«Εκπνοή» του Τεντ Τσιάνγκ – μέτρο o άνθρωπος

Υπερκείμενοι κόσμοι, κρυφές πτυχώσεις του σύμπαντος κόσμου, μια απειλή που πάντα επικρέμαται πάνω από τη Γη (αν δεν τη βρίσκει, τελικά, και την καταπλακώνει), φανταστικοί πολιτισμοί που επιβουλεύονται –συνήθως– τον κατά πολύ κατώτερο δικό μας. Τέρατα, σημεία και μια διαρκώς εντεινόμενη και πνιγηρή δυστοπία, από την οποία εμείς οι φτενοί Γήινοι δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.

Τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας παίζουν άνευ αντιπάλου, αλλά όχι εν ου παικτοίς. Ο βαθμός επινοητικότητας του συγγραφέα σ’ αυτές τις περιπτώσεις παίζει κυρίαρχο ρόλο. Ένας Φίλιπ Ντικ, ένας Ισαάκ Ασίμοφ ή ένας Φρανκ Χέρμπερτ έχουν καταφέρει να σώσουν ανέτως τα προσχήματα και να διασπάσουν τυχόν πρωτοεπίπεδες σκέψεις μπορεί να έχει κανείς για τη λειτουργικότητα και το εκτόπισμα της λογοτεχνίας που παράγεται από τους λογής μελλοντολόγους (sic). Τουτέστιν: η λογική της δευτεροκλασάτης λογοτεχνίας δεν ισχύει, όπως, πλέον, έχουμε καταλάβει άπαντες πως δεν ισχύει ούτε για την αστυνομική λογοτεχνία. Τα στεγανά είναι για να τα σπάνε οι σπουδαίοι συγγραφείς και τα πυρίκαυστα πονήματά τους.

Για την περίπτωση του Αμερικανού (με καταγωγή από την Ταϊβάν) συγγραφέα Τεντ Τσιάνγκ είχα εξαρχής την αίσθηση πως θα μπορούσε να γίνει ένας καλός φίλος εν όπλοις του μέγα Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Προσωπική άποψη, δίχως επιθυμία επιβεβαίωσης: από τους σημερινούς συγγραφείς ο πιο Μπορχεσιανός δείχνει να είναι αυτός που δεν περιμένεις. Κάποιος που γράφει επιστημονική φαντασία και ο στενευμένος ρεαλισμός δεν του λέει πολλά. Ο Τεντ Τσιάνγκ είναι αυτό κι άλλα περισσότερα.

Κλασικός ολιγογράφος, αφήνει τα κείμενά του να ωριμάσουν με τον χρόνο, δεν τα εκβιάζει. Στα 54 χρόνια του ζήτημα είναι να έχει γράψει πάνω από είκοσι διηγήματα. Σκορπισμένα δεξιά κι αριστερά σε επιφανή περιοδικά των ΗΠΑ και, τελικά, δύο συλλογές διηγημάτων που ήρθαν να επιβεβαιώσουν σε όλους μας τη σπουδαιότητα του ανδρός.

Κλασικός ολιγογράφος, αφήνει τα κείμενά του να ωριμάσουν με τον χρόνο, δεν τα εκβιάζει. Στα 54 χρόνια του ζήτημα είναι να έχει γράψει πάνω από είκοσι διηγήματα. Σκορπισμένα δεξιά κι αριστερά σε επιφανή περιοδικά των ΗΠΑ και, τελικά, δύο συλλογές διηγημάτων που ήρθαν να επιβεβαιώσουν σε όλους μας τη σπουδαιότητα του ανδρός. Τα λογοτεχνικά του «ανδραγαθήματα» δεν έχουν περάσει απαρατήρητα. Τουναντίον, η αναλογία έργου / βραβείων λειτουργεί υπέρ του και του δίνει το δικαίωμα να αναστοχάζεται συνεχώς τις ιστορίες του, να τους δίνει σχήμα και προοπτική όταν και όποτε επιθυμεί ο ίδιος. Μετρήστε βραβεία: Νebula, Hugo, Locus, Jonh W. Campbell (ως πρωτοεμφανιζόμενος) και κάμποσα άλλα. Για να κατανοήσουμε τις αναλογίες: αυτά τα βραβεία στο χώρο της επιστημονικής φαντασίας έχουν την ίδια αξία με ένα Νόμπελ ή ένα Booker. Κι όλα αυτά για έναν συγγραφέα που γράφει με επιμονή και ζέση μόνο διηγήματα. Ως τώρα δεν έχει προσεγγίσει την περιοχή «καταξίωσης» και υψηλής αναμέτρησης για κάθε γραφιά: το μυθιστόρημα.

