«Ταυτότητα και ετερότητα στον Σαίξπηρ» της Ξένιας Γεωργοπούλου (κριτική) – Διευρύνοντας το σαιξπηρικό τοπίο

Το ζήτημα της ταυτότητας, της ετερότητας, της αλλότητας, η έννοια του ξένου, του ίδιου, καθώς και οι πολυάριθμες διασταυρώσεις τους, «κατοικούν» σε πλήθος αναλύσεων για το σαιξπηρικό έργο. Η έννοια του οικείου και του ανοίκειου, οι οπτικές και οι προοπτικές, και οπωσδήποτε η πρόσληψη του πολύμορφου σαιξπηρικού δράματος συνεπάγονται μια δυναμική διαδικασία στον χρόνο και στον εκάστοτε χώρο εντός του οποίου πραγματοποιείται η έρευνα.

Η Ξένια Γεωργοπούλου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο νέο της βιβλίο με τίτλο Ταυτότητα και ετερότητα στον Σαίξπηρ (εκδ. Gutenberg), εστιάζει στους διαφορετικούς όσο και διασταυρούμενους τρόπους με τους οποίους η ταυτότητα και η ετερότητα, ο Εαυτός και ο Άλλος, ορίζονται στα δραματικά κείμενα του Σαίξπηρ, έχοντας παράλληλα αναφορές στη σύγχρονή του δραματουργία και λογοτεχνία γενικότερα. Η διερεύνηση του σαιξπηρικού «τοπίου» αναφοράς από τη συγγραφέα και ερευνήτρια αναδεικνύει με επιστημονική σαφήνεια, ότι τα όρια ανάμεσα στον Εαυτό και τον Άλλο δεν είναι αδιαπέρατα. Οι διαδικασίες ώσμωσης είναι συνεχείς, τόσο σε ατομικό όσο και συλλογικό επίπεδο. Σύμφωνα με τη συγγραφέα (όπως σημειώνει και στο εισαγωγικό της σημείωμα) οι σαιξπηρικοί ήρωες συστήνουν πεδία διάσχισης των ορίων, παρά στεγανές υπαρξιακές καταστάσεις. Η έμφυλη, κοινωνική, φυλετική, ταξική, πολιτισμική ταυτότητα των ηρώων του Σαίξπηρ είναι συγχρόνως και ετερότητα. Εξαρτάται η οπτική μέσω της οποίας γίνεται η προσέγγιση. Εξαρτάται από το βλέμμα, από το υποκείμενο και το αντικείμενο αυτού του βλέμματος.

Η μελέτη της Γεωργοπούλου εξετάζει διεξοδικά το επιλεγόμενο πεδίο ανάλυσης, παρουσιάζοντας ποικίλες οπτικές. Η γραφή είναι ευθύβολη, η σκέψη παρουσιάζεται με απλότητα και συγχρόνως ακρίβεια στόχου και νοήματος. Η χρήση των παραδειγμάτων και η ανάλυση των περιπτώσεων καθοδηγούν τον αναγνώστη στο σαιξπηρικό σύμπαν, χωρίς όμως να επιβάλλουν εκ των προτέρων κάποια οπτική. Ο αναγνώστης, αλλά και ο μελετητής του έργου του Σαίξπηρ, θα διαπιστώσουν ότι πρόκειται για ένα θεωρητικό έργο στο οποίο μπορεί κανείς να ανατρέχει, να ξαναδιαβάζει κεφάλαια, να εστιάζει σε ζητούμενα, να επικουρείται σε ερευνητικές διεργασίες. Το βιβλίο αποτελεί έναυσμα για προβληματισμό και μελέτη επιμέρους θεμάτων που εκπορεύονται από την οπτική της γράφουσας σε συνδυασμό με το έργο του Σαίξπηρ.

