Μέρες δίχως τέλος, του Σεμπάστιαν Μπάρυ

Το φόντο του βιβλίου ετούτου είναι η Αμερική, με την υπόθεσή του να εξελίσσεται στις δεκαετίες του 1850 και του 1860. Αφηγητής ο Τόμας ΜακΝάλτι, ο οποίος περιγράφει και ξεδιπλώνει την όλη ιστορία, εξιστορώντας αρχικά τα χρόνια της νεότητάς του, συγκεκριμένα όταν πολεμούσε ως στρατιώτης στις επιχειρήσεις κατά των Ινδιάνων στα κατάβαθα του κορμιού της αμερικανικής ηπείρου.

Η μεγάλη πείνα, που έμεινε χαραγμένη στην ιστορία της, άρχισε το 1845 και διήρκησε έξι χρόνια, σκοτώνοντας πάνω από ένα εκατομμύριο άντρες, γυναίκες και παιδιά στο έδαφός της και αναγκάζοντας άλλο ένα εκατομμύριο κατοίκους να εγκαταλείψει τη χώρα.

Με καταγωγή από το Σλάιγκο, λιμάνι της βορειοδυτικής Ιρλανδίας, ο Τόμας έχασε την οικογένειά του κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Πείνας. Από ιστορικής πλευράς να σημειώσουμε ότι η Ιρλανδία στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν ουσιαστικά μια γεωργική, ως επί το πλείστον, χώρα που κατοικούταν από οκτώ εκατομμύρια ανθρώπους, οι οποίοι συγκαταλέγονταν μεταξύ των φτωχότερων στον Δυτικό κόσμο. Η μεγάλη πείνα, που έμεινε χαραγμένη στην ιστορία της, άρχισε το 1845 και διήρκησε έξι χρόνια, σκοτώνοντας πάνω από ένα εκατομμύριο άντρες, γυναίκες και παιδιά στο έδαφός της και αναγκάζοντας άλλο ένα εκατομμύριο κατοίκους να εγκαταλείψει τη χώρα. Η μεγάλη πείνα ή μεγάλος λιμός ξεκίνησε με αρκετή δόση μυστηρίου, όταν τα φύλλα των φυτών της πατάτας ξαφνικά έγιναν μαύρα και τσαλακωμένα, και στη συνέχεια σάπισαν, φαινομενικά ως αποτέλεσμα μιας ομίχλης που αναδύθηκε σε όλα τα χωράφια της Ιρλανδίας. Η αιτία ήταν, στην πραγματικότητα, ένας αερομεταφερόμενος μύκητας (Phytophthora infestans) ο οποίος ταξίδεψε στα αμπάρια των πλοίων που έπλεαν από τη Βόρεια Αμερική προς την Αγγλία.

Δεκατριάχρονος και ορφανός, ο Τόμας, αφηγητής του βιβλίου, εντάχθηκε αναγκαστικά σε ένα κύμα Ιρλανδών μεταναστών που ταξίδεψαν στην Αμερική αναζητώντας εκεί μια καλύτερη ζωή, βιώνοντας ένα εξαντλητικό –για εκείνη πάντοτε την εποχή– ταξίδι που τον έφερε αρχικά στον Καναδά, πριν εγκατασταθεί στο Μιζούρι. Ο Τόμας ΜακΝάλτι συναντά ένα παιδί της ηλικίας του, τον Τζον Κόουλ, όταν και οι δύο αναζητούν καταφύγιο κάτω από τον ίδιο ουρανό, και από εκείνη τη στιγμή και μετά γίνονται άρρηκτα συνδεδεμένοι και αχώριστοι φίλοι και συνοδοιπόροι. Ταξιδεύουν μαζί σε μια πόλη εξόρυξης που ονομάζεται Ντάγκσβιλ, όπου προσλαμβάνονται για να χορεύουν και να συμπεριφέρονται ως γυναίκες σε ένα σαλούν που ανήκει σε έναν άνθρωπο που ονομάζεται Τάιτους Νουν. Η φιλία του Τόμας με τον Τζον Κόουλ βαθαίνει σε μια στενή σχέση, την οποία κρύβουν επιμελώς από το κοινό και τα άλλα μάτια.