Ακόμη κι έτσι, όμως, το διήγημά του «Η ιστορία της ζωής σου» από τη συλλογή Ιστορίες της ζωής σου και άλλες ιστορίες (μτφρ. Δημήτρης Αρβανίτης, εκδ. Κέδρος) μεταφέρθηκε το 2016 με αριστουργηματικό τρόπο στον κινηματογράφο από τον σκηνοθέτη  υπό τον τίτλο Άφιξη (προτείνουμε ανεπιφύλακτα να Ντενί Βιλνέβτην δείτε). Σαφώς, αυτή η μεταφορά έκανε τον Τσιάνγκ ευρύτερα γνωστό στο κοινό που αποφεύγει –συνήθως– την επιστημονική φαντασία στη λογοτεχνική της εκφορά. Κακώς! Παράδοξο που εξηγείται με εύγλωττο τρόπο από τη δεύτερη συλλογή του Εκπνοή (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Ίκαρος). Ο Τσιάνγκ (δικαίως) θεωρείται ως ο καλύτερος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας στις μέρες μας, αλλά και ο λιγότερο «φαντασιόπληκτος» ως προς τους άλλους κόσμους του μέλλοντος που έρχονται κατά πάνω μας θριαμβικά.

Ο Τσιάνγκ (δικαίως) θεωρείται ως ο καλύτερος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας στις μέρες μας, αλλά και ο λιγότερο «φαντασιόπληκτος» ως προς τους άλλους κόσμους του μέλλοντος που έρχονται κατά πάνω μας θριαμβικά.

Οι εννέα ιστορίες που συνθέτουν την Εκπνοή είναι τόσο μακρινές μας όσο και κοντινές μας. Τίποτα δεν συμβαίνει στο απώτατο μέλλον, σε ένα πουθενά που δεν έχει σχηματοποιηθεί ακόμη ή σε έναν ου-τόπο όπου σκιαγραφείται λεπτομερώς από τον συγγραφέα. Η φλεγόμενη φαντασία του Τσιάνγκ (ας πούμε, ένα προσόν που οφείλει να διαθέτει ένας συγγραφέας του είδους), είναι κι αυτή ένα όμορφο παράδοξο. Δεν επιθυμεί να επινοήσει όσο να κατανοήσει την ανθρώπινη φύση. Ανθρωποκεντρικός, λοιπόν.

Ο Ted Chiang (Τεντ Τσιάνγκ) γεννήθηκε στο Πορτ Τζέφερσον της Νέας Υόρκης το 1967. Θεωρείται από τους σημαντικότερους σύγχρονους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Σπούδασε την Επιστήμη των Υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο Brown και εργάζεται σε βιομηχανία λογισμικού. Με τα διηγήματά του έχει αποσπάσει τα σημαντικότερα βραβεία επιστημονικής φαντασίας: μεταξύ άλλων τέσσερα βραβεία Hugo, τέσσερα βραβεία Nebula, έξι Locus και το βραβείο του Βρετανικού Συλλόγου Επιστημονικής Φαντασίας. Η συλλογή διηγημάτων του Ιστορίες της ζωής σου (Κέδρος, 2016) μεταφράστηκε σε είκοσι μία γλώσσες και η ομώνυμη ιστορία του βιβλίου μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο με τον τίτλο Άφιξη (Arrival), σε σκηνοθεσία του Denis Villeneuve. Η Εκπνοή, το δεύτερο βιβλίο διηγημάτων του, επιλέχθηκε το 2019 από τους New York Times ως ένα από τα δέκα καλύτερα βιβλία της χρονιάς.

