Ταξίδι μέσα στο δωμάτιό μου, του Ξαβιέ ντε Μαιστρ

«Ώσπου να γυρίσει να δει, ο Τομ έχει ήδη βγει από την εξώπορτα. Και η εξώπορτα είναι η μαγική πόρτα που οδηγεί στο παιδικό δωμάτιο του Τομ. Γιατί μπορεί να μεγαλώνει σε ένα μικρό μικρό σπίτι, έχει όμως το πιο μεγάλο παιδικό δωμάτιο του κόσμου».
Mark Twain (Τομ Σόγιερ ή το μεγαλύτερο παιδικό δωμάτιο του κόσμου, προσαρμογή Αντώνης Παπαθεοδούλου)

Στη μνήμη του Κώστα Παπαγεωργίου

Αλήθεια, ζούμε στο εξωτερικό φυσικό μας περιβάλλον ή στο εσωτερικό μας σύμπαν που μεταφέρουμε συνεχώς μαζί μας; Πόσο διαφορετικοί είναι αυτοί οι δύο κόσμοι και πόσο αλληλένδετοι; Εν τέλει ποια πραγματικότητα είναι πιο σημαντική ή πιο αληθινή: εκείνη που μας περιβάλλει ή εκείνη που βρίσκεται εντός μας;

Το 1794 εκδίδεται το βιβλίο του Xavier de Maistre με τίτλο Ταξίδι μέσα στο δωμάτιό μου (“Voyage autour de ma chambre”). Έμπνευση γι' αυτή την παράξενη, πρωτοπρόσωπη αφήγηση αποτέλεσε η εμπλοκή του σε μια παράνομη μονομαχία με τον επακόλουθο, υποχρεωτικό εγκλεισμό του στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου στο Τορίνο, για σαράντα δύο ημέρες. Στη διάρκεια σαράντα δύο κεφαλαίων, ο de Maistre περιγράφει τις σκέψεις και τα βιώματά του, ενώ παραμένει ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους – και ω, του θαύματος ο χώρος αρχίζει να πάλλεται. Με ίσες δόσεις πνευματικότητας και ωμότητας, φαντασίας και ρεαλισμού, γλαφυρότητας και ασάφειας, ο de Maistre τολμά να ταξιδέψει στο παρελθόν, στο παρόν και στο μέλλον του, σαν να επρόκειτο για σημεία στο δωμάτιό του, σαν να επρόκειτο για προορισμούς ανά τον κόσμο.

Το ταξίδι του έχει σύστημα και μέθοδο: το προγραμματίζει με ακρίβεια, στην κάθε λεπτομέρειά του, παρακολουθώντας την εξέλιξη, χωρίς να διστάσει να επανυπολογίσει την πορεία του, ανάλογα με τη διάθεσή του. Η αφετηρία έχει συγκεκριμένο γεωγραφικό μήκος και πλάτος: είναι το σημείο στον πλανήτη μας όπου βρίσκεται το δωμάτιό του. Οι γεωγραφικές συντεταγμένες δεν θα αλλάξουν καθόλου, καθώς ο συγγραφέας θα κινηθεί από το κρεββάτι προς το γραφείο και ξανά πίσω, προς τους τοίχους με τους πίνακες, προς την κουνιστή πολυθρόνα, αφήνοντας μια νοερή υπόσχεση ότι στο επόμενο βιβλίο να φτάσει έως το παράθυρο. Ο de Maistre χάνεται στις αναμνήσεις και τους συνειρμούς, ξαναζεί γεγονότα και προχωρά θαρραλέα το ταξίδι του έως το τέλος του κόσμου και τις απαρχές του χρόνου. Όπως θα κινούμασταν και στον ρεαλιστικό χώρο, στο ταξίδι μέσα στο δωμάτό του ο συγγραφέας συναντά σημεία κίνησης ή στάσης, σημεία ιδιωτικά ή δημόσια, σημεία σκοτεινά ή φωτεινά.

