Ο Κώστας Παπαγεωργίου με τα λόγια των άλλων

Η λογοτεχνική παραγωγή, πρωτίστως και κυρίως ποίηση αλλά και πεζογραφία, του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου ανήκει στις κειμενικές περιοχές που προσκαλούν σε ποικίλες δημιουργικές επισκέψεις, σύμφωνα με τις βιωματικές και τις γνωστικές αποσκευές καθενός αναγνώστη.

Αφενός ποιητικές συλλογές, όπως: Επί πυγήν καθίσαι (1972), Ιχνογραφία (1975), Το οικογενειακό δέντρο (1978), Το σκοτωμένο αίμα (1982), Κάτω στον ύπνο (1986), Ραμμένο στόμα (1990), Πατρίδα το αίμα (1996), Κλεμμένη ιστορία (2000), Το μαύρο κουμπί (2006), Η λύπη των άλλων (2009), Παιδικό κουρείο (2013), Εγώ το μαύρο θα κρατάω έως θανάτου (2016), Έκτακτο δελτίο καιρού (2017), και αφετέρου αφηγηματικά έργα, όπως: Το γιοτάπατο (1977), Των αγίων πάντων (1992), Άννα τώρα κοιμήσου (1995), Πήρε φως (1998), Αντί σιωπής (2003), Νερό (2011), αποτελούν πύλες για ελεύθερη περιήγηση σε σημασιολογικά και αισθητικά πεδία που αποδίδουν με τον πλέον παραστατικό τρόπο μια ιδιαιτέρως επιλεκτική αξιοποίηση γλωσσικών στοιχείων και φαινομένων, και επομένως προσδιορίζουν την ποιότητα ενός κειμενικού σύμπαντος που συνεχίζει να διαστέλλεται.

Ο ανά χείρας συγκεντρωτικός τόμος με κριτικά, ποικίλων γνωστικών προελεύσεων και υφολογικών χαρακτήρων, κείμενα για τη μέχρι τώρα λογοτεχνική παραγωγή του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου ακολουθεί την εξέλιξη της αποφασιστικής όσο και προσδιοριστικής συμμετοχής του στη ροή του γενικού πολιτισμικού χρόνου.

Ο ανά χείρας συγκεντρωτικός τόμος με κριτικά, ποικίλων γνωστικών προελεύσεων και υφολογικών χαρακτήρων, κείμενα για τη μέχρι τώρα λογοτεχνική παραγωγή του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου αποτυπώνει αυτά ακριβώς τα δεδομένα, καθώς ακολουθεί την εξέλιξη της αποφασιστικής όσο και προσδιοριστικής συμμετοχής του στη ροή του γενικού πολιτισμικού χρόνου.

Στο πλαίσιο αυτό αναγνωρίζεται η γέφυρα ανάμεσα στο διδόναι (το πρωτότυπο λογοτεχνικό κείμενο) και στο λαμβάνειν (το κείμενο της κριτικής) όπως θα έλεγε ο Φρίντριχ Νίτσε, με δομικά υλικά που έχουν ερανισθεί από τη δημιουργική γραφή του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου και από την ατομική πρόσληψη του κριτικού.