Καταστατικά και σκόπιμα, ο Τσιάνγκ δεν φορτώνει τις ιστορίες με επιστημονικές ανακαλύψεις που αναρριπίζουν τη φαντασία του αναγνώστη ή τον κάνουν να στέκεται ενεός μπροστά τους. Τα πάντα συμβαίνουν σε ένα παρακείμενο μέλλον, πολύ κοντινό με το δικό μας. Ίσως λίγο πιο προωθητικό, ωστόσο όχι σε τέτοιο βαθμό που να το θεωρούμε ξένο προς εμάς.

Σαφώς, η επιστημονική χροιά δεν λείπει από τα διηγήματά του. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Η αστροφυσική, η μετάβαση μέσα στο χρόνο, η τεχνητή νοημοσύνη, οι πολλαπλοί κόσμοι, η εντροπία και λογής άλλοι επιστημονικοί τόποι λειτουργούν ως προανάκρουσμα. Θέτουν τις βάσεις στα διηγήματα, έχουν μια λειτουργική θέση στην πλοκή (αν και η έννοια της πλοκής στον Τσιάνγκ είναι ασαφής και μη δεδομένη), αλλά δεν είναι ο αυτοσκοπός τους. Πάντα το μέτρο είναι ο άνθρωπος. Ο τωρινός, ο παρελθοντικός, ο μέλλοντας. Τα υπαρξιακά του διλήμματα, οι ενοχές του, οι απορίες του, τα συναισθήματά του, η αντιληπτική του ικανότητα, η μνήμη του που συνεχώς τον κεντρίζει.

Nα κατανοείς, όχι απαραίτητα με φαταλιστικό τρόπο, ότι το ταξίδι και οι σκοποί του σ’ αυτή τη ζωή ή σε κάποια επόμενη, έχουν καθοριστεί. Είναι σαν μέσα στην καρδιά του ανθρώπινου θριάμβου να ενυπάρχει ένα πλήρες αδιέξοδο. Τι πιο δικό μας απ’ αυτό;

Η Joyce Carol Oates επισήμανε κάτι πολύ σωστό στον New Yorker. Η Εκπνοή είναι λιγότερο επινοητική από την πρώτη του συλλογή. Η τεχνολογική εφευρετικότητά του μειώνεται δραστικά για να δώσει τη θέση της σε μια ηθική πολυπλοκότητα. Οι ιστορίες γίνονται σφιχτοδεμένοι γρίφοι πολλαπλών εξηγήσεων (ιδού πώς εισέρχεται στον νου η τρανή περίπτωση του Μπόρχες) που λύνονται, αν λύνονται στο τέλος. Πολλές φορές στην ακροτελεύτια πρόταση που σε αφήνει με ένα αίσθημα εκπλήρωσης του σκοπού και των μέσων που χρησιμοποίησε ο συγγραφέας για να σε φτάσει ως το τέλος μέσα από πολλαπλές περιελίξεις και δαιδάλους νοημάτων. Ναι, ο Τσιάνγκ «πειράζει» αρκετά τις ιστορίες του. Ορισμένες φορές τις καθυστερεί (ορισμένα διηγήματα μοιάζουν με συμπιεσμένα μυθιστορήματα) φωτίζοντας περιοχές της ανθρώπινης περίπτωσης με μεγαλύτερη ενάργεια. Το αποτέλεσμα τον δικαιώνει: δύσκολα ξεχνάς τι έχεις διαβάσει.

