le guin kentriki

Για το βιβλίο της Ursula K. Le Guin «Το κύμα μέσα στο μυαλό - Κείμενα για τη γραφή, την ανάγνωση και τη φαντασία» (μτφρ. Βικτώρια Αρδίτη & Νίκος Κούρκουλος, εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Ας μιλήσουμε λίγο για τη φαντασία, τη δημιουργική φαντασία: το primum mobile και τη Μεγάλη Πορεία που οδηγεί στη μοναδική άξια λόγου ουτοπία, εκείνη του έργου τέχνης. Η τέχνη, έχει πολλάκις ειπωθεί, δεν είναι αναπαράσταση, δεν είναι αναπαραγωγή του υπάρχοντος. Χρησιμοποιεί τα υλικά της εμπειρικής πραγματικότητας, τσαλαβουτάει στα ρηχά νερά της, αλλά αυτό που αναδύεται από εκεί είναι κάτι παντελώς διαφορετικό: είναι επινόηση, πάει να πει φαντασία.

Αν αναζητήσουμε ένα λογοτεχνικό παράδειγμα, το πλέον τρανταχτό είναι το τέρας του Φρανκενστάιν, όπως απεικονίζεται στο σπουδαίο έργο της Μέρι Σέλεϊ. Από τη μία πλευρά ο Δημιουργός και ο ρεαλιστικός κόσμος στον οποίο κατοικεί. Από την άλλη το Δημιούργημα, ένα πλάσμα τεχνητό, από αποδιαλέγια σωμάτων, ενδεδυμένο με κουρέλια, συρραφή, άρνηση του υπάρχοντος, ύβρις στην κατεστημένη πράξη πραγμάτων, τη θεϊκή μα και ανθρώπινη κυριαρχία. Κι αυτό που δίνει ζωή στην επινόηση, το ηλεκτρικό ρεύμα, ο σπινθήρας που ενώνει δια παντός τον Δημιουργό και το Δημιούργημα (και ως κατάληξη τους αναγνώστες) είναι η φαντασία.

Σκηνοθέτησε τη δράση, αναμόχλευσε τα πάθη, εμβολίασε με αντισώματα φαντασίας την παθογόνο πραγματικότητα, συγγράφοντας βιβλία και νουβέλες και διηγήματα που κοσμούν τη λογοτεχνία, μα όχι αποκλειστικά τη λογοτεχνία είδους (genre).

Η Ursula Le Guin (είχε προτίμηση στο Λε Γκουίν ως προφορά) υπήρξε συγγραφέας της fantasy, της science fiction, του φανταστικού, του παράδοξου. Η Λε Γκουίν δεν έκανε τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από εκείνο που έκαναν και κάνουν όλοι οι συγγραφείς από καταβολής: επινόησε χαρακτήρες, επινόησε τόπους και κόσμους για να τους τοποθετήσει εντός, και στη συνέχεια εμφύσησε πνοή (πάντα ο συγγραφέας σε ρόλο Frankenstein) για να τους δώσει ζωή. Σκηνοθέτησε τη δράση, αναμόχλευσε τα πάθη, εμβολίασε με αντισώματα φαντασίας την παθογόνο πραγματικότητα, συγγράφοντας βιβλία και νουβέλες και διηγήματα που κοσμούν τη λογοτεχνία, μα όχι αποκλειστικά τη λογοτεχνία είδους (genre). Το μαρτυρούν βέβαια τα βραβεία και οι πλείστες διακρίσεις, αλλά και κάτι σημαντικότερο: η διάρκεια, η επίδραση του έργου της τόσο σε ομοτέχνους της όσο και γενικότερα (θυμίζω δύο βασικά έργα: Ο αναρχικός των δύο κόσμων και Το αριστερό χέρι του σκότους).