Με αυτή την προϋπόθεση ο τόμος προσφέρει στην ευρύτερη, πέραν των ειδικών περί τα λογοτεχνικά πράγματα, κοινότητα των αναγνωστών ευκαιρίες για ποικίλες συναντήσεις σε συγχρονική διάσταση με τον κριτικό λόγο, ο οποίος παράγεται από την ποίηση και την πεζογραφία του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, προβάλλει την αισθητική του κριτικού (ο κριτικός ως δημιουργός, για να θυμηθούμε και τον Όσκαρ Ουάιλντ) και την τεκμηριωμένη (ή μη) επιχειρηματολογία του (ώστε ο κριτικός να κριθεί για τη διατύπωση των απόψεών του), και επομένως αποτελεί παράγοντα ποιότητας κατά τη διαμόρφωση του τοπίου στην ευρεία, ποικιλόμορφη πολιτισμική αγορά.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η προστιθεμένη αξία της έκδοσης, και περαιτέρω η συνέχεια στην ιδιαίτερη λειτουργικότητα της σχετικής σειράς υπό τον γενικό τίτλο «Λογοτεχνική Κριτική» με ιδρυτή τον Σάββα Παύλου και με διευθυντή τον Θεοδόση Πυλαρινό. Έχει ενδιαφέρον να αναζητήσουμε στη σειρά αυτή των καλών Εκδόσεων Αιγαίον, επίσης σε αντίστοιχους τόμους, κριτικά κείμενα για τη λογοτεχνική παραγωγή του Γιάννη Σκαρίμπα, του Μανόλη Αναγνωστάκη, του Μίλτου Σαχτούρη, του Τάκη Σινόπουλου, του Νάσου Βαγενά, του Θανάση Βαλτινού, του Ντίνου Χριστιανόπουλου, του Κυριάκου Χαραλαμπίδη, του Γιώργου Ιωάννου, του Γιώργου Μαρκόπουλου, του Αντώνη Φωστιέρη.

Επανέρχομαι στον προ οφθαλμών τόμο: Στα κριτικά κείμενα εδώ διατυπώνονται απόψεις σχετικά με τις επιλογές του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, όπως αυτές προσδιορίζουν τη θεματική και την υφολογική οργάνωση τόσο των ποιημάτων όσο και των αφηγηματικών έργων.

H διαδικασία με την οποία ο εσωτερικός άνθρωπος σε απόλυτη έννοια απευθύνεται στο κοινωνικό και στο φυσικό περιβάλλον, ένα ανοιχτό τόξο διαπροσωπικών σχέσεων (όπου εμβληματική η παρουσία της μητέρας) μέσα στα όρια της ζωής και κυρίως καθ’ υπέρβαση αυτών των ορίων.

Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζεται η ευρηματική διαχείριση ζητημάτων που αντιπροσωπεύουν ενδιαφέρουσες θεματικές ισοτοπίες, με ιδιαίτερο κατά περίπτωση σημασιολογικό αντίκρισμα μέσα σε ένα πολυεπίπεδο κειμενικό σύμπαν, όπως είναι η διαδικασία με την οποία ο εσωτερικός άνθρωπος σε απόλυτη έννοια (εννοώ: κατά παραβίαση ιδιαίτερων προσδιοριστικών σημείων αναγνώρισης, όπως θα έλεγε η Κική Δημουλά, που εντοπίζουμε στην κυριολεκτική επιφάνεια του κειμένου) απευθύνεται στο κοινωνικό και στο φυσικό περιβάλλον, ένα ανοιχτό τόξο διαπροσωπικών σχέσεων (όπου εμβληματική η παρουσία της μητέρας) μέσα στα όρια της ζωής και κυρίως καθ’ υπέρβαση αυτών των ορίων, η επίκληση ζώντων και απόντων (η απουσία ως παρουσία), οι συνεχείς συναντήσεις ζωής και θανάτου ως συσχέτιση ανάμεσα σε ένα παρόν και σε ένα μεταπαρόν και ως γεγονότα σε ένα διευρυμένο ατομικό βιοτικό πεδίο, το περιεχόμενο του ατομικού χωροχρόνου, η ροή του προσωπικού χρόνου ενίοτε κατ’ απόκλιση από τη ροή του γενικού/φυσικού χρόνου, η μνήμη με όσα έχει αποθησαυρίσει στη βαθιά αν και με ρωγμές δεξαμενή της και η λήθη με το φορτίο που έχει διασώσει σε δυσπρόσιτες αλλά και υπό όρους προσπελάσιμες περιοχές.

Επίσης: Η διαλεκτική όσο και παραπληρωματική σχέση ανάμεσα στην αντικειμενική πραγματικότητα, στα όνειρα και στη φαντασία, η φθορά, η απώλεια, το πένθος, το ορατό και το αόρατο, το λεκτό και το άλεκτο, η ύλη και το άυλο, η ύπαρξη και η δημιουργία, το φως και το σκότος αλλά και η σκοτεινή πλευρά του φωτός, η αγάπη και ο έρως, οι μεταμορφώσεις, η μοναξιά, ο φόβος, η ενοχή, ο τρόμος, ο εφιάλτης, η αλλοτρίωση.

