της ανεξαρτησίας της.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Μου φαίνονται άνθρωποι τόσο αθώοι, ώστε, αν μπορούσαμε να τους καταλάβουμε κι εκείνοι εμάς, θα γίνονταν πάραυτα χριστιανοί, γιατί, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν έχουν ούτε γνωρίζουν καμιά πίστη. Συνεπώς, αν οι εκτοπισμένοι που οφείλουν να μείνουν εδώ μάθουν καλά τη γλώσσα τους και μπορούν να τους καταλάβουν, δεν αμφιβάλλω ότι θα γίνουν χριστιανοί και θα ασπαστούν την αγία πίστη μας, σύμφωνα με τις άγιες προθέσεις της Μεγαλειότητάς σας. Είθε ο Κύριός μας να τους φέρει σ’ αυτή, γιατί είναι βέβαιο πως αυτοί οι άνθρωποι είναι καλοκάγαθοι και απλοί και όποια σφραγίδα και να θελήσουμε να βάλουμε πάνω τους θα εντυπωθεί αμέσως. Κι αν ο Κύριός μας τους έδωσε ωραία κορμιά κι ωραία πρόσωπα, όπως σε καλούς ανθρώπους, κι αν μας οδήγησε εδώ, νομίζω πως αυτό δεν έγινε χωρίς λόγο. Αφού, λοιπόν, η Μεγαλειότητά σας επιθυμεί τόσο πολύ να διαδοθεί η αγία καθολική πίστη, πρέπει να ασχοληθεί με τη σωτηρία τους. Και αν το θέλει ο Θεός, έτσι θα γίνει, χωρίς μεγάλη προσπάθεια».