Όλα αυτά θεωρούνται οικεία σε πολλούς. Σίγουρα, όμως, δεν είναι αποδεκτά από όλους. Η κοινότοπη αλήθεια είναι ότι ζούμε σε έναν κόσμο παρεξηγήσεων. Έναν κόσμο όπου ο «ρεαλισμός» στην τέχνη υμνείται, καθότι θωπεύει στοργικά το αίσθημα ανασφάλειας του αναγνώστη που είναι αναγκασμένος να ζει μια λειψή, πεπερασμένη ζωή σε έναν κόσμο ακατανόητο, μάταιο και μόνιμα ξένο στην αντίληψή του. Και η τέχνη ετούτου του κόσμου οφείλει να είναι στοργική, να υπενθυμίζει διαρκώς το οικείο, εξοβελίζοντας το αγνώστου ταυτότητος, επαναφέροντας στην τάξη το απείθαρχο, καθιστώντας το άρρητο. Η μοναχική φωνή που καλεί στα όπλα φοβίζει, είναι άναρχη και δυσήνια.

Επιπρόσθετα, ο κόσμος αυτός κατοικείται από όντα τα οποία έχουν διαφορετικές αντιλήψεις, φερ’ ειπείν, για τον ρόλο του φύλου όσον αφορά όχι μόνο την προσωπική/κοινωνική διάσταση της ύπαρξης, αλλά και τη δημιουργία (λογοτεχνίας, τέχνης εν γένει). Και εκεί το αλλότριο απωθείται, αν δεν εκπέσει σταδιακά σε μίμηση, παρωδία, σχετλιασμό, οπότε γίνεται ελεγχόμενο και ανενεργό. Μα οι παρεξηγήσεις δεν σταματούν στα προαναφερθέντα. Πώς θα μπορούσαν;

le guin 2

Ετούτο το βιβλίο, εσκεμμένα μακρηγορώ, είναι μια απάντηση ενάντια σε όλες αυτές τις παρεξηγήσεις. Όχι όμως με τη μορφή ενός ακόμα «Κατηγορώ». Η επιχειρηματολογία του δεν είναι αυστηρά πολεμική, εκείνη μιας έμπλεου οργής νεανικής γυναικείας φωνής που αναζητά στη μάχη το κλέος και την αυτοπραγμάτωση. Εδώ, στα κείμενα αυτά, ακούμε τη στεντόρεια και ταυτόχρονα πειστική φωνή της ηλικιωμένης συγγραφέως/γυναίκας, η οποία καταθέτει το απόσταγμα της σκέψης της. Δηκτική, ως όφειλε, απέναντι στα στερεότυπα (οι παρεξηγήσεις που προανέφερα), δεν χαρίζεται ούτε φυγομαχεί όποτε κρίνει ότι το απαιτεί η περίσταση (το κείμενο για τα τακούνια, τη γυναικεία ομορφιά, τα λογοτεχνικά βραβεία), επιχειρώντας στο κέντρο του προβλήματος. Με λόγο στιβαρό, αλλά όχι απολυταρχικό, ex cathedra διδασκαλία, αποφεύγει αφορισμούς θεμελιωμένους στις αναφορές σε αυθεντίες που υποδηλώνουν ανασφάλεια και έλλειψη προσωπικού ύφους.

Δηκτική, ως όφειλε, απέναντι στα στερεότυπα, δεν χαρίζεται ούτε φυγομαχεί όποτε κρίνει ότι το απαιτεί η περίσταση επιχειρώντας στο κέντρο του προβλήματος. Με λόγο στιβαρό, αλλά όχι απολυταρχικό, ex cathedra διδασκαλία, αποφεύγει αφορισμούς θεμελιωμένους στις αναφορές σε αυθεντίες που υποδηλώνουν ανασφάλεια και έλλειψη προσωπικού ύφους.