Ο Τόμας ΜακΝάλτι και ο Τζον Κόουλ δεν θα ξεχάσουν ποτέ τη γενναιοδωρία του ο Πρώτος-Έπιασε-το-Άλογό-Του. Χρόνια μετά, η κόρη του αρχηγού των Ινδιάνων, Γουινόνα, θα γίνει η προστατευόμενη των δύο αντρών. Θα την αγαπήσουν και θα την αντιμετωπίσουν σαν δικό τους παιδί.

Όταν ο Τόμας ΜακΝάλτι γίνεται δεκαεπτά ετών, το ζευγάρι κατατάσσεται στον στρατό, λαμβάνοντας μέρος στον πόλεμο εναντίον των Ινδιάνων, μια σειρά ένοπλων συγκρούσεων κατά των αμερικανικών ιθαγενών ομάδων και διάφορων φυλών. Οι επιθέσεις τους είναι κτηνώδεις, βίαιες και φρικτές, αλλά παραδόξως για τον Τόμας ελκυστικές και ικανοποιητικές, όπως στην περίπτωση της επίθεσης εναντίον των Γιούροκ. Όταν δεν πολεμούν, οι στρατιώτες περνούν τον χρόνο τους παίζοντας χαρτιά και αναπτύσσουν συναισθηματικούς δεσμούς, γεγονός που τους βοηθά να ξεχάσουν προσωρινά την πείνα που τους μαστίζει μέσα στον παγωμένο αμερικανικό χειμώνα. Μια μέρα, ο στρατός συναντά τη φυλή των Ογκλάλα Σιου. Ο αρχηγός τους, ο Πρώτος-Έπιασε-το-Άλογό-Του, όπως ονομαζόταν, τους προσφέρει γενναιόδωρα κρέας, το οποίο τους βοηθά να επιβιώσουν τον σκληρό χειμώνα που ξεδιπλωνόταν μπροστά τους. Κάποιοι στρατιώτες παθαίνουν κρυοπαγήματα και πεθαίνουν λίγους μήνες αργότερα, και οι επιζώντες φροντίζουν να τιμήσουν με τον δέοντα τρόπο και απαιτούμενο σεβασμό τους νεκρούς συμπατριώτες τους. Ο Τόμας ΜακΝάλτι και ο Τζον Κόουλ δεν θα ξεχάσουν ποτέ τη γενναιοδωρία του ο Πρώτος-Έπιασε-το-Άλογό-Του. Χρόνια μετά, η κόρη του αρχηγού των Ινδιάνων, Γουινόνα, θα γίνει η προστατευόμενη των δύο αντρών. Θα την αγαπήσουν και θα την αντιμετωπίσουν σαν δικό τους παιδί. Θα ακολουθήσει ο αμερικανικός εμφύλιος, κατά τη διάρκεια του οποίου οι τρεις τους θα μείνουν αχώριστοι. Το τέλος έρχεται μετά από πολλές διευθετήσεις. Ο Τόμας βρίσκεται –ίσως δίκαια, ίσως άδικα– μπλεγμένος ξανά με τη δικαιοσύνη και μεταμφιέζεται σε γυναίκα (κάτι που ήξερε να το κάνει καλά έως τότε), και συνειδητοποιεί ξαφνικά ότι αισθάνεται τον εαυτό του περισσότερο ως γυναίκα παρά ως άντρα. Μετά από πολλές περιπέτειες, το μέλλον φαίνεται να του ανήκει, όπως και τα όμορφα δάση και χωράφια κάτω στο Μιζούρι και το Τενεσί, παρέα με τον Τζον Κόουλ και τη Γουινόνα.

Το μεγάλο ρεύμα της μυθιστοριογραφίας του Σεμπάστιαν Μπάρι πηγάζει από τις σελίδες της ιστορίας της πατρίδας του, της Ιρλανδίας, μέσα από τις οποίες δανείστηκε έξυπνα τις λεπτομέρειες που του ήταν απαραίτητες για να προχωρήσει στα συγγραφικά του εγχειρήματα. Ιστορίες πείνας, φυγής σε άλλη ήπειρο, προσπάθειες ανάκαμψης και παραμονής στη ζωή των μεταναστών, με όποιο αντίτιμο, πεινασμένοι, κρυωμένοι, ξεσπιτωμένοι και ερωτευμένοι μέσα σε δραματικά αντίξοες συνθήκες. Τα μυθιστορήματά του ανατρέχουν στους δύο τελευταίους αιώνες και σε γνωστά γεγονότα, και μάλιστα σε συνεχόμενη βάση. Το A Long Long Way (2005), για παράδειγμα, είναι μια ιστορία που αναβλύζει από τις αιματηρές συγκρούσεις του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ The Temporary Gentleman (2014) τοποθετείται στη Γκάνα στα 1957. 

