«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (κριτική)

Το αυτοβιογραφικό αφήγημα της Ανί Ερνό αναφέρεται σε μια εποχή που οι γυναίκες δεν αντιμετωπίζονταν ακόμα ως αυτόνομα σεξουαλικά υποκείμενα, αλλά σαν χρηστικά αντικείμενα προς όφελος των αντρών.

Το πρώτο φεμινιστικό κύμα, κατά τη διάρκεια του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, επικεντρώθηκε στην ανάγκη να παραμείνουν οι γυναίκες ασφαλείς από το «επικίνδυνο» σεξ, αποφεύγοντας την κακοποίηση, τον βιασμό και την άμβλωση, με κάθε τρόπο, ακόμα και με την αποχή από την ερωτική πράξη. Κατά το δεύτερο φεμινιστικό κύμα, τη δεκαετία του ’60, η «πολιτική του σεξ» μεταφέρθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης, με τις φεμινίστριες να προτάσσουν τη σεξουαλική απελευθέρωση και την πρόσβαση των γυναικών κάθε κοινωνικής τάξης στη σεξουαλική εκπαίδευση, την αντισύλληψη και την άμβλωση.

Ωστόσο, τη χρονική περίοδο που διαδραματίζονται τα γεγονότα του αυτοβιογραφικού αφηγήματος της Ερνό, οι γυναίκες δεν είχαν ακόμα πολλές επιλογές σε περίπτωση που αποφάσιζαν να προβούν σε διακοπή κύησης: υποβάλλονταν σε μια ταπεινωτική διαδικασία, επικίνδυνη για τη σωματική τους ακεραιότητα η οποία αποτελούσε την ίδια στιγμή παράνομη δραστηριότητα. Η άμβλωση έγινε τελικά νόμιμη στη Γαλλία το 1975.

Η αφήγηση ξεκινά με την περιγραφή της αναμονής αντρών και γυναικών σε έναν προθάλαμο νοσοκομείου λίγο πριν από το 2000. Ανάμεσά τους και η συγγραφέας που αγωνιά για τα ιατρικά αποτελέσματα προκειμένου να πληροφορηθεί αν έχει AIDS, ίση μεταξύ ίσων, ανάμεσα στους υπόλοιπους ασθενείς, ανεξάρτητα από φύλο, φυλή, κοινωνική θέση. Στην συνέχεια οι αναγνώστες μεταφέρονται στο 1960 όταν η συγγραφέας, εικοσιτριάχρονη φοιτήτρια φιλολογίας τότε που έχει μείνει έγκυος, προσπαθεί να απαλλαγεί από την ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη της, βιώνοντας μια σειρά από δυσάρεστες καταστάσεις που την ωθούν στη βίαιη και οριστική ενηλικίωσή της.

Μια ερωτική σχέση που δεν έχει για την Ερνό ιδιαίτερη σημασία, γίνεται η αιτία να μείνει έγκυος και να περάσει δύο μήνες αναζητώντας λύση στο πρόβλημά της, ψάχνοντας στήριξη σε συμφοιτητές και των δύο φύλων, ζητώντας τη βοήθεια ενός γιατρού, επιχειρώντας να προκαλέσει η ίδια έκτρωση...

Μια ερωτική σχέση που δεν έχει για την Ερνό ιδιαίτερη σημασία, γίνεται η αιτία να μείνει έγκυος και να περάσει δύο μήνες αναζητώντας λύση στο πρόβλημά της, ψάχνοντας στήριξη σε συμφοιτητές και των δύο φύλων, ζητώντας τη βοήθεια ενός γιατρού ο οποίος, δίχως να σεβαστεί την επιθυμία της, της χορηγεί ενέσεις που σταματούν την αποβολή, επιχειρώντας να προκαλέσει η ίδια έκτρωση με τη χρήση μιας βελόνας πλεξίματος. Η αναζήτησή της θα τη φέρει στο κατώφλι μιας νοσοκόμας που συστηματικά και για ένα ικανό χρηματικό ποσό βοηθά τις γυναίκες να απαλλαγούν από ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες· εκεί θα ξεκινήσει η νέα και τελευταία φάση του μαρτυρίου της με την ολοκλήρωση της αποβολής του εμβρύου που θέτει τη ζωή της σε κίνδυνο και επιβάλλει την επείγουσα εισαγωγή της στο νοσοκομείο.

Η Ανί Ερνό μιλά για την εμπειρία της με τρόπο ευθύ, άμεσο και απλό, δίχως να καταφεύγει στον συναισθηματισμό ή να στοιχειοθετεί ένα κατηγορητήριο εναντίον του νεαρού που την άφησε έγκυο και του αντρικού φύλου γενικότερα, του ιατρικού συστήματος ή των συμφοιτητών που δεν της συμπαραστάθηκαν όσο θα ήθελε. Τα πάντα είναι ιδωμένα εντός του συγκεκριμένου ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου μιας εποχής όπου οι αμβλώσεις ήταν ακόμα παράνομες και μπορούσαν να στοιχήσουν σε έναν γιατρό την άδειά του για μεγάλο διάστημα ή και για πάντα. Οι επιλογές της γυναίκας που σχετίζονταν με τη σεξουαλική της δραστηριότητα –αν είχε σχέσεις πριν παντρευτεί, αν χρησιμοποιούσε κάποια μέθοδο αντισύλληψης– προσδιορίζουν στα μάτια των άλλων την κοινωνική θέση και την ηθική αξία της, καθορίζοντας ουσιαστικά όλη της την ύπαρξη.

