«Σε τι μας χρησιμεύει το θέατρο;» του Ένζο Κορμάν (κριτική) – Άνοιγμα στην κοινωνία και πολιτική πράξη

Διάβασα, από τις εκδόσεις Ευρυδίκη, το βιβλίο του γάλλου θεατρικού συγγραφέα Ένζο Κορμάν, Σε τι μας χρησιμεύει το θέατρο;, στην πολύ καλή μετάφραση του Νεκτάριου-Γεώργιου Κωνσταντινίδη. Το βιβλίο, ένα πηγαίο κείμενο, εκφραστικό και συχνά μετωνυμικό, δεν επιστρατεύει σωρεία θεωρητικών όρων και νοηματοδοτήσεων του θεάτρου. Είναι, περισσότερο, μια βιωματική κατάθεση, μια εκμυστήρευση των απόψεων του συγγραφέα, που παραθέτει τα καλλιτεχνικά του ιδεώδη εν είδει οραματισμού. Πιο συγκεκριμένα, παρομοιάζει την καλλιέργεια αυτής της μούσας με την καλλιέργεια ενός κήπου «εν εξελίξει», όπως λέει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας.

Ένα θέατρο πάνω απ’ όλα πολιτικό

Η υπεράνω όλων συνθήκη για τον Κορμάν είναι η επιστράτευση όλων των δυνατών μέσων ώστε το θέατρο να ανοιχτεί προς την κοινωνία και να επιτελέσει τον θεμελιώδη πολιτικό του ρόλο, συνδυάζοντας όλες τις τέχνες -και κατεξοχήν τη μουσική jazz- επί σκηνής (σελ. 47 και εξής). Αυτός ο ρόλος συνίσταται στην αντίσταση ενάντια στον καταλυτικό, ισοπεδωτικό ρόλο των Μ.Μ.Ε. και στον παλιμπαιδισμό της επίσημης πολιτικής. Αυτό εκ πρώτης όψεως φαντάζει ανεδαφικό και αιθεροβάμον ως προσέγγιση, όμως ο Κορμάν έχει την τόλμη να συνενώνει, στη σύλληψή του, τη δουλειά του θιάσου με τη δουλειά των μουσικών, με τη δουλειά του εικαστικού και με τα πορίσματα ενός εργαστηρίου έρευνας. Πρόκειται για μια εξελιγμένη εκδοχή του devised theatre, που αποβλέπει σε μια Τέχνη «νομαδική, εορταστική, καταγγελτική...μια Τέχνη της λίγδας και της περιφέρειας, μια τέχνη που έχει συνείδηση της ανατρεπτικής της φλέβας» (σελ. 71). Ονειρεύεται ένα θέατρο που, μέσα από τα αγαπητά του τεχνάσματα, θα επιφέρει «βλάβη» στην κυρίαρχη λογική των πραγμάτων (σελ. 85).

Ο συγγραφέας εξαρχής δίνει έμφαση στη γνωριμία του με τον Φελίξ Γκουαταρί: «Ο Félix Guattari μού ζήτησε να περιγράψω πώς θεμελιώνεται κατ’ εμέ η θεατρική πράξη. Πώς αυτή η πράξη γινόταν αντιληπτή από μέρους μου και πώς εξελισσόταν σε μια τελετουργία της υποκειμενικότητας. Σαν διαδικασία της μοναδικότητας. Ποια κατ’ εμέ ήταν τα κίνητρα, τα διακυβεύματα. Μου ζήτησε να αναφερθώ συνοπτικά σ’ εκείνο που ο ίδιος ονομάζει μοναδικές διευθετήσεις της εκφώνησης απ’ όπου πηγάζει κατ’ εμέ η θεατρική πρακτική.» Στα επόμενα κεφάλαια διευκρινίζεται ότι «εχθρός» της θεατρικής πρακτικής είναι η αέναη συμβολοποίηση και εννοιοποίηση της σημειολογίας του θεάτρου: «Τίθεται ζήτημα ανανέωσης της θεατρικής σύμβασης», γράφει (σελ. 49), «ως θύλακας αντίστασης στις κυρίαρχες παραστάσεις» της εποχής μας και στο «μεταμοντέρνο αδιέξοδο» (σελ. 106). Ως συγχώνευση του ποιητικού και του πολιτικού πεδίου.

Κοινός μυθοπλαστικός χρόνος

Το βλέμμα, το σώμα του ηθοποιού, η συνύπαρξη επί σκηνής όλων των τεχνών, οι μαγικοί φωτισμοί, η μεταμορφωσιγενής συνθήκη που κάθε βράδυ διαφοροποιεί την ίδια παράσταση και την καθιστά ανεπανάληπτη (σε αντίθεση με τον κινηματογράφο), η έντονη διάδραση, όλα ενοποιούν τον χρόνο συνύπαρξης κοινού και θεατρίνων. Ο συμβολικός επιμερισμός, δε, του χώρου, δεν εμποδίζει στο παραμικρό τη θέσπιση ενός τελετουργικού ενιαίου χώρου της επιτέλεσης: ενός χώρου πραγματικού, χώρου συνάντησης και αγγίγματος, αληθινής επικοινωνίας και λήψης θέσεων απέναντι στα ζητήματα της ζωής. Και, όλα αυτά, μέσα στα πλαίσια ενός αμοιβαία προσυμφωνημένου «παιγνίου».

Ο ηθοποιός, λέει ο Κορμάν, ανασύρει το κείμενο «από το παρελθόν της γραφής» και το επιβάλλει «στο παρόν της σκηνής, παράγοντας τη σκηνική δράση».