Καθώς επίσης: Οι κατά συνθήκην επιταγές του κοινωνικού περιβάλλοντος, η βιωματική πρόσληψη της γενικής/επίσημης Ιστορίας και η αντιπαράθεση αυτής προς την προσωπική ιστορία του κοινού ανθρώπου, η παραβίαση της κοινής λογικής, η θέση του εσωτερικού ανθρώπου μέσα στο ιστορικό, πολιτικό, πολιτισμικό περιβάλλον.

Από επάνω προς τα κάτω: Το οικογενειακό δέντρο Ραμμένο στόμα Κάτω στον ύπνο Νερό (πεζογράφημα) Όλα από τις εκδόσεις Κέδρος.

Παράλληλα, επισημαίνονται οι βασικές υφολογικές σταθερές της δημιουργικής γραφής του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου: Πρωτίστως η κυρίαρχη, ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα και συχνά αποκλίνουσα από την κοινή χρήση αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς με τη συνακόλουθη πολυεπίπεδη πινακοθήκη γραμματικών εικόνων, όπου εντοπίζεται η κειμενική εφαρμογή για το κιαροσκούρο σε συνδυασμό με ποικίλα πορτρέτα του θανάτου και με ευρηματικές εκδοχές της νέκυιας, και περαιτέρω: ο ρυθμός ως αποτέλεσμα ποικίλων παρηχήσεων, η αφοριστική διατύπωση, η έλλειψη ως δήλωση πυκνού λόγου και η επανάληψη ως ρυθμικός παράγων, η απουσία και η κατάχρηση της στίξης για τον επιτονισμό κατά την ιεράρχηση των σημαινομένων, η ακατάσχετη ροή λόγου και η πλήρης σημασιών σιωπή, η κατάχρηση ή καταστροφή της κοινής οικονομίας του λόγου, το «κλειστό» κείμενο που προσεγγίζεται με την ανάγνωση και συσχέτιση των συμφραζομένων, η διαστρωμάτωση του σημασιολογικού βάθους και οι συνδηλώσεις, το επίγραμμα, ποιήματα που αντιστοιχούν σε συνδυασμούς στίχων ή σε συνεχή ροή κειμένου, το «ανοιχτό» τέλος ή τέλος σε εκκρεμότητα που δηλώνει μια μορφή «αυξημένου» κειμένου και προ(σ)καλεί στη δημιουργική ανάγνωση.

Επίσης: Οι εκλεκτικές συγγένειες και τα διακείμενα που αποτελούν υλικά δομής μιας προσωπικής μυθολογίας, καθώς και η μεταγλωσσικότητα τόσο στη διάσταση της αυτοαναφορικότητας της δημιουργικής γραφής, όσο και στη διάσταση της αξιοποίησης γλωσσικών στοιχείων ως υλικού σύνθεσης λογοτεχνικού κειμένου ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως εργαλείου για τη διατύπωση και μετάδοση πληροφοριών.

Αυτοί οι παράγοντες ύφους προσδιορίζουν κατά κύριο λόγο τη σύνθεση των ποιημάτων του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, τα οποία άλλωστε καλύπτουν το μεγαλύτερο τμήμα της λογοτεχνικής παραγωγής του, εντοπίζονται όμως εν πολλοίς και στα αφηγηματικά κείμενά του.

Με αυτή την προϋπόθεση η κριτική έχει εκτιμήσει μια μορφή ενιαίου γλωσσικού οργάνου σύμφωνα με τις επιλογές, τη συνδυαστική ικανότητα και την υψηλή ευαισθησία του δημιουργού. Από αυτή δε την άποψη προβάλλεται λόγος παραστατικός, στοχαστικός, πνευματώδης, πλήρης συναισθήματος, αφοριστικός, παραβολικός, πυκνός, καταιγιστικός, αποσπασματικός, ρυθμικός, αφηγηματικός, ενισχυμένος με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας, ο οποίος διεκπεραιώνει τα σημαινόμενα ενός πρωτότυπου κειμενικού σύμπαντος στο πλαίσιο της έντονης δημιουργικής παρουσίας της Ποιητικής Γενιάς του ’70, κατά τη διαχρονική εξέλιξη της νεότερης ελληνικής γραμματείας, με ποικίλες συγκλίσεις και αποκλίσεις, όπου εντάσσονται και ρητές ή συναγόμενες εκλεκτικές συγγένειες.