Μπορεί να ακούγεται ακραίο ή σπουδαιοφανές, αλλά ο Τσιάνγκ με έναν τρόπο φτιάχνει μια δική του γλώσσα αποτελούμενη από κβάντα και συναισθήματα ως γράμματα για να περιγράψει τον κόσμο, τους ανθρώπους και τις μηχανές του. Είναι μια γλώσσα που προτάσσει και επιζητεί το αίτημα της αυτοσυνειδησίας. Nα κατανοείς, όχι απαραίτητα με φαταλιστικό τρόπο, ότι το ταξίδι και οι σκοποί του σ’ αυτή τη ζωή ή σε κάποια επόμενη, έχουν καθοριστεί. Είναι σαν μέσα στην καρδιά του ανθρώπινου θριάμβου να ενυπάρχει ένα πλήρες αδιέξοδο. Τι πιο δικό μας απ’ αυτό;

Είναι μια επίγνωση που έχει το κόστος της και ο Τσιάνγκ μάς την περιγράφει με έξοχο τρόπο. Καλό είναι να ξέρουμε πως τίποτα δεν διαγράφει το παρελθόν. Κι αυτό το λέει ένας συγγραφέας που έχει στραμμένο το βλέμμα του στο μέλλον. Ένας συγγραφέας, εντέλει, που σπάει τα στεγανά αυτού που ονομάζουμε επιστημονική φαντασία, διαπερνάει με τις ιστορίες του όλα τα είδη, δίνοντας στο έργο του μια ουσιαστική υπόσταση. Αν πρέπει να τον διαβάσουμε τώρα και να τον παρακολουθούμε στο μέλλον για τις επόμενες ιστορίες του; Ούτε λόγος! Η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου «κεντάει» μεταφραστικά. Τι πιο δύσκολο από το να προσπαθείς να μεταφράσεις κόσμους οικείους και μη, άγνωστους, αλλά και κάπως δεδομένους; Ο Τσιάνγκ, όχι αυτό είναι προφανές, δεν είναι συγγραφέας που του αρέσουν οι ευκολίες. Επομένως, ένας μεταφραστής οφείλει να συναισθανθεί το ζητούμενο στις ιστορίες του. Να συλλάβει το αίτημα, να συνταχθεί μαζί του, να το μεταφέρει σ’ εμάς δίχως να χαθεί το νόημα, αλλά και η ομορφιά της γραφής. Με τη Ζαχαριάδου φτάσαμε στο ποθούμενο. 

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Το καινούργιο του μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» θα κυκλοφορήσει στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Εκπνοή
TED CHIANG
Μτφρ. ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΖΑΧΑΡΙΑΔΟΥ
ΙΚΑΡΟΣ 2021
Σελ. 456, τιμή εκδότη €18,80

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Το μήνυμά μου προς εσάς είναι το εξής: προσποιηθείτε πως έχετε ελεύθερη βούληση. Είναι απολύτως απαραίτητο να συμπεριφέρεστε ως εάν οι αποφάσεις σας να έχουν σημασία, έστω και αν ξέρετε πως δεν έχουν. Η πραγματικότητα δεν είναι σημαντική· σημαντικό είναι αυτό που πιστεύετε, και η πίστη στο ψέμα είναι ο μόνος τρόπος για να αποφύγετε την κατάσταση της αφασίας. Ο πολιτισμός εξαρτάται πλέον από την αυταπάτη. Ίσως από αυτή να εξαρτιόταν ανέκαθεν.

Κι ωστόσο ξέρω πως επειδή η ελεύθερη βούληση είναι ψευδαίσθηση, είναι προκαθορισμένο ποιος θα περιπέσει σε ακινητική κωφαλαλία και ποιος όχι. Κανείς δεν μπορεί να κάνει τίποτα γι’ αυτό· δεν μπορείς να επιλέξεις τον αντίκτυπο που θα έχει ο Προγνώστης πάνω σου. Κάποιοι από εσάς θα υποκύψουν και κάποιοι όχι, και το γεγονός ότι εγώ στέλνω τώρα αυτή την προειδοποίηση δεν πρόκειται να μεταβάλει τα ποσοστά. Άρα γιατί το έκανα;

Διότι δεν είχα επιλογή».

Από το διήγημα «Τι αναμένεται από εμάς»