Για το «Τζακ» της Μέριλιν Ρόμπινσον (μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο).
Του Κ.Β. Κατσουλάρη
Ας ξεκινήσουμε υπογραμμίζοντας το εξής: Το «Τζακ» είναι μια πρωτότυπη και συγκινητική ερωτική ιστορία. Πρωτότυπη, ναι, γιατί αφορά τον έρωτα ενός λευκού με μια μαύρη, τη δεκαετία του 50 στο Σεντ Λούις του Μιζούρι, όταν μια τέτοια ένωση ήταν όχι μόνο έντονα κατακριτέα, και από τις δύο κοινότητες, ήταν και παράνομη. Συγκινητική, επίσης: Τόσο ο Τζακ, το απολωλός πρόβατο της οικογένειας Μπάουτον –τον οποίο η συγγραφέας μας έχει ήδη συστήσει στο παλιότερο μυθιστόρημά της Γκίλιαντ–, όσο και η Ντέλα, καθηγήτρια αγγλικών από το Μέμφις, είναι δυο ψυχές καθαρές και απόλυτες, και με τον ξεχωριστό τρόπο τους η καθεμιά «εκτός του κόσμου τούτου».
Σημείωση: Και οι δύο, είναι τέκνα ιερέων, ενώ η μεγαλύτερη σκηνή του μυθιστορήματος τους βρίσκει να περνούν τη νύχτα τους συζητώντας θεολογικά ζητήματα, αλλά κι εντελώς άσχετα πράγματα, μέσα σε ένα νεκροταφείο (βλ. κεντρική εικόνα).
Ναι, σε αυτό το μυθιστόρημα, η Μέριλιν Ρόμπινσον επιδεικνύει οξύτατη αίσθηση της ειρωνείας, καθώς και του χιούμορ.
Το μαύρο πρόβατο της οικογένειας
Ο Τζακ Μπάουτον, κεντρικός ήρωας και κρυφός αφηγητής αυτής της ιστορίας, είναι το μαύρο πρόβατο μιας πολυμελούς και θρησκευόμενης οικογένειας. Έχει αφήσει τον γενέθλιο τόπο, το επινοημένο Γκίλιαντ, και έχει έρθει στο φυλετικά διχασμένο Σέντ Λούις, σε αναζήτηση εξιλέωσης. Από μια παρεξήγηση, που ίσως ενέχει και μια ασύνειδη αναζήτηση τιμωρίας, βρίσκεται κατηγορούμενος για κλοπή και περνάει δύο χρόνια στη φυλακή.
Ανταλλάσουν βιβλία, διαβάζουν ποιήματα, απολαμβάνουν ο ένας την παρουσία του άλλου, μα ένα βράδυ που θα αποτολμήσουν μια κοινή έξοδο, όλα θα πάνε στραβά.
Να όμως που βγαίνοντας, η τύχη (ή η μοίρα) θα τον ρίξει πάνω στην γλυκύτατη Ντέλα, όταν μια βροχερή μέρα θα την βοηθήσει να μαζέψει τα χαρτιά της που σκορπίστηκαν στον δρόμο. Η έλξη ανάμεσά τους είναι άμεση, κι είναι μια έλξη τόσο σωματική όσο και πνευματική, σχεδόν υπαρξιακή, χωρίς όμως τίποτε το κραυγαλέο, το στομφώδες. Ανταλλάσουν βιβλία, διαβάζουν ποιήματα, απολαμβάνουν ο ένας την παρουσία του άλλου, μα ένα βράδυ που θα αποτολμήσουν μια κοινή έξοδο, όλα θα πάνε στραβά. Θα περάσουν πολλοί μήνες μέχρι την επόμενη συνάντησή τους, μια νύχτα στο νεκροταφείο της πόλης, εκεί όπου ο Τζακ περιπλανιέται ή και περνάει αρκετές από τις νύχτες του.
