«Υπόθεση Στάλιν» του Τζάιλς Μίλτον (κριτική) – Το δυσεπίλυτο αίνιγμα του Σοβιετικού «πατερούλη» και η «απίθανη συμμαχία που κέρδισε τον πόλεμο»

Κατά την Ηρακλείτεια απόφανση, ο πόλεμος είναι ο πατέρας των πάντων. Η αιματοβαμμένη ιστορία του 20ου αιώνα έδειξε πως είναι ο γεννήτορας και των πιο παράδοξων συνασπισμών. Κλασικές λυκοφιλίες που στηρίχθηκαν αποκλειστικά στο κέρδος της συγκυρίας κι όσο εύκολα δημιουργήθηκαν, άλλο τόσο εύκολα διαλύθηκαν.

Ποιος θα περίμενε, επί παραδείγματι, πως ο Στάλιν θα έδινε τα χέρια με τον Χίτλερ τον Αύγουστο του 1939; Το περιβόητο γερμανορωσικό σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ όριζε μεταξύ των εταίρων μια απόφαση μη επίθεσης, ενώ στα ψιλά του γράμματα (μακριά από όμματα των άλλων δυνάμεων) διαμοίραζε περιοχές που καθεμία ήθελε για λογαριασμό της.

Άλλα, μήπως, ήταν περισσότερο ορθολογική η συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ, της Αγγλίας και της Σοβιετικής Ένωσης που έδωσε το έναυσμα της νίκης στους Συμμάχους έναντι των ναζί ολετήρων;

Συγκυριακή συμμαχία

Αυτό που τους ένωσε ήταν, φυσικά, η κατίσχυση έναντι του Χίτλερ και στη συνέχεια της Ιαπωνίας. Μόνο που ο κόσμος δεν τελείωσε με το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η επόμενη ημέρα έδειξε πως οι τρεις -μέχρι πρότινος- σύμμαχοι είχαν εντελώς διαφορετικούς μακροπρόθεσμους στόχους.

Ο Φράνκλιν Ρούσβελτ ήθελε να ελέγξουν οι μεγάλες δυνάμεις τα Ηνωμένα Έθνη, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί η παγκόσμια ειρήνη. Με τις ΗΠΑ, βεβαίως, να διατηρούν με το μέρος τους το μεγαλύτερο πολιτικό και στρατιωτικό κεφάλαιο. Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ επιδίωκε να αναδείξει από τις στάχτες της τη Βρετανική Αυτοκρατορία, σε έναν κόσμο που άλλαζε δραστικά. Όσο για τον Ιωσήφ Στάλιν, αυτός παρέμενε ένα μεγάλο μυστήριο από την αρχή έως το τέλος. Ο ιστορικός και συγγραφέας Τζάιλς Μίλτον γράφει γι’ αυτή την προσωπικότητα του 20ου αιώνα που ήταν λυτρωτής και καταστροφέας ταυτοχρόνως.

Δύσκολα μπορεί να βρεθεί άλλος πολιτικός άντρας του δικού του διαμετρήματος που να κουβαλάει τόσα αντιφατικά στοιχεία στον χαρακτήρα και στον τρόπο που πολιτεύτηκε.

Αφηγηματικός καμβάς

Στην Υπόθεση Στάλιν, ο Μίλτον μελετάει όλες τις λεπτομέρειες που διαμόρφωσαν την «ιερή» συμμαχία των τριών δυνάμεων εν καιρώ πολέμου. Γράφει για τους λόγους που τη διατήρησαν εν ισχύ για βραχύ διάστημα και τι ήταν αυτό που τη διέλυσε.

Ο αφηγηματικός καμβάς του βιβλίου εστιάζει στις προσπάθειες των Αμερικανών και των Βρετανών να κατευνάσουν τον ηφαιστειώδη και ακραίο χαρακτήρα του Στάλιν. Προφανώς, όλοι παραδέχονταν πως αν δεν ήταν η Σοβιετική Ένωση, ο πόλεμος δεν θα είχε κερδηθεί.

Από την άλλη, όμως, δεν γίνεται να ξεχαστεί η πρότερη συμφωνία που έκανε με τον Χίτλερ, η οποία, ουσιαστικά, οδήγησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς έδινε το δικαίωμα στον φύρερ να μπει από την κύρια είσοδο στην Πολωνία και διαμοίραζε άλλα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης.

Ήταν η κλασική λογική «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου» που υπαγόρευσε την απόφασή του.