Οι επιλογές της γυναίκας που σχετίζονταν με τη σεξουαλική της δραστηριότητα –αν είχε σχέσεις πριν παντρευτεί, αν χρησιμοποιούσε κάποια μέθοδο αντισύλληψης– προσδιορίζουν στα μάτια των άλλων την κοινωνική θέση και την ηθική αξία της, καθορίζοντας ουσιαστικά όλη της την ύπαρξη.

Κάποιες στιγμές η συγγραφέας μοιάζει να βγαίνει από τον εαυτό της και να παρατηρεί ψυχρά, όχι μόνο τις αντιδράσεις των άλλων μα και της ηρωίδας της, που δεν είναι παρά ο εαυτός της σε νεότερη ηλικία· κάποιες άλλες στιγμές η ζωντάνια της περιγραφής και η ένταση του συναισθήματος δεν αφήνουν αμφιβολίες ότι πρόκειται για την ίδια που βίωσε τα φρικτά γεγονότα που αφηγείται.

Τρία στοιχεία της αφήγησης παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον:

Το πρώτο είναι ο θαυμασμός των αντρών συμφοιτητών για τη Ερνό και η προσπάθειά τους έστω και αδέξια να της συμπαρασταθούν, βλέποντας στο πρόσωπό της μια γυναίκα τολμηρή, δυναμική και με τη γοητεία που της δίνει το γεγονός ότι έχει ελεύθερες σεξουαλικές σχέσεις. Δεν λείπει βέβαια και ο συμφοιτητής που μόλις πληροφορείται από την ίδια την κατάστασή της, επιδιώκει αμέσως να κάνει σεξ μαζί της, χωρίς ίχνος ενσυναίσθησης.
Το δεύτερο στοιχείο είναι η αδιάφορη, αποστασιοποιημένη συμπεριφορά του νεαρού που άφησε έγκυο την Ερνό, αλλά και η δική της προθυμία όχι μόνο να συνεχίσει να επικοινωνεί μαζί του, μα και να περάσει με αυτόν και την παρέα του τις διακοπές των Χριστουγέννων. Μπορεί η στάση της Ερνό σήμερα να φαίνεται ακατανόητη, μα ας μην ξεχνάμε ότι στη δεκαετία του ’60, για μια νεαρή φοιτήτρια εθεωρείτο μάλλον φυσικό ο άντρας να μην αναλαμβάνει καμία ευθύνη και το βάρος να πέφτει εξολοκλήρου στη γυναίκα.
Το τρίτο στοιχείο είναι η προσβλητική συμπεριφορά του νεαρού χειρουργού προς την πρωταγωνίστρια, και κυρίως το γεγονός ότι μετανιώνει για τη στάση του μόλις πληροφορείται πως δεν πρόκειται για εργάτρια ή πωλήτρια αλλά για μια μορφωμένη φοιτήτρια – οι αναφορές στην κοινωνική τάξη παίζουν σημαντικό ρόλο στο έργο της Ερνό, όπως ισχύει για κάθε σύγχρονη φεμινίστρια.

Κατά τη γνώμη μου δεν πρόκειται για ένα βιβλίο που απευθύνεται μόνο στις γυναίκες, αλλά αφορά κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η πρόσφατη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ να μεταθέσει την ευθύνη ορισμού της νομιμότητας των αμβλώσεων σε κάθε επιμέρους Πολιτεία, ανοίγει και πάλι μια σειρά ζητημάτων που θεωρούσαμε ότι η νομική επιστήμη είχε επιλύσει, υπονομεύοντας ουσιαστικά το δικαίωμα των γυναικών στην αυτοδιάθεση του σώματός τους.

Σε ένα καίριο σημείο της αφήγησης η συγγραφέας σημειώνει:

«Μες στον έρωτα και στον οργασμό πίστευα ότι το κορμί μου δεν διέφερε ουσιαστικά από εκείνο ενός άντρα».

Πρόκειται άραγε για τη δήλωση μιας κοπέλας που δεν γνωρίζει καλά τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του σώματός της ή μήπως για τη λαχτάρα μιας γυναίκας να απολαμβάνει τον έρωτα ως μια αυτόνομη κι έλλογα ελεύθερη ύπαρξη;

* Η ΕΥΑ ΣΤΑΜΟΥ είναι συγγραφέας. Τελευταίο της βιβλίο, η συλλογή «Τα κορίτσια που γελούν» (εκδ. Αρμός).