Ο ηθοποιός, λέει ο Κορμάν, ανασύρει το κείμενο «από το παρελθόν της γραφής» και το επιβάλλει «στο παρόν της σκηνής, παράγοντας τη σκηνική δράση». Η συνεχής παροντικότητα που παράγει η δράση του ηθοποιού διανοίγει ένα πλήθος δυνατοτήτων και μια ποικιλία αντιδράσεων στην αντίληψη του κοινού, μια τεράστια γκάμα επανοηματοδοτήσεων που μόνο το θέατρο είναι σε θέση να ενεργοποιήσει: «σάρκα των λέξεων», «σώμα των ιδεών». Μιλά για τη «μυθοπλαστική εμπειρία του Κακού» και το «γαϊτανάκι» στο οποίο εμπλέκεται ο ηθοποιός, αναφερόμενος στο έργο του Φελίξ Μίτερερ «Θανάσιμα Αμαρτήματα» (σελ. 103). Κυρίως, δε, μιλά για τη «φυσική αταξία» που είναι γνώρισμα της ελεύθερης ανθρώπινης ύπαρξης, ενάντια στις επιταγές του εύπεπτου καλλιτεχνίζοντος προϊόντος που επικρατεί. Τη φυσική δυνατότητα (και ελευθερία) της Τέχνης «να μην χρησιμεύει σε τίποτε», τουλάχιστον υπό το χρησιμοθηρικό πρίσμα της εποχής μας.

H τέχνη ταλαιπωρείται

Το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ, ενώ αποκλείει κάθε επαναστατική στάση ζωής, διανοίγει τον ορίζοντα προς την επανεξέταση της ανθρώπινης συνθήκης καθεαυτήν (σελ. 109-119). Ο Κορμάν επισημαίνει και υπογραμμίζει την αβεβαιότητα που συνοδεύει τις σύγχρονες θεατρικές παραστάσεις, αποδίδοντας το φαινόμενο στην παγκοσμιοποίηση και στον νεοφιλελευθερισμό: η «μασημένη» πληροφορία στη θέση της έκθεσης των συγκρούσεων και διαφωνιών, η εικόνα της ηλεκτρονικής επικοινωνίας στη θέση της συνέλευσης, της συνεύρεσης και της πραγματικής επικοινωνίας, η μεταμόρφωση του άλλοτε θεατή της τέχνης σε καταναλωτή, δηλαδή η πλήρης εμπορευματοποίηση του καλλιτεχνικού προϊόντος. Ούτε λίγο ούτε πολύ, η υποβάθμιση της Τέχνης σε μιαν ακόμη «τεχνική της επικοινωνίας», η κανονικοποίηση της κτηνωδίας (σελ. 67) και η κατάργηση της ανθρώπινης κλίμακας, που κατά την άποψή του συνιστά την πεμπτουσία της θεατρικής τέχνης.

Στον αντίποδα των παραπάνω, διατυπώνει την πεποίθησή του σ’ ένα θέατρο που θα λειτουργεί δίκην «ζωντανής συνέλευσης» του κοινού, ανάλογο με αυτό του Ζοέλ Πομερά ή εκείνο της Αριάν Μνουσκίν, ένα θέατρο που θα επανεπισκέπτεται και θα θέτει υπό εξεταστικό πρίσμα την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα του καιρού μας, ούτως ώστε να την κρίνει και να τη στηλιτεύσει. Παραθέτοντας μια διάλεξή του του 2001 στον Τομέα Φιλοσοφίας και Γραμμάτων του Πανεπιστημίου του Μεξικού, καταλήγει στο ότι το θέατρο σήμερα καλείται να διαδραματίσει τον ρόλο ενός «memento mori» (υπόμνησης του θανάτου), «υποδαυλίζοντας τις στάκτες της τραγικής συνείδησης» του ανθρώπου (σελ. 80). Κυρίαρχο επιχείρημα του Κορμάν είναι η ιδιότητα του θεάτρου να υιοθετεί ένα βλέμμα συγκεκριμένο προς τον κόσμο, σταθερά εστιασμένο, συνενώνοντας τη δυναμική σκέψη του θεατρικού συγγραφέα με την εξίσου δυναμική σκέψη του (σκεπτόμενου, υποτίθεται) θεατή, και όχι αυτού του «ανθρώπου της αγέλης» που καταπίνει αμάσητα τις τηλεοπτικές κοινοτοπίες που τον ταΐζουν (σελ. 124).

＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Enzo Cormann είναι θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης, συνθέτης και καθηγητής στην Εθνική Ανώτατη Σχολή των Τεχνών και της Τεχνικής του Θεάτρου της Λυών καθώς και του Πανεπιστημίου Charles III της Μαδρίτης.

Είναι Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Ευρωπαϊκού Εργαστηρίου Θεάτρου. Το 2020 τιμήθηκε για το σύνολο του έργου του με το Μεγάλο Βραβείο Θεάτρου (Grand Prix du Théâtre). Στα ελληνικά έχουν μεταφραστεί και ανέβει στη σκηνή τα έργα του: Ντικτάτ, σε μετάφραση του Ανδρέα Στάϊκου (εκδόσεις ΑΓΡΑ) και σκηνοθεσία του Μάνου Καρατζογιάννη· Η θύελλα επιμένει, σε μετάφραση της Μαρίας Ευσταθιάδη, (εκδόσεις ΑΓΡΑ) και σκηνοθεσία του Κωνσταντίνου Χατζή· το 1999 μεταφράστηκαν οι Αδελφές ψυχές από την Δήμητρα Μπίσια στις εκδόσεις του Γαλλικού Ινστιτούτου.