Η στόχευσή της Λε Γκουίν είναι ευρύτερη, διόλου περιοριστική. Η σιγουριά της ώριμης διανοούμενης ξεχειλίζει από κάθε κείμενο που περιέχεται στην όμορφη και προσεγμένη αυτή έκδοση (εκδ. Στάσει Εκπίπτοντες). Συνομιλεί με ένα οικουμενικό κοινό, με το οποίο μοιράζεται τους προβληματισμούς της και τις απόψεις σχετικά με προσωπικές ανησυχίες, την τέχνη, τη συγγραφή και τα διαβάσματά της, μα και την ανθρωπολογία, την επιστήμη και το φύλο της. Μοιράζεται με εμάς, το κοινό της, τι συνιστά έργο τέχνης, ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα, ποιες οι ανησυχίες του, τι τον καθιστά συγγραφέα (στο εξαιρετικό κεφάλαιο «Για τη γραφή»). Ταυτόχρονα στέκεται και στις προσδοκίες του αναγνώστη, τον ρόλο του, δεδομένου ότι πρόκειται περί σχέσης η οποία απαιτεί συμπόρευση, ανιδιοτέλεια, εμπιστοσύνη, ενός είδους αμφοτεροβαρούς συμβολαίου, προκειμένου να ευοδωθεί.

«Το διάβασμα είναι ένας τρόπος να αφουγκράζεσαι. Το διάβασμα δεν είναι τόσο παθητικό όσο το άκουσμα ή το κοίταγμα. Διαβάζεις με τον ρυθμό σου, με τη δική σου ταχύτητα, όχι με την αδιάκοπη, ασυνάρτητη, τρεχάτη, φωνακλάδικη φούρια των μίντια. Παίρνεις ό,τι μπορείς και ό,τι θέλεις να πάρεις και όχι ό,τι ξεφορτώνουν πάνω σου τόσο γρήγορα, τόσο απότομα και τόσο μεγαλόφωνα ώστε να πνίγεσαι».

le guin ex


Η Λε Γκουίν επιμένει και επανέρχεται πεισματικά στη μαγική λειτουργία της ανάγνωσης, στον τρόπο με τον οποίο το έργο τέχνης, το βιβλίο εν προκειμένω, λειτουργεί ως εμβρυουλκός της φαντασίας, ως έναρξη διαλόγου του αναγνώστη με τον συγγραφέα και την ίδια στιγμή με τον εαυτό του. Διακρίνει δε την ανάγνωση από τις άλλες τέχνες –επ’ ουδενί κατατάσσοντάς τη αξιολογικά– θεωρώντας τη την πλέον ενεργητική όλων. Δικαίως, διότι πειθαρχεί μεν το εν εγρηγόρσει πνεύμα που εστιάζεται στις ανάγκες του κειμένου (εμπρός-πίσω, επανάληψη της σελίδας), ταυτόχρονα δε απελευθερώνει τη φαντασία του αναγνώστη, ο οποίος αποσπάται εξολοκλήρου από την εργαλειακή διάσταση του παρόντος, απελευθερωμένος από τα δεσμά που συνιστά η πεπερασμένη του ύπαρξη. Στη λογική αυτή, η ενεργητική ανάγνωση είναι ίσως από τις ελάχιστες συνειδητές πράξεις, αν όχι της εφήμερης ζωής μας, τουλάχιστον της καθημερινότητάς μας.

Η θεματολογία ποικίλει, το ύφος όμως είναι εκείνο μιας εξαιρετικής τεχνίτριας του λόγου. Ούτε στιγμή η Λε Γκουίν δεν ξεχνά ότι είναι πρώτιστα συγγραφέας και τούτη η ομολογία διατρέχει όλη την έκταση του βιβλίου ετούτου, καθιστώντας το απολαυστικό στην ανάγνωσή του. Ακόμα κι όταν προτάσσει την αιχμή της, καθότι το απαιτεί το θέμα με το οποίο ασχολείται, το πράττει με καλλιτεχνικό τρόπο, οπότε το επιχείρημα στιλβώνεται λογοτεχνικά. Το αποτέλεσμα είναι αφενός ο αναγνώστης να προδιατίθεται θετικά στα διακυβευόμενα κι αφετέρου να ευφραίνεται αναγνωστικά. Όσοι διαβάζουν τακτικά βιβλία κριτικής, δοκιμιακού λόγου, γνωρίζουν (συχνά πικρή εμπειρία) πόσο σπάνιο γνώρισμα είναι αυτό, δεδομένου ότι ο γράφων/ουσα δεν είναι απαραιτήτως συγγραφέας.