Όταν η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση στις 22 Ιουνίου 1941, ο Τσόρτσιλ, ο οποίος για δύο δεκαετίες ήταν ένθερμος αντικομμουνιστής και ειλικρινής επικριτής του σοβιετικού καθεστώτος, υποσχέθηκε να βοηθήσει τους Ρώσους στη μάχη τους με τη Γερμανία. Ήταν η κλασική λογική «ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου» που υπαγόρευσε την απόφασή του.

Την ίδια περίοδο, ο Ρούσβελτ επέκτεινε το Νόμο Εκμισθώσεως και Δανεισμού (το λεγόμενο Lend-Lease) και στη Σοβιετική Ένωση, όπως είχε κάνει προηγουμένως στη Μεγάλη Βρετανία. Τον Ιούνιο του 1941, οι ΗΠΑ δεν είχαν εμπλακεί ακόμη στον πόλεμο και περιορίζονταν στο να παρέχουν προμήθειες σε συμμαχικές δυνάμεις. Στη συνέχεια, όμως, η ένταξή τους στις πολεμικές επιχειρήσεις ήταν αναπόδραστη. Το σίγουρο είναι η συμμαχία ΗΠΑ-Βρετανίας-Σοβιετικής Ένωσης ήταν εξαρχής συγκυριακή και δεν προοριζόταν να διαρκέσει περισσότερο από το τέλος του πολέμου. Όπερ και εγένετο.

Μετά τη Διάσκεψη της Τεχεράνης (Νοέμβριος 1943), οι τρεις ηγέτες βρίσκονται στη Γιάλτα (Φεβρουάριος 1945), για την οριστική διευθέτηση της λήξης του πολέμου. Είναι χαρακτηριστικό πόσο πιο γερασμένοι δείχνουν οι τρεις ηγέτες, παρότι έχει περάσει μονάχα 14 μήνες. Τι μήνες, όμως...

Τρεις σημαντικοί άνθρωποι

Πέραν των γνωστών ανθρώπων που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στις σχέσεις των τριών κρατών και των ηγετών τους, υπάρχουν άλλοι τρεις υποφωτισμένοι, αλλά άκρως καθοριστικοί που στο βιβλίο του Μίλτον παίρνουν τη θέση που τους αξίζει.

Ο ένας είναι ο μεγιστάνας, πολιτικός και διπλωμάτης Άβερελ Χάριμαν, ο πολιτικός με έντονη διπλωματική δράση Χάρι Χόπκινς και ο οικονομολόγος και ακαδημαϊκός Κλαρκ Κερκ. Και οι τρεις τους ήταν Αμερικανοί και λειτουργώντας ο καθένας από διαφορετική εκκίνηση κατάφεραν να διατηρήσουν ζωντανή μια εύθραυστη συμμαχία. Τόσο ο Χάριμαν όσο και ο Κερ διείδαν προς το τέλος του πολέμου ότι ο Στάλιν θα αποτελούσε απειλή για τον μεταπολεμικό κόσμο. Οι προβλέψεις τους ήταν ακριβείς.

Η αλήθεια είναι ότι εξαρχής ο Ρούσβελτ και ο Τσόρτσιλ προσπάθησαν να σφυρηλατήσουν προσωπικές σχέσεις με τον Στάλιν, με αποτέλεσμα να ξεχνούν συχνά πυκνά πως είχαν να κάνουν με ένα τέρας που πήρε την εξουσία στα χέρια του έπειτα από εκκαθαρίσεις στελεχών του ΚΚΣΕ που θεωρούσε ότι ήταν πολιτικοί του αντίπαλοι, οδήγησε στη λιμοκτονία εκατομμύρια Ουκρανούς και στις αρχές της δεκαετίας του ’30 έφτιαξε τα Γκουλάγκ που αποδείχθηκαν πραγματικά κολαστήρια για τους αντιφρονούντες.

Όταν, όμως, το σίδερο έκαιγε και ο Χίτλερ προχωρούσε δίχως αντίπαλο, ο Ρούσβελτ και ο Τσόρτσιλ δεν είχαν πολλές επιλογές: έπρεπε να προσεταιριστούν τον Σοβιετικό «διάβολο».

Ο Μίλτον σημειώνει ότι στο τέλος του πολέμου ο Στάλιν παραδέχτηκε ιδιωτικά ότι οι Σοβιετικοί θα είχαν ηττηθεί αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία δεν έρχονταν να τους βοηθήσουν.

