Οι άβολοι άντρες του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας

Το υλικό από το οποίο είμαστε φτιαγμένοι: δόσεις μη εμπεδωμένης εμπειρίας, ρετάλια απόψεων που αναζητούν την επιβεβαίωσή τους στην μερικότητα του προσωπικού βιώματος και, τελικά, μια μηχανική δεξιότητα να αναλύουμε τα μη προφανή με τη σπασμωδική ασάφεια της προκατάληψης. Τις μέρες που έτυχε να διαβάζω τη συλλογή κειμένων (σ.σ.: θα δούμε στη συνέχεια πού και πώς μπορούμε να τα ορίσουμε) του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας Σύντομες συνεντεύξεις με απαίσιους άντρες (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Κριτική), συζήτησα τα «ευρήματα» με μια φίλη, αρκετά «τροχισμένη» από τον κόσμο της λογοτεχνίας. Η απάντησή της με ξένισε: «Ποιος ενδιαφέρεται να διαβάσει ένα βιβλίο που μιλάει για τα απαίσια μέλη του είδους σας;»

Οι ήρωες του Γουάλας, εν προκειμένω οι άντρες στο παρόν βιβλίο, ξεπηδούν από τη μήτρα της εποχής που τους γέννησε.

Θα ήταν σοφόν το σαφές, αν, όντως, ήταν σαφές. Μόνο που όταν έχουμε να κάνουμε με κάποιο βιβλίο (ειλικρινά, κάθε βιβλίο) του Ντέβιντ Φόστερ Γουάλας, οι βεβαιότητες καλό είναι να αποχωρίσουν ησύχως από την κεντρική είσοδο. Δεν υπάρχουν πολλοί συγγραφείς που κατάφεραν να προσδώσουν στην ρευστότητα του σύγχρονου ανθρώπου την αιτιώδη συνάφεια που την ορίζει και τη δημιουργεί. Ανεξάρτητα από το φύλο, την κοινωνική τάξη ή την ατομική βούληση, οι ήρωες του Γουάλας, εν προκειμένω οι άντρες στο παρόν βιβλίο, ξεπηδούν από τη μήτρα της εποχής που τους γέννησε. Δεν είναι ειδολογικά «προϊόντα», ούτε εκφυλισμένες εκδοχές ενός αναλλοίωτου συνόλου. Είναι οργανικά μέρη του όλου, ενός αδιαμόρφωτου «εμείς», όπου χάρη στον Γουάλας άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά, μετεωριζόμενο, λανθάνον, αφύσικο, αλλά ειλικρινές. 

Μέσα στην «ανοσιότητά» τους, οι άντρες του Γουάλας είναι κομμάτια ενός ευρύτερου μετανεωτερικού καμβά, μέσα στον οποίο το αρσενικό προσπαθεί να βρει το ρόλο του, να επαναπροσδιορίσει τις συντεταγμένες του και να κατανοήσει την προθετικότητα των πράξεών του.

Η Julianne Nicholson, από την ομώνυμη ταινία Σύντομες συνεντεύξεις με απαίσιους άντρες (2009), του John Krasinski.

Η πρωτοεπίπεδη ανάλυση του βιβλίου ενδέχεται να μας οδηγήσει στο απλοϊκό συμπέρασμα πως έχουμε να κάνουμε με την «μάτσο» εκδοχή ενός κόσμου μπερδεμένου. Μια τοιχογραφία από άρρενες που αυτοαναφέρονται, αυτοθαυμάζονται κι ενίοτε αυτοοικτίρονται. Ενδέχεται να το κάνουν, ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ την αιτιότητα των πραγμάτων: αυτοί οι άντρες είναι κάθε άντρας, είναι ένας ποικίλος αστερισμός που αποστάται από το κοινωνικό του περίβλημα για να εκτεθεί στα μάτια μας δίχως ωραιοποιήσεις. Κάτω από τις πυκνές στοιβάδες του σεξισμού, της ανδροπρέπειας, της νευρωτικής ανωτερότητας και της αγχωμένης επιθετικότητάς τους, αυτοί οι άντρες προβάλλουν παντί τρόπω (λεκτικά, σπλαχνικά, κινησιολογικά) τη λεπτότητα της μοναξιάς τους. Είναι φορείς ενός πλησιάσματος που έμεινε βουβό, μιας συλλογικότητας που διασπάστηκε εν τη γενέσει της, μιας θερμότητας που ψυχράνθηκε νωρίς. 

Το cantus firmus όλων των ιστοριών του βιβλίου δεν είναι τίποτα άλλο από μια προσπάθεια των ανδρών να αρθούν πάνω από τη μοναχικότητά τους. Άλλοτε με βίαιο τρόπο κι άλλοτε με παθητικό, εντούτοις πάντα με την ακόρεστη ανάγκη να διαταράξουν τον εγκλεισμό τους σε έναν χώρο συναισθηματικής και σωματικής μόνωσης. 

Το βιβλίο γράφτηκε το 1999, τρία χρόνια μετά το πολυπρισματικό και πυραυλοκίνητο Infinite Jest, που σημαίνει ότι ο Γουάλας βρισκόταν ήδη σε μια ώριμη φάση ως προς τις θεματικές του και τους τρόπους ανάπτυξης των κειμένων του. Οι λάτρεις της πρόζας του στο παρόν βιβλίο θα βρουν τον ακριβή συγγραφικό μηχανισμό του. Μακροπερίοδες προτάσεις, ειρωνική διάθεση (στα όρια του μαύρου χιούμορ), αυτοφυή κομμάτια ψυχολογικής δυστοπίας, νευρωτικές απολήξεις, ψυχοπαθολογικές ασυμμετρίες, φιλοσοφικές περιελίξεις, βαθύτατη κατανόηση του ανθρώπινου δράματος, λεκτικά νήματα που μοιάζουν βαρύγδουπα, εκκωφαντικά, αλλά και εξόχως θελκτικά, καθώς και διαπεραστική κριτική γι’ αυτό που ορίζεται ως ποπ κουλτούρα. Τω όντι, ο Γουάλας στον σύντομο βίο του μπόρεσε να γίνει ένας ενεργός μαγνήτης όλων των μεταλλικών στοιχείων που ορίζουν τον σύγχρονο δυτικό κόσμο. 