Ο Τόμας, ο Τζον Κόουλ και η Γουινόνα, επιβιώνουν στα πεδία μάχης και τις φρικαλεότητες διασχίζοντας τις μεγάλες πεδιάδες της Αμερικής, ευρισκόμενοι θέλοντας και μη στη μέση ενός περίεργου πολέμου μεταξύ των αμερικανικών Πολιτειών.

Το βιβλίο του Σεμπάστιαν Μπάρι, ένα ωμό και υπέροχο μυθιστόρημα, αναγκάζει την Αμερική να κοιτάξει ξανά πίσω, στο δικό της παρελθόν και στον μεγάλο πόλεμο. Οι Νότιοι δεν είχαν, μας λέει, στολές, παπούτσια, και θα μπορούσαν αρκετοί απ’ αυτούς να ήταν χωριάτες στο Σλάιγκο. Ο Τόμας, ο Τζον Κόουλ και η Γουινόνα, επιβιώνουν στα πεδία μάχης και τις φρικαλεότητες διασχίζοντας τις μεγάλες πεδιάδες της Αμερικής, ευρισκόμενοι θέλοντας και μη στη μέση ενός περίεργου πολέμου μεταξύ των αμερικανικών Πολιτειών, μέσα σε κρύους χειμώνες με τρομακτικά κρυοπαγήματα που οδηγούσαν σε ακρωτηριασμούς και ζεστά καλοκαίρια πλημμυρισμένα με ιδρώτα που έφτανε και περίσσευε σε κάποιον «για να φτιάξει μια λακκούβα λάσπη»! Οι ζωές των δύο πρωταγωνιστών ακολουθούν παράλληλη πορεία. Χτυπημένοι από τη μοίρα και επιβιώνοντας σε καταστροφικές συνθήκες, ενώνονται αδιάρρηκτα, για πάντα. «Δεν μας είχαν για ανθρώπους. Για τίποτα μας είχανε. Για ανθρώπους τιποτένιους. Μάλλον αυτό ήταν. Και μόνο που το σκέφτεσαι σου καίει το μυαλό. Δεν είμασταν άνθρωποι, αποβράσματα ήμασταν. Τώρα έχουμε ζωστεί τα όπλα και θα παλέψουμε να νικήσουμε, να βγούμε νικητές». Εκείνο που έχει εδώ σημασία είναι το γεγονός ότι ο Τόμας παρατηρεί ότι μεταξύ των Σιου υπάρχει η ευχέρεια, οι άντρες τους να ντύνονται και σαν ινδιάνες στο σπίτι, αλλά, στη μάχη να εξακολουθούν να είναι πολεμιστές. Αυτή η σκέψη γίνεται σιγά-σιγά ο οδηγός του Τόμας. Στο σπίτι να ντύνεται γυναίκα, και στη μάχη να αλλάζουν όλα, ακολουθώντας ως στρατιώτης τις διαταγές των ανωτέρων.

Ο Σεμπάστιαν Μπάρι, με το τελευταίο του μυθιστόρημα A Thousand Moons, το οποίο κυκλοφόρησε πριν από έναν μήνα, συνεχίζει την ιστορία του Μέρες δίχως τέλος με αφηγήτρια τη Γουινόνα Κόουλ.