Εκ των υστέρων αντιλαμβανόμαστε ότι το νυχτερινό αυτό συναπάντημα δεν ήταν ίσως τόσο τυχαίο όσο έμοιαζε αρχικά…
Χαρακτήρες βγαλμένοι από τη μεγάλη λογοτεχνία
Το Τζακ είναι ένα μυθιστόρημα με λίγη δράση και μακροσκελέστατους πλην απολαυστικούς διαλόγους. Η εναρκτήρια σκηνή, με τον Τζακ να ακολουθεί κατά πόδας την Ντέλα, τη βραδιά της εξόδου τους που όλα πήγαν κατά διαβόλου, είναι σκηνή ανθολογίας. Η χρονική σειρά με την οποία παρατίθενται τα γεγονότα δεν είναι γραμμική, ενώ πολλά κενά γεμίζουν στη συνέχεια συνθέτοντας τα πληρέστατα πορτρέτα των δύο ηρώων, και κυρίως του Τζακ.
Να πούμε τούτο: Ο Τζακ και η Ντέλα είναι χαρακτήρες βγαλμένοι από τη μεγάλη κλασική λογοτεχνία. Ο Τζακ, ειδικά, μοιάζει με μοντέρνα και αντιηρωική εκδοχή του Άμλετ, στον οποίο άλλωστε τόσο συχνά αναφέρεται. Αναποφάσιστος, μυστηριώδης, όμηρος δυνάμεων που τον ξεπερνούν, αλλά και διαυγής, οξυδερκής, ένα από αυτά τα πλάσματα που, λόγω μεγάλης ευαισθησίας και ιδιοσυγκρασίας, μοιάζουν να έχουν ήδη αναλώσει τη ζωή τους, σε μια εσωτερική περιδίνηση που τους εξωθεί προς την τραγωδία.
Η Ντέλα, από την άλλη, είναι ένα ακατέργαστο διαμάντι, που στην πορεία του βιβλίου, από σελίδα σε σελίδα, λάμπει όλο περισσότερο. Κάθε λέξη που βγαίνει από το στόμα της είναι αληθινή, πηγάζει από έναν αδιαπραγμάτευτο ηθικό πυρήνα, που δεν υφίσταται έξω από την επιθυμία για τον άλλον. Αταλάντευτη στο συναίσθημά της, είναι με κάποιον τρόπο ενορατική: Λες και προβλέπει τον κόσμο που έρχεται και αρνείται να τον προδώσει.
Το φυλετικό ζήτημα και η υπέρβασή του
Όπως σημείωσα και νωρίτερα, το Τζακ θα ξαφνιάσει ευχάριστα τους φίλους της σπουδαίας Αμερικανίδας συγγραφέα ενώ θα κερδίσει και νέους: Διαθέτει αλαφράδα, χιούμορ και σοφία, καθώς κι ένα ξεχωριστό ύφος αφήγησης που στην πορεία της ανάγνωσης γίνεται εθιστικό. Ενώ προφανώς διαπραγματεύεται το φυλετικό πρόβλημα που ταλανίζει τις Ηνωμένες Πολιτείες από τη σύστασή τους, με τις προκαταλήψεις να μην απουσιάζουν ούτε από την πλευρά της μαύρης κοινότητας, τελικά καταφέρνει να το υπερβεί, μέσα από τη μοναδικότητα των δυο κεντρικών χαρακτήρων, που δεν υποτάσσονται στο καλούπι καμιάς θεματικής.
Το Τζακ, της Μέριλιν Ρόμπινσον, έχει μεταφράσει με γνώση και ευαισθησία η Κατερίνα Σχινά, κι έχουν εκδώσει με φροντίδα και τυποτεχνική ποιότητα οι εκδόσεις Μεταίχμιο. Πρόκειται αναμφίβολα για μια από τις σημαντικότερες Αμερικανίδες συγγραφείς εν ζωή – κι ίσως την πλέον πρωτότυπης.