Ο David Foster Wallace αγαπούσε τα σκυλιά και σκεφτόταν να δημιουργήσει ένα καταφύγιο αδέσποτων κουταβιών. Σύμφωνα με τον φίλο του, Jonathan Franzen, ο Wallace «είχε μια αδυναμία στα κακοποιημένα σκυλιά, για τα οποία δύσκολα βρισκόταν κάποιος με αρκετή υπομονή, για  να τα υιοθετήσει».

Ο τρόπος που γράφει είναι ο ορισμός της υπνωτιστικής μαγείας: οι ιστορίες του μοιάζουν με λεκτικά παραισθησιογόνα, από τα οποία δεν επιθυμείς να ξεφύγεις. Είναι η έκφραση μιας οδύνης που δεν αναζητεί τον εύκολο ακκισμό, αλλά την αγωνιώδη ικανοποίηση να πει την αλήθειά της – όσο σκληρή και λαβυρινθώδης κι αν είναι. Έχουμε, άραγε, να κάνουμε με τυπικό δείγμα διηγημάτων με συγκεκριμένες θεματικές, ευδιάκριτους ήρωες και πλοκή που ακολουθεί τους κανόνες της δραματουργίας; Σίγουρα όχι! Ο Γουάλας είναι ο κλασικός παίζων συγγραφέας. Η μετά-fiction του, προβοκατόρικη, έκκεντρη, πολυποίκιλη και ωσαύτως ενεργητική στον τρόπο ανάπτυξής της, εγκιβωτίζει διαφορετικά είδη μέσα σε ένα ενιαίο corpus. 

Αν και έχουμε να κάνουμε με συνεντεύξεις, το παρόν βιβλίο δεν αποτελείται μόνο από συνεντεύξεις. Αυτές λειτουργούν ως θραύσματα, στα οποία μάλιστα διαβάζουμε μόνο τις απαντήσεις των ανδρών και μηδέποτε τις ερωτήσεις. Κάπως έτσι λειτουργούν ωσάν μονόλογοι γεμάτοι διφορούμενες αισθήσεις. Η παραισθητική καθαρότητα στις διηγήσεις των ανδρών (ιδιαιτέρως στις πρωτοπρόσωπες) μοιάζει να είναι μια καταστατική αρχή στον Γουάλας. Σκοπός είναι να αναδειχθεί στο μέγα βάθος της η ανάγκη του σύγχρονου άντρα να ορίσει και να οριστεί, να σκάψει και να σκαφτεί. Μέσα από επικαλυπτόμενα γεγονότα, από σχοινοτενείς σημειώσεις που ανοίγουν παράλληλα θέματα με εκείνα της κύριας αφήγησης, με ήρωες που χρωματίζονται από το δραματικό και το γκροτέσκο και με τη ροή της εκάστοτε πλοκής να αναρριπίζεται αδιαλείπτως, αυτά τα κείμενα αποκτούν μια δική τους υπόσταση που υπερβαίνει τα είδη, αν δεν τα αποδομεί επί σκοπώ.

Ο Γουάλας είναι ο κλασικός παίζων συγγραφέας. Η μετά-fiction του, προβοκατόρικη, έκκεντρη, πολυποίκιλη και ωσαύτως ενεργητική στον τρόπο ανάπτυξής της, εγκιβωτίζει διαφορετικά είδη μέσα σε ένα ενιαίο corpus. 

Υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσαμε να μιλάμε για κλασικό σολιψισμό: οι άντρες των ιστοριών αυτοαναφέρονται κοιτώντας συνεχώς το είδωλό τους κι ο συγγραφέας τους ομοίως. Τουναντίον, η ικανότητα του Γουάλας να επικαλείται υπαρξιακές ποιότητες όπως η συμπόνια, η αγάπη, η συνάφεια ή το ηθικό πάθος, αφαιρεί όλα τα ιζήματα της αυτοαναφορικότητας και προβάλλει αυτό που θεμελιωδώς συνιστά την ανθρώπινη περίπτωση. Έτσι που ακόμη και η ουδετεροποίηση της γραφής στην περίπτωση μιας καταθλιπτικής στο διήγημα «Στα δίχτυα της κατάθλιψης» ή η εμπρηστική συντομία του διαλόγου στο «Ακόμα ένα παράδειγμα για το πόσο διάτρητα είναι ορισμένα σύνορα (IV)» να μετατρέπονται ευλόγως σε σημάδια καίριου δράματος. 

Η μεταφραστική προσέγγιση του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη είναι εξόχως αγαπητική. Ακούγεται παράδοξο να επικαλείται κανείς το συναίσθημα όταν έχουμε να κάνουμε με ένα επίπονο métier, όπως είναι η μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου, εντούτοις, είναι φανερό πως εδώ έχουμε το εντελές πνεύμα του Γουάλας αποτυπωμένο σε πλούσια ελληνικά που μπορούν να «διαβαστούν» και να κατανοηθούν. 

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» (εκδ. Μελάνι). 

Σύντομες συνεντεύξεις με απαίσιους άντρες
David Foster Wallace
Μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης
Κριτική 2019
Σελ. 448, τιμή εκδότη €16,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ DAVID FOSTER WALLACE