Ο Τόμας ΜακΝάλτι έχει λίγο σεβασμό για τη ζωή που του χάρισε ο Θεός, αλλά την ίδια στιγμή δείχνει μια ήρεμη αγάπη για όποιο ανθρώπινο ον μπορεί να τον σώσει και να τον κάνει να αισθανθεί ξανά ζωντανός, ενώ αντίθετα ο Τζον Κόουλ κρατάει μια κάπως διαφορετική και υπεροπτική στάση υπερηφάνειας. Υπάρχει μια πίστη μεταξύ των δύο ανδρών που ξεπερνά κατά πολλούς μια μεγάλη ιστορία αγάπης, ενώ η Γουινόνα τούς δημιουργεί την αίσθηση της οικογένειας. Και στους δύο έχουν ξεθωριάσει οι μνήμες της νιότης τους, όταν οι καιροί ήταν πράγματι εξίσου σκληροί, αλλά τουλάχιστον είχαν μια «οικογένεια». Τώρα, με τη ζωή τους πλαισιωμένη από την παρουσία ενός νεαρού κοριτσιού, αμφότεροι αγωνίζονται εναντίον κάθε αντιπάλου ώστε να κρατήσουν άθικτη αυτή την οικογενειακή μονάδα, με φόντο ένα τοπίο πλημμυρισμένο με θάνατο, σκηνές εξόντωσης ενός ιθαγενούς λαού και όχι μόνο. Μέσα σε όλα αυτά, όμως, σε έναν κόσμο απέραντης φρίκης, υπάρχει και μια πρωτότυπη ιστορία αγάπης δύο αντρών και μιας κοπέλας.

Το Μέρες δίχως τέλος του Σεμπάστιαν Μπάρι είναι ένα ταξίδι στο παρελθόν, στην ιστορία της Αμερικής, μια διερεύνηση της ιδέας της εθνικής ταυτότητας και της δημιουργίας μιας άλλης, καινούργιας πια, μέσω της αναγκαστικής μετανάστευσης και της διασποράς ενός λαού, διασχίζοντας τον αφιλόξενο και επικίνδυνο εκείνη την εποχή Ατλαντικό Ωκεανό, σε χώρες που ήταν συχνά αφιλόξενες και αλλοτριωτικές, για να σφυρηλατήσουν μια νέα ζωή μέσα από ατέλειωτες και πρωτόγνωρες αντιξοότητες. Περιγράφει, για τους γιατρούς, και δίνει μια υπέροχη πορεία των επικίνδυνων λοιμώξεων των άκρων που έφεραν κάποιον τραυματισμό από τα πυροβόλα όπλα της μάχης και ακόμα της ύπουλης σήψης, στην εποχή του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου κατά την οποία, όπως καλά γνωρίζουμε, δεν υπήρχαν τα κατάλληλα και αναγκαία αντιβιοτικά, με αποτέλεσμα την προσφιλή αλλά αναγκαστική πορεία των χειρουργών προς τους δραματικούς, αλλά σωτήριους, ακρωτηριασμούς των άκρων. Καταγράφει επίσης την εξέλιξη της σχέσης, της σεξουαλικής συγκεκριμένα έλξης των ανδρών μεταξύ τους, κάτι που περιγράφτηκε νωρίς στο μυθιστόρημα με την απλή φράση: «And then we quietly fucked and then we slept». Έτσι, αυτό που κάνει επίσης ενδιαφέρουσα την ιστορία είναι το απροσδόκητο εκείνο στοιχείο που οδηγεί σε μια εξερεύνηση της ρευστότητας των φύλων και του θεσμού της οικογένειας που φαντάζει αναχρονιστική, αλλά δεν παύει, ωστόσο, να είναι αρκετά πειστική. Στα χρόνια πριν από τον εμφύλιο πόλεμο, η Αμερική εμφανίζεται ως χώρα που χαρακτηρίζεται από την ανομία και την άμμετρη φιλοδοξία των πολιτών της, αλλά μετά απ’ αυτόν μοιάζει κάπως κακοσχηματισμένη και στοιχειωμένη από αυτό το μοιραίο γεγονός.

Το μυθιστόρημα του Μπάρι είναι ένα έργο εντυπωσιακό αλλά και δυναμικό, ταυτόχρονα, στην αφήγηση. Στις σελίδες του ο συγγραφέας εκφράζει τον εσωτερικό κόσμο των τριών ηρώων του σε μικρογραφία, αλλά την ίδια στιγμή περιγράφει έναν κόσμο τοποθεσιών και συνόρων τόσο απομακρυσμένων, που δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς στις μέρες μας.

* Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ν. ΣΧΟΡΕΤΣΑΝΙΤΗΣ είναι Διευθυντής Χειρουργικής στο Παν/κό Νοσ/μείο Ηρακλείου και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, η ανθολογία κειμένων «Ασιατικές νοσταλγίες» (εκδ. Οδός Πανός).

---

Μέρες δίχως τέλος

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ SEBASTIAN BARRY