Για την συγκεντρωτική συλλογή ποιημάτων του Ηλία Γκρη Λήθαργος κόσμος (εκδ. Γκοβόστη).
Του Νικήτα Παρίση
Το πρώτο ξάφνιασμα –θετικά φορτισμένη η λέξη– το προκαλεί ο τίτλος: Λήθαργος κόσμος. Εύστοχος και εύγλωττος τίτλος, με έντονες ποιητικές αποχρώσεις και με χαρακτηριστική νοηματική προσημαντικότητα. Προσημαίνει και προϊδεάζει για νοήματα και θέσεις του ποιητή αλλά και καταστάσεις που απεικονίζουν την έννοια αυτής της ληθαργικότητας του κόσμου.
Ο λόγος για την πρόσφατη επανέκδοση ποιημάτων του Ηλία Γκρη από τις εκδόσεις Γκοβόστη. Σε μια πρώτη εξωτερική-περιγραφική παρουσίαση του βιβλίου, θα επιμέναμε κυρίως στα εξής: κάτω από τον προαναφερόμενο τίτλο, παρμένο από την ομότιτλη ποιητική συλλογή του 1987, συναθροίζονται και συστεγάζονται 4 ποιητικές συλλογές, που καλύπτουν, μαζί με τον άτιτλο ποιητικό πρόλογο, συγγραφική παραγωγή μιας δεκαετίας (1977 – 1987). Μια πέμπτη στη σειρά ενότητα, με τον τίτλο 13 φωνές στην Κύπρο, συναθροίζονται δεκατρία άκρως ολιγόστιχα ποιήματα ακαριαίας γραφής, που είχαν συνεκδοθεί με την ποιητική συλλογή Λήθαργος κόσμος το 1987.
Να επιμείνουμε λίγο ακόμη στην εξωτερική ταυτότητα και παρουσίαση του βιβλίου. Ο συνολικός ποιητικός τόμος, σε ένα ανάπτυγμα 139 σελίδων, ανοίγει με έναν ελάχιστο και λιτό πρόλογο του ποιητή και ακολουθεί ένα άτιτλο ποίημα 21 στίχων εν είδει ποιητικού προλόγου. Το ποίημα ανήκει στη συλλογή Ομολογίες και σημαδεύει το αφετηριακό έτος της δεκαετίας 1977 – 1987. Ακολουθεί το κυρίως ποιητικό σώμα, κατανεμημένο σε 5 ενότητες με τους τίτλους που είχαν στην πρώτη τους εκδοτική εμφάνιση: Ρημαγμένη πολιτεία (1980), Στα γεφύρια του κόσμου (1982), Εχθρικό τοπίο (1983), Λήθαργος κόσμος (1987) και η καταληκτική ενότητα: 13 φωνές στην Κύπρο (1987).
Ο Ζήρας, με την ευστοχία που τον διακρίνει στη μελέτη της ποίησης του μεταπολέμου, μας δίνει το στίγμα του καιρού, τις αναζητήσεις της ποίησης και την ιδιαιτερότητα της ποιητικής γραφής του Ηλία Γκρη.
Η συνολική έκδοση στρογγυλοποιείται με ένα μεστό, στοχαστικό και πυκνό σε θέσεις Επίμετρο του Αλέξη Ζήρα. Ο Ζήρας, με την ευστοχία που τον διακρίνει στη μελέτη της ποίησης του μεταπολέμου, μας δίνει το στίγμα του καιρού, τις αναζητήσεις της ποίησης και την ιδιαιτερότητα της ποιητικής γραφής του Ηλία Γκρη.
Συνολικά, και στις πέντε ενότητες του βιβλίου συναριθμούνται 68 ποιήματα, με μια ιδιαίτερη εμμονή στο σύντομο, μονολέλιδο και ολιγόστιχο ποίημα, που ξέρει να ανοίγει και να κλείνει το ποιητικό θέμα και να το αναδεικνύει με τρόπους λεκτικής λιτότητας, που δεν αρέσκεται σε πλατειάζοντες λυρισμούς.
Ιδιαίτερα σύντομα στην ανάπτυξή τους, με θαυμαστή οικονομία λόγου και νοηματική πυκνότητα, είναι τα 13 ποιήματα που ανήκουν στην κυπριακή ενότητα. Για να φανεί πληρέστερα και εμπράγματα η έννοια της νοηματικής πυκνότητας και της φραστικής οικονομίας, θα αρκούσε η αναφορά του καταληκτικού ποιήματος, που περιέχει, ως θαυμαστή νοηματική διδυμία, την αγάπη του ποιητή για την Κύπρο και την ματωμένη περιπέτεια του νησιού. Και όλα αυτά σε πεντε ολιγόλεξους στίχους – μέχρι και μονόλεξους:
σε χάιδευα καθώς εραστής
ώσπου
αίμα.
Και κάτι ακόμα πιο ουσιαστικό για την εξωτερική ταυτότητα του βιβλίου: κάθε ποιητική ενότητα ανοίγει με ένα motto. Μόνο η 4η ενότητα, ο Λήθαργος κόσμος, έχει δύο. Προσωπικά πιστεύω ότι η επιλογή ενός motto έχει μια πολλαπλή νοηματική λειτουργικότητα. Καταρχήν, αποκαλύπτει τις αναγνωστικές προτιμήσεις του ποιητή, καθώς και τις σημαίνουσες για τον ίδιο αναγνωστικές μνήμες και παρακαταθήκες. Κυρίως, όμως, ένα motto, καθώς προϊδεάζει, έστω και αδρομερώς, για τη θεματική της ενότητας που ακολουθεί, γίνεται σημαίνον στοιχείο και ερμηνευτικό κλειδί, που συνεπικουρεί στην ερμηνεία και κατανόηση των ποιημάτων.
Με τις λέξεις κατανόηση και ερμηνεία, φθάσαμε στην ουσία των πραγμάτων και στο καίριο ερώτημα για το πώς πρέπει να λειτουργεί η κριτική της ποίησης. Καταρχήν, η μετά το 1930 