Ο Μίλτον σημειώνει ότι στο τέλος του πολέμου ο Στάλιν παραδέχτηκε ιδιωτικά ότι οι Σοβιετικοί θα είχαν ηττηθεί αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία δεν έρχονταν να τους βοηθήσουν. Ο πόλεμος δημιουργεί τις δικές του ανάγκες. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος στην Ευρώπη κερδήθηκε στο ανατολικό μέτωπο. Οι εκστρατείες της Βόρειας Αφρικής, της Ιταλίας και της βορειοδυτικής Ευρώπης ήταν τελικά σημαντικά αλλά δευτερεύοντα θέατρα πολέμου. Ο Χάριμαν και ο Κερ το κατάλαβαν. Το ίδιο έκανε και ο Στάλιν.

Ο Μίλτον ακολουθεί στο βιβλίο του τα βαριά ναζιστικά χνάρια τη στιγμή που εισέρχονται στη Σοβιετική Ένωση και την αδυναμία του Στάλιν να αντιδράσει σθεναρά. Στη συνέχεια βλέπουμε τη βοήθεια που προσφέρουν οι ΗΠΑ και η Μ. Βρετανία, ενώ σε παρασκηνιακό επίπεδο πραγματοποιούνται ουκ ολίγες συναντήσεις του Χάριμαν με τους Τσόρτσιλ και Στάλιν, αλλά και του Κερ με τον Σοβιετικό ηγέτη. Όλες αυτές οι προπαρασκευαστικές συναντήσεις είχαν σκοπό να ανοίξουν το δρόμο της συνεργασίας των «Τριών Μεγάλων» (Ρούσβελτ, Τσόρτσιλ και Στάλιν).

Ακολούθως διαβάζουμε για την προσωπική ζωή των Χάριμαν και Κέρ, την προοδευτική ρήξη του Ρούσβελτ και του Τσόρτσιλ για το πώς πρέπει να αντιμετωπίσουν τον Στάλιν, τη συγκάλυψη της σφαγής Πολωνών αξιωματικών στο δάσος Κάτιν, τους εορτασμούς της νίκης και την προδιαγεγραμμένη δυσπιστία απέναντι στον Στάλιν μετά το τέλος του πολέμου.

Αποτελεσματικός και τύραννος

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Χάριμαν, όπως ο σημειώνει ο Μίλτον στο βιβλίο του, θεωρούσε τον Στάλιν τον πιο αποτελεσματικό ηγέτη κατά την περίοδο του πολέμου, αλλά και έναν δολοφόνο τύραννο. Επί της ουσίας, η αγγλοαμερικανική βοήθεια έσωσε το καθεστώς του Στάλιν και έτσι έθεσε τις βάσεις για τα 45 χρόνια Ψυχρού Πολέμου που ακολούθησαν.

Θα μπορούσε να υπάρξει εναλλακτική; Θεωρητικά δεν υπάρχουν ποτέ αδιέξοδα στην πολιτική, εντούτοις όταν έχεις να αντιμετωπίσεις ένα τέρας σαν τον Χίτλερ, επιλέγεις το λιγότερο κακό «τέρας». Ας μην ξεχνάμε πως δεν ζούμε σε έναν τέλειο κόσμο στον οποίο συμβαίνουν ιδανικά γεγονότα. Το βιβλίο του Mίλτον μάς υπενθυμίζει ότι οι απαιτήσεις της διεθνούς πολιτικής, ειδικά σε καιρό πολέμου, περιορίζουν τις επιλογές και διαμορφώνουν τις αποφάσεις των πολιτικών ηγετών.

Ένα πολύπλευρο θρίλερ

Μπορεί να έχουν περάσει πάρα πολλά χρόνια από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και να έχουν γραφτεί ουκ ολίγα βιβλία, τα οποία περιέχουν αποχαρακτηρισμένες πληροφορίες ή άλλου είδους αποκαλύψεις, ωστόσο αποδεικνύεται πως η παγκόσμια Ιστορία θα είναι πάντα ανοιχτή για νέες ερμηνείες και καινούργιες πληροφορίες που φωτίζουν γνωστά, μεν, γεγονότα, αλλά μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα που τα κάνει πρωτόφαντα.

Κάτι τέτοιο πετυχαίνει και ο Μίλτον με το συγκεκριμένο βιβλίο. Αρκετά καλή η μετάφραση του Χρήστου Καψάλη που βοηθάει ώστε το βιβλίο να παραμένει ένα κλασικό page turner. Σαν να διαβάζεις ένα πολιτικό, ιστορικό και πολεμικό θρίλερ.