Η δομή του βιβλίου είναι σαφής και περιεκτική. Χωρίζεται σε τρεις επιμέρους ενότητες: α) Ξένοι, ανοίκειοι και οικείοι, β) Το κοινωνικό στίγμα, γ) Κριτήρια ταυτότητας/ετερότητας. Στην πρώτη ενότητα, τα έξι κεφάλαια αφορούν τα ακόλουθα θέματα όπως ο κανιβαλισμός στα έργα του Σαίξπηρ, η ταυτότητα του Ευρωπαίου Εαυτού και του εξωτικού Άλλου, το δίπολο μαύρος-λευκός και οι πολλαπλές νοηματοδοτήσεις τους μέσα από τις αναπαραστάσεις του Οθέλλου στη σύγχρονη ελληνική σκηνή, το μεταναστευτικό ζήτημα, η πολιτική ορθότητα, οι μεικτοί γάμοι στο σαιξπηρικό δράμα. Στη δεύτερη ενότητα, με τα τρία κεφάλαια που περιλαμβάνει, το βλέμμα της συγγραφέως μετατοπίζεται προς ζητήματα όπως η δυσμορφία και η εξουσία στον Σαίξπηρ, η ψυχική νόσος και η δραματουργική της διάσταση στα υπό ανάλυση έργα, οι έννοιες του νόμιμου και του νόθου, όπως αυτές παρουσιάζονται μέσα από τους σαιξπηρικούς ήρωες. Τέλος, στην τρίτη ενότητα με επίσης τρία κεφάλαια, η τροφή, το ένδυμα, η ταξικότητα, πάντα σε σχέση με την ταυτότητα και την ετερότητα, αποτελούν κεντρικά επίδικα. Ακολουθεί η παράθεση ξενόγλωσσης και ελληνικής βιβλιογραφίας, όπως και αναλυτικό (και πολύ χρήσιμο) ευρετήριο ονομάτων και έργων.

Μια νέα, συνεχώς διευρυνόμενη συγγραφική ταυτότητα

Η προσεκτική ανάγνωση του βιβλίου δίνει τροφή για σκέψη αλλά και έναυσμα για περαιτέρω διερεύνηση του έργου του σπουδαίου Άγγλου δραματουργού, το οποίο φαίνεται ότι όσο κανείς ασχολείται με αυτό, τόσο βρίσκει νέες νησίδες προωθημένης σκέψης και ερευνητικού ενδιαφέροντος.

Τούτο ενισχύει και όσα σε προηγούμενο κριτικό άρθρο για τον Σαίξπηρ και τη διαχρονική επιδραστικότητα των έργων του είχα αναφέρει. Ότι δηλαδή «…Ο Σαίξπηρ προκαλεί δέος και συγχρόνως έλκει. Αποτελεί μια μεγάλη και ίσως απόμακρη, λόγω σπουδαιότητας, πνευματική αναφορά και συγχρόνως είναι δημοφιλής σε θεατρικές και θεωρητικές αναγνώσεις. Αποτελεί πρώτη ύλη για μεταναγνώσεις, διασκευές, επανερμηνείες… Εξάλλου μια σημαντική κειμενική, και εν τέλει διακειμενική μετάβαση, είναι και οι γλώσσες, οι εκφωνήσεις, οι προσλήψεις οι παραδόσεις που συμπυκνώνονται στα διάφορα γλωσσικά συστήματα. Λόγω της μεγάλης διασποράς του σαιξπηρικού έργου, οι προσλήψεις, οι απόπειρες, η διεπαφή με θεατρικές παραδόσεις, δημιουργούν συνεχώς «νέο έργο», «νέο» Σαίξπηρ, δημιουργούν μια νέα, συνεχώς διευρυνόμενη συγγραφική ταυτότητα…».

Η ετερότητα και η ταυτότητα, η ολότητα και η εξαίρεση από το «κανονικό», το θραύσμα της διαφορετικότητας, το απόσπασμα, αποτελούν έννοιες και καταστάσεις δυναμικές, στα κείμενα που υπογράφει ο σπουδαίος δραματουργός. Ο δραματικός χωροχρόνος, εξάλλου, είναι το κατεξοχήν πεδίο της εκκρεμότητας. Εντός του σημειώνονται σχέσεις οικειότητας και ανοικειότητας, σχέσεις διήγησης και παράστασης, σχέσεις εντός και εκτός «τόπου». Σχέσεις που προσδιορίζουν, αλλάζουν, επιβάλλουν ταυτότητες και υπαγορεύουν ή προτείνουν τις παραστάσεις αυτών.

Στη δημιουργική, ωσμωτική, καθηλωτική αντιπαλότητα του εαυτού και του άλλου, η ματιά της Ξένιας Γεωργοπούλου προτείνει αντί της βίας, την ερευνητική συναίνεση.