Άμεση πρόσβαση στην ποίηση (έστω και εξ όνυχος) του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, ως μείζονα/κυρίαρχη περιοχή στο σύμπαν της λογοτεχνικής παραγωγής του, παρέχει το Επίμετρο του τόμου με ανθολόγιο ποιημάτων από τις πλέον πρόσφατες συλλογές του, όπου αναγνωρίζεται ο υψηλότερος βαθμός ευρηματικότητας σε ό,τι αφορά τον συνδυασμό θεματικών και υφολογικών επιλογών. Το ανθολόγιο προσφέρει τη δυνατότητα «επαλήθευσης» για όσα η προτασσόμενη κριτική υποστηρίζει, ενώ παράλληλα εξασφαλίζει και άμεση κάλυψη αισθητικών αναγκών μετά τις θεωρητικές προσεγγίσεις.

Ως εισαγωγή στην έκδοση λειτουργούν αφενός εκτενές κείμενο του Θεοδόση Πυλαρινού, ο οποίος ανέπτυξε πολλαπλώς επιχειρηματολογία σχετικά με την αξιοποίηση και τακτοποίηση του υλικού που είχε στη διάθεσή του, και αφετέρου εξίσου εκτενές κείμενο του Θεοδώρου Βάσση όπου ενδεικτικές επισημάνσεις για τη συνάντηση του δημιουργικού λόγου του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου με τον κριτικό λόγο παραγόντων της καθ’ ημάς επιστημονικής/φιλολογικής και γενικότερα πολιτισμικής αγοράς.

Στα παρακείμενα της έκδοσης ανήκει και βιο-/εργογραφικό χρονολόγιο για τον Κώστα Γ. Παπαγεωργίου, όπου μεταξύ άλλων εντοπίζουμε στοιχεία για τη συμμετοχή του στο γενικότερο πολιτισμικό γίγνεσθαι.

Εδώ εντάσσεται και η δημιουργική συμπεριφορά του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου ως κριτικού σε ό,τι αφορά τη σχέση του με τον φυσικό «γραμματολογικό» χώρο του που αντιπροσωπεύει η Ποιητική Γενιά του ’70. Η παραγωγή της Γενιάς αυτής αντιμετωπίζεται με κριτική και συγκριτική αντίληψη αλλά και με ειλικρινή αισθήματα συνοδοιπορίας, πράγμα που σημαίνει αποτύπωση θεματικών και υφολογικών πεδίων, χαρτογράφηση διαδρομών, προβολή συγκλίσεων και αποκλίσεων, ανίχνευση εκλεκτικών συγγενειών σε κλίμα συγχρονίας (οι ποιητές της Γενιάς του ’70) και διαχρονίας (η σχέση της Γενιάς του ’70 με την απώτερη και την εγγύτερη, προγενέστερη και μεταγενέστερη λογοτεχνική παραγωγή).

Προς αυτή την κατεύθυνση συμβάλλουν τόσο τα κριτικά κείμενα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου (σε αυτοτελείς εκδόσεις ή δημοσιευμένα στον ημερήσιο ή/και περιοδικό Τύπο) όσο και περιοδικά που καλύπτουν από το 1982 μέχρι σήμερα συστηματικά και με ιδιαίτερη τεκμηρίωση τον χώρο της τέχνης κυρίως του λόγου αλλά όχι μόνον, όπως είναι το περιοδικό «Γράμματα και Τέχνες», το περιοδικό «Κ» ή το περιοδικό «Τα Ποιητικά». Εδώ η εμπλοκή του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου έχει αποδειχθεί ιδιαιτέρως προσδιοριστική σε επίπεδο εκδοτικής πρωτοβουλίας και σε επίπεδο συνεργασίας.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, είναι φανερό ότι οι εκδόσεις Αιγαίον έχουν ενισχύσει την πολιτισμική αγορά με έναν ακόμα τόμο, ο οποίος είναι δυνατόν να εκτιμηθεί ως ένα (ακόμα) τεκμήριο διεργασιών σε ό,τι αφορά την προσέγγιση λογοτεχνικών και γενικότερα φιλολογικών ζητημάτων, με έμφαση στην πρόσληψη έργων της τέχνης του λόγου και με παραδειγματική εφαρμογή στην ενιαία δημιουργική γλώσσα (ποιητικός και αφηγηματικός λόγος) του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου.