Καίτοι ο τόμος αυτός έχει έκταση περίπου 400 σελίδες, ο αναγνώστης δεν νιώθει σχεδόν καμία στιγμή είτε ότι η συγγραφέας πλατειάζει είτε την παραμικρή κόπωση ακόμα και στα κείμενα εκείνα που δεν εμπίπτουν στα άμεσα ενδιαφέροντά του. Η Λε Γκουίν έχει… διαβρώσει λογοτεχνικά τις σελίδες, προσφέροντάς μας μια συλλογή που ενεργοποιεί αυτούς τους περίφημους κυματισμούς στο μυαλό (ο φερώνυμος τίτλος εκπορευόμενος από τη Βιρτζίνια Γουλφ).

Καταλήγοντας, ακόμα κι αν αυτό το «κύμα», όπως αδευτέρωτα το περιγράφει, αφορά τους συγγραφείς και τη δημιουργία έργων, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι τα απόνερα της διαδικασίας αυτής συμπαρασύρουν τον αναγνώστη στη χώρα της φαντασίας όπου εξαίσια πλάσματα (όπως εκείνα της Λε Γκουίν) κατοικούν.

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.


Απόσπασμα από το βιβλίο: 

«Η φαντασία μπορεί να με μεταμορφώσει τη σκοτεινή ουσία της ζωής. Και σε πολλά προσωπικά δοκίμια κι αυτοβιογραφίες, αυτό είναι που αρχίζω να επιθυμώ, να λαχταράω: η μεταμόρφωση. Δεν μου αρκεί να αναγνωρίζω την κοινή μας, οικεία αθλιότητα. Θέλω να αναγνωρίζω κάτι που δεν το είδα ποτέ. Θέλω το όραμα που ορμάει πάνω μου τρομερό και φλεγόμενο – τη φλόγα της μεταμορφωτικής φαντασίας. Θέλω τους αληθινούς δράκους».


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική, του Τάση Παπαϊωάννου - Το κτήριο και το κείμενο

Για το βιβλίο του Τάση Παπαϊωάννου «Γράφοντας για την Αρχιτεκτονική – Οδοιπορικό σε χτίσματα και χαλάσματα» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Μακέτα σχεδίου (Α΄ βραβείο σε διαγωνισμό το 1989 για το «Μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Μνημείο Ηλέκτρας Αποστόλου» στο Ν. Ηράκλειο) που δεν υλοποιήθηκε ποτέ. [Αρχιτέκτ...

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Σοφοκλής [Ο θηβαϊκός κύκλος], σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη

Για τη μετάφραση των τριών τραγωδιών του Σοφοκλή «Ο Οιδίποδας τύραννος, Ο Οιδίποδας στον Κολωνό, Αντιγόνη» (μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Πένυ Παπουτσή (Ισμήνη), Μάνος Κατράκης (Οιδίπους), Αγνή Μουζενίδου (Αντιγόνη) από την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου «Οιδίπους τύραννος» (1973) (σκην. Τά...

Φωτεινό σκοτάδι: Κείμενα για τον κινηματογράφο, του Αχιλλέα Κυριακίδη

Φωτεινό σκοτάδι: Κείμενα για τον κινηματογράφο, του Αχιλλέα Κυριακίδη

Για τον συγκεντρωτικό τόμο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Φωτεινό σκοτάδι: Κείμενα για τον κινηματογράφο» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Μανώλης Λογιάδης στην ταινία «Ιωάννης ο βίαιος» (1973), της Τώνιας Μαρκετάκη.

Της Διώνης Δημητριάδου 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...
Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Τι θα δούμε φέτος στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Θέατρο, χορός, σινεμά, instalations, προβολές, λογοτεχνία, κοινωνικός προβληματισμός και «μια υπόσχεση ευτυχίας που δεν έρχεται αλλά είναι ωραίο να την περιμένεις σαν να φτάνει», όπως σημείωσε η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση στην παρουσίαση του προγράμματος της Στέγης για το 2021-...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