Στα έργα του Σαίξπηρ, η καλειδοσκοπική έκθεση κόσμων, ταυτοτήτων, προσώπων, γλωσσών, τροπικοτήτων, αποκαλύπτει έναν κόσμο ετερότητας και ετερομορφίας αλλά και συνάφειας μαζί, με το σημείο τομής ή ένωσης να είναι το βλέμμα. Ένα βλέμμα περισκοπικό, εξεταστικό, που κατοικεί στις γοητευτικές ιστορίες, ερμηνεύει και ερμηνεύεται από τις λεκτικές εικόνες οι οποίες περιέχουν τις παραστάσεις σωμάτων ετερόκλητων όχι μόνο ως προς τη φυσική τους υπόσταση αλλά και ως προς την καταγωγή, την ηλικία, το φύλο, την εργασία, τον ρόλο στην κοινωνία και γενικότερα στον κόσμο που με προσοχή και γενναιοδωρία παρουσιάζεται στα έργα του Σαίξπηρ. Το βλέμμα εντός του σαιξπηρικού δραματικού λόγου, εντός του σαιξπηρικού παραστασιακού τόπου, το βλέμμα του λήπτη της θεατρικής δράσης, όλα μαζί διασταυρώνονται και δυνάμει ανασημασιοδοτούν τα πρόσωπα και τις σχέσεις τους. Το βλέμμα στα δραματικά κείμενα του Σαίξπηρ αποτελεί βασικό άξονα στη διαμάχη των ετεροτήτων και οικειοποίησης εννοιολογικών επικρατειών. Σε μια μάχη ερμηνειών εντέλει. Και σε κάθε ερμηνευτική μάχη υπάρχει ικανό ποσοστό βίας η οποία είναι και συστατικό του διπόλου ταυτότητα-ετερότητα. Ο Roger Dadoun, στο βιβλίο του Η Βία. Δοκίμιο για τον «homo violens» (μτφρ. Νικόλας Σεβαστάκης, εκδ. Scripta, 1998) είναι κατηγορηματικός και συνάμα διαφωτιστικός: «Ο άλλος με καταλαμβάνει. Πρέπει να με εμπλέξει, να με ανακατέψει και να με απορροφήσει στην ετερότητά του… για να μου επιστρέψει απέναντι μια εικόνα του εαυτού μου που δεν γνωρίζω, μια εικόνα που έρχεται να επικολληθεί πάνω μου. Ο άλλος μου επιβάλλει μια διπλή βία: τη βία της ετερότητας ως τέτοιας και τη βία της ετερότητας στο βαθμό που γυρεύει να με ταξινομήσει και ροκανίζει ή μαστορεύει την ταυτότητά μου» (σ.59-61). Αυτή η βία είναι που διατρέχει και τις σαιξπηρικές σκηνές.

Στη δημιουργική, ωσμωτική, καθηλωτική αντιπαλότητα του εαυτού και του άλλου, η ματιά της Ξένιας Γεωργοπούλου προτείνει αντί της βίας, την ερευνητική συναίνεση. Προτείνει τη διαλεκτική των ερμηνειών, την ανοικτότητα στην πολλαπλή σημασία του οικείου και του ανοίκειου, του «έτερου» που μπορεί υπό συνθήκες να είναι και ένα «εγώ». Προσεγγίζει τη βίαιη διαλεκτική των ταυτοτήτων ανεξίθρησκα και παραγωγικά.

*Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και βιβλίου.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα 

Η Ξένια Γεωργοπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973. Είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ασχολείται κυρίως με τον Σαίξπηρ και το θέατρο της Αναγέννησης, και ειδικότερα με θέματα όπως τα φύλα και η ετερότητα, οι σαιξπηρικές διασκευές και οι σαιξπηρικές αναφορές στη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα.

Έχει δημοσιεύσει τα βιβλία Ζητήματα φύλου στο θέατρο του Σαίξπηρ και της Αναγέννησης (Παπαζήσης, Αθήνα, 2010 και 2020 [δεύτερη βελτιωμένη έκδοση]), The Body as Text in Shakespeare’s Plays. The Fashioning of the Sexes (Mellen, Λιούιστον, 2011) και Ο Σαίξπηρ οριζοντίως και καθέτως (Αιγόκερως, Αθήνα, 2019).