Επιπλέον, στον τόμο αυτόν αναγνωρίζουμε ένα (ακόμα) σύστημα διαύλων για την άμεση επικοινωνία με έναν ιδιαιτέρως σημαντικό δημιουργό που κατέχει δεσπόζουσα θέση μέσα στην ευρύτερη περιοχή της πολιτισμικής δραστηριότητας, από την οποία άλλωστε προέρχεται και το σχέδιο του Σωτήρη Σόρογκα (Άλογο σε κόκκινο κύκλο) που συναντούμε στο εξώφυλλο της έκδοσης.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.
Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).

Αποσπάσματα από την έκδοση

«Η χλόη αν ήταν κείμενο με των πελμάτων μόλις το άγγιγμα θα ηχούσαν νοήματα. Οι πατημασιές από τον φόβο διαρροής των μυστικών τους ίχνη ασυνταίριαστα θα σκόρπιζαν. Στο ελάχιστο ανασήκωμα της φτέρνας το πάντα διψασμένο χώμα θα έτριζε χαμόγελα και από ντροπή θα θριάμβευε το κόκκινο ερήμην των λουλουδιών. Αλλά η χλόη αν ήταν κείμενο οι σελίδες της θα έσκυβαν υπάκουα στις διαθέσεις των χρωμάτων επειδή του χώματος τα υπόγεια στρώματα θα πρόδιδαν τη δίψα τους. Και η χλόη αν ήταν κείμενο κανείς δεν θα τολμούσε να πλαγιάσει. Ας όψεται το μαύρο αλάτι των δακρύων οι αλυκές του αθέατου της θέας το κάλπασμα στου βλέμματος το πίσω μέρος και τα βήματα που χωρίς νόημα πια διανύουν ένα εδώ ασυνάρτητο».

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, το ποίημα «Της χλόης», στη συλλογή Εγώ το μαύρο θα κρατάω έως θανάτου.

«Η ευπάθεια του κίτρινου μπορεί επειδή της πτώσης του η μνήμη διατηρεί το ρίγος σε διαρκή ετοιμότητα ή μπορεί να οφείλεται στου χώματος τη διαρκή επαγρύπνηση παρά την άσκοπη εναλλαγή των εποχών που αδιαφορούν προκλητικά για τη σταθερότητα των αποχρώσεων όσο το λευκό δεν ελαφραίνει τον ίσκιο απλώς τον διαιρεί μ’ επιδέσμους αθόρυβα εντελώς. Το γάλα της νύχτας εξάλλου πάντα θα διεκδικεί τη λευκότητά του μέχρις εσχάτων. Η μουσική το ξέρει αυτό και κρατάει σταθερές τις αποστάσεις της από το ρευστό μέταλλο της σιωπής επειδή το θαύμα το θαύμα του θανάτου απλώνεται χωρίς αξιώσεις φήμης ή έστω απλής αποδοχής. Εμφανίζεται στις πιο ταπεινές διασταυρώσεις των ωρών και ολοφύρεται στη θέα θαυμαστικών επιφωνημάτων επειδή το θαύμα του θανάτου δεν είναι παρά το γυμνό σώμα μιας μέρας ξαπλωμένης σε ολόλευκο μάρμαρο».

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, το ποίημα «Κ’», στη συλλογή Έκτακτο δελτίο καιρού.

---

Για τον Κώστα Γ. Παπαγεωργίου

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