Ολόκληρη η αφήγηση στηρίζεται σε ζεύγη αντιθέτων. Το δωμάτιο γίνεται ο κόσμος, η απομόνωση γεμίζει με πλήθος ανθρώπων και ο χρόνος επιμηκύνεται ώστε να χωρέσει μέσα σε λίγες ημέρες ολόκληρη τη ζωή. Ο de Maistre αναγνωρίζει τις δύο συνθήκες, οι οποίες ισχύουν ταυτοχρόνως στον χώρο: μέσα μας κρύβεται τόσο η «ψυχή» όσο και το «ζώον» ή «έτερον». Το «ζώον» κατευθύνει στο εδώ και τώρα, βοηθά να κινηθούμε στον ρεαλιστικό χώρο της φυσικής μας εμπειρίας, μας οδηγεί ασφαλείς στον προορισμό μας. Την ίδια στιγμή, η ψυχή ταξιδεύει, αποσπώμενη από το σώμα, κυκλοφορώντας χωρίς περιορισμούς σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, και στον χώρο της φαντασίας.

Ο de Maistre χάνεται στις αναμνήσεις και τους συνειρμούς, ξαναζεί γεγονότα και προχωρά θαρραλέα το ταξίδι του έως το τέλος του κόσμου και τις απαρχές του χρόνου. Όπως θα κινούμασταν και στον ρεαλιστικό χώρο, στο ταξίδι μέσα στο δωμάτό του ο συγγραφέας συναντά σημεία κίνησης ή στάσης, σημεία ιδιωτικά ή δημόσια, σημεία σκοτεινά ή φωτεινά.

Τα αντιθετικά δίπολα ανέκαθεν οδηγούσαν τη σκέψη μας, καθώς αυτή μελετά αφηρημένες έννοιες ή πρακτικές διαδικασίες. Σκοπός είναι ο ορισμός ή η περιχαράκωση καταστάσεων οι οποίες μας διαφεύγουν, μέσω τόσο της καταφατικής όσο και της αποφατικής έκφρασης, μέσω τόσο της κυριολεξίας όσο και της μεταφοράς. Εν τέλει, δεχόμαστε ό,τι είναι δυνατό να κατανοήσουμε κάτι έστω και με την κατάκτηση είτε του αντιθέτου είτε του συσχετισμού των δύο ως συγκεκριμένου ζεύγους. Ο ανθρωπολόγος Claude Lévi-Strauss κατέγραψε στο βιβλίο του Μύθος και Νόημα¹ την καθοριστική σημασία των αντιθετικών διπόλων ως πανανθρώπινων φορέων νοήματος, ειδικά τότε που η σκέψη στηριζόταν στον μύθο. Ένα σαλάχι λαμβάνει μυθική διάσταση ακριβώς επειδή μοιάζει να κολυμπά αλλά ταυτοχρόνως και να ίπταται. Ο λαγός εισχωρεί στον μύθο λόγω του κομμένου χείλους και του διπλού προσώπου που αυτό το χείλος θυμίζει. Ο μύθος διασκεδάζει στην ιδέα ότι αυτά τα δύο ενωμένα πρόσωπα μπορεί να εκφράζουν δύο αντίθετα.

Ο Xavier de Maistre (1763–1852) ήταν Γάλλος στρατιωτικός και συγγραφέας. Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του στο στρατό σε μικρή ηλικία. Έζησε τα περισσότερα χρόνια στη Νάπολη κι έπειτα στην Αγία Πετρούπολη όπου και πέθανε.

Μέσω της αντίθεσης έρχεται η σύνθεση. Αυτή είναι η πηγή έμπνευσης για κάθε ιστορία, μας λέει ο Gianni Rodari στο βιβλίο του Η Γραμματική της Φαντασίας². Στον πυρήνα της φαντασίας βρίσκεται το «φανταστικό διώνυμο»: μια καλύβα φτιαγμένη από γλυκά, ένας φαύνος που κρατά μια ομπρέλα, ένας λαγός με γιλέκο που κοιτά το ρολόι του. Το φανταστικό διώνυμο είναι ταυτοχρόνως μια αποκάλυψη, μια επινόηση και ένα προκλητικό ερέθισμα. Είναι αυτό το οποίο ο Max Ernst αποκάλεσε «συστηματικό εκτός τόπου», όπως μια ντουλάπα ανάμεσα σε ελιές και κίονες σε πίνακα του DeChirico. Στο φανταστικό διώνυμο οι λέξεις δεν εκλαμβάνονται με την καθημερινή τους σημασία, αντιθέτως είναι αποξενωμένες, «εκτός τόπου», αντίπαλες η μία εναντίον της άλλης σε έναν κόσμο που δεν έχουμε ξαναδεί. Τότε, μας λέει ο Rodari, οι λέξεις βρίσκονται στις καλύτερες συνθήκες για να γεννήσουν μια ιστορία.

Από ένα φανταστικό διώνυμο εκκινεί και η αφήγηση του de Maistre, ήδη από τον τίτλο της. Ένα ταξίδι μέσα σε ένα δωμάτιο: αυτή είναι μια νοητή εικόνα που μπορεί να πυροδοτήσει τη φαντασία μας. Στις αρχές του 2020, οι περισσότεροι από εμάς είχαμε τη δυνατότητα να παρατηρήσουμε και να συνειδητοποιήσουμε την πολυπλοκότητα και την αμφισημία του χώρου στον απόλυτο βαθμό της. Για μακρό χρονικό διάστημα η κατοικία έγινε η πόλη μας, η ζωή μας ολόκληρη. Η τραπεζαρία μετατράπηκε σε χώρο εργασίας, η κουζίνα σε χώρο μάθησης, το υπνοδωμάτιο σε χώρο συνεδριάσεων, το μπαλκόνι σε χώρο διαλείμματος, το καθιστικό σε χώρο άθλησης. Όλα αυτά συνέβαιναν στο ίδιο σημείο (ακριβώς όπως και στο δωμάτιο του de Maistre), καθώς ο χώρος κατατμήθηκε και χωρίστηκε σε ελάχιστες περιοχές με ασαφή (ή και καθόλου) μεταξύ τους όρια. Πώς μπορεί ο χώρος να κρύβει τόσα πολλά; Πώς μπορεί να μεταμορφώνεται αστραπιαία ή ακόμα και να διατηρεί διπλή ή και τριπλή ταυτότητα;

Μαζί με τον χώρο, και ο χρόνος μοιάζει να επαυξήθηκε. Εργάζομαι αλλά ταυτοχρόνως μπορεί να μαγειρέψω ή να βοηθήσω το παιδί στις εργασίες του ή να ψωνίσω στο διαδίκτυο ή να μιλήσω με τους φίλους μου ή να διαβάσω ένα βιβλίο ή να ακούσω μια συναυλία ή να επισκεφθώ ένα μουσείο. Το δωμάτιό μου γεμίζει με παρουσίες ανά πάσα στιγμή που είτε εισβάλλουν είτε προσκαλούνται επί τούτου, γεγονός που θα γινόταν απολύτως κατανοητό από τον de Maistre. Στον χώρο και τον χρόνο άνοιξαν με απρόσμενο τρόπο πύλες και δίοδοι προς χωρικά ή χρονικά σημεία απομακρυσμένα. Η συνθήκη η οποία καθιστά αυτή την πραγματικότητα εφικτή, είναι η αποδοχή μας πως ό,τι γνωρίζαμε μέχρι πρότινος, τώρα έχει μεταβληθεί συθέμελα. Η απομόνωση δεν είναι αποξένωση, τι γίνεται όμως με την κοινωνικοποίηση; Ένα γεγονός συμβαίνει στον δικτυακό τόπο, αυτός όμως είναι χώρος ή απλώς η σκιά του; Και εάν οι μετακινήσεις εκμηδενίζονται, η απόσταση πλέον μετριέται με την οικειότητα και την εξοικείωση, σαν κάποιος να λέει ότι αισθάνεται σαν στο σπίτι του σε ένα παγκάκι δίπλα στον ποταμό Σηκουάνα.

Όμως ο χώρος είναι ένας, ενιαίος και σαφής. Ένα συγκεκριμένο φυσικό μέγεθος με γεωμετρία και διαστάσεις που μετρώνται σε φυσικούς αριθμούς. Ποια κατοικία άραγε έχει σχεδιαστεί ώστε να χωρέσει μέσα της όλες τις ποιότητες και τις πλευρές μιας πόλης, ολόκληρης της ζωής μας στη διάρκεια του εικοσιτετραώρου; Και όμως από το μακρινό 1794 ακούγεται η φωνή του de Maistre, δυνατή και καθαρή. Τα ερεθίσματα, η ανάγκη της συμμετοχής μπορούν να βρεθούν στο σύμπαν που κρύβουμε εντός μας. Ο χώρος της φαντασίας μας δεν είναι λιγότερο πραγματικός από τον περιβάλλοντα χώρο της φυσικής εμπειρίας, ακριβώς επειδή αυτός έχει δημιουργηθεί από τα βιώματά μας. Τώρα όσο ποτέ κατανοούμε ότι ο βιωματικός χώρος όπως τον ζήσαμε ή τον θυμόμαστε και τον ονειρευόμαστε, μπορεί να μετατραπεί σε εξωτερικό χώρο, επιστρέφοντας ως βίωμα για δεύτερη φορά, στην εμπειρία μας. Ο γεωμετρικός χώρος του δωματίου του de Maistre καταρρέει και στη θέση του εμφανίζεται ο βιωματικός χώρος, με όλη την ένταση, την ισχύ της μνήμης και την αλήθεια της φαντασίας. Ο,τιδήποτε ζούμε έχει συμβεί μέσα σε κάποιον χώρο, και αυτόν τον χώρο τον μεταφέρουμε για πάντα μέσα μας, ίσως παραλλαγμένο σημαντικά, αλλά συνδεδεμένο εσαεί με την εμπειρία μας. Ο de Maistre, η «ψυχή» και το «ζώον» του, ζουν ταυτοχρόνως ανάμεσα στους τοίχους του δωματίου, αλλά και στον τόπο του μυαλού.

Τώρα όσο ποτέ κατανοούμε ότι ο βιωματικός χώρος όπως τον ζήσαμε ή τον θυμόμαστε και τον ονειρευόμαστε, μπορεί να μετατραπεί σε εξωτερικό χώρο, επιστρέφοντας ως βίωμα για δεύτερη φορά, στην εμπειρία μας. Ο γεωμετρικός χώρος του δωματίου του de Maistre καταρρέει και στη θέση του εμφανίζεται ο βιωματικός χώρος, με όλη την ένταση, την ισχύ της μνήμης και την αλήθεια της φαντασίας.

Σήμερα όσο ποτέ οι συνθήκες τις οποίες δημιούργησε η πανδημία, μας φέρνουν κοντά στον βιωματικό χώρο, με τον τρόπο που περιγράφεται στην αφήγηση του de Maistre. Ο χώρος όπου επί σαράντα δύο ημέρες ζει και κυκλοφορεί ο συγγραφέας, αποστερείται των αυστηρών γεωμετρικών χαρακτηριστικών του και το μοναχικό δωμάτιο γεμίζει με πλήθος ανθρώπων και τοπίων. Οι εμπειρίες του αφηγητή ζωντανεύουν μέσα στον χώρο, αποδίδοντας για δεύτερη φορά το επαυξημένο, βιωματικό του νόημα. Όταν το σπίτι μας καθίσταται το γραφείο, το σχολείο, η αγορά ή η πλατεία, κάθε φορά ζωντανεύει γύρω μας η νοητή εικόνα του αντίστοιχου χώρου όπως τον θυμόμαστε και τον έχουμε ζήσει. Ο βιωματικός χώρος εμπεριέχει εξ ορισμού την έννοια του χρόνου, η οποία αποτελεί την επιπλέον συνιστώσα του, ένα δομικό του στοιχείο. Η ζωή που κυλά μέσα στον χώρο –σε αυτόν τον χώρο με τον οποίο είναι άρρηκτα συνυφασμένη, εξ ού και θα τον φέρει πάντοτε μαζί της– χρειάζεται το πέρασμα του χρόνου ώστε να εξελιχθεί. Κυρίως όμως η εμπειρία μας εντός του χώρου δεν δεσμεύεται από τη χρονολογική σειρά των γεγονότων, αλλά μάλλον εμπεριέχει το παρελθόν και το μέλλον, τη μνήμη και την προοπτική ταυτοχρόνως. Η εικόνα του σημείου «εδώ και τώρα» δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή εάν είναι απομονωμένη από παρελθόν και μέλλον, καθώς βασίζεται σε αισθήσεις και εμπειρίες που βρίσκονται πέραν του συγκεκριμένου ορίζοντα των γεγονότων.

Μια καινοφανής αλληλουχία στον χρόνο αποτυπώνεται με τον τρόπο αυτό, και μια εμπνευσμένη μεταφορά της βρίσκουμε στο τεσσαρακοστό δεύτερο κεφάλαιο της αφήγησης του de Maistre. Προς το τέλος του ταξιδιού μέσα στο δωμάτιό του, καθισμένος δίπλα στη φωτιά μετά το δείπνο του, ο συγγραφέας ζει τη δική του Νέκυια, όταν καλεί τους νεκρούς. Οι επισκέπτες του, ανάμεσά τους ο Πλάτων, ο Περικλής και η Ασπασία, ξυπνούν από τη μνήμη και τα διαβάσματά του, και συζητούν για τις ανακαλύψεις και τις εφευρέσεις στη σύγχρονη εποχή. Μετά από σαράντα δύο ημέρες εγκλεισμού, ο de Maistre είναι έτοιμος να βγει στον αέρα και να ξαναδεί τον ουρανό. Μπροστά από την έξοδο του κτηρίου, στις ευρύχωρες στοές της οδού Πάδου στο Τορίνο, o συγγραφέας που ταξίδεψε σε τόπους μακρινούς και μίλησε με τους νεκρούς του παρελθόντος, εκείνη τη στιγμή χαμογελά, βλέποντας χιλιάδες φαντάσματα να περιδιαβαίνουν μπροστά του. Δεν είναι απαραίτητο να αποφασίσει ποιοι είναι οι πραγματικοί ή οι ζωντανοί, όπως δεν χρειάζεται να θυμηθεί εάν πέρασε σαράντα δύο ημέρες στο δωμάτιό του ή στους ταξιδιωτικούς προορισμούς του. Ο χώρος της φαντασίας είναι η πεμπτουσία του ρεαλιστικού χώρου. Στις στοές της φαντασίας η ζωή μοιάζει να πάλλεται από σφρίγος.

1. Claude Lévi-Strauss, Μύθος και Νόημα, μτφρ. Β. Αθανασόπουλος, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1986
2. Gianni Rodari, Γραμματική της φαντασίας. Εισαγωγή στην τέχνη να επινοείς ιστορίες, μτφρ. Γιώργος Κασαπίδης, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2003

* Η ΔΑΦΝΗ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι Αρχιτέκτων μηχανικός, διδάκτωρ της Σχολής Αρχιτεκτόνων μηχανικών του Ε.Μ.Π.

Ταξίδι μέσα στο δωμάτιό μου
XAVIER DE MAISTRE
Μτφρ. ΜΑΝΩΛΗΣ ΣΤΡΑΤΑΚΗΣ
ΘΟΥΛΗ 2021
Σελ. 114, τιμή εκδότη €14,00

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Το δωμάτιό μου, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Πάντρε Μπεκάρια, βρίσκεται στον 45ο παράλληλο. Η θέση του δείχνει από ανατολικά προς δυτικά. Είναι τετράγωνο και από τοίχο σε τοίχο είναι 36 βήματα. To ταξίδι μου όμως περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από αυτά. Θα περιπλανώμαι διαγωνίως, συχνά χωρίς σχέδιο και χωρίς σκοπό. Θα βαδίζω μάλιστα και σε ζιγκ ζαγκ και εάν απαιτηθεί θα το διατρέξω κατά μήκος όλων των γεωμετρικών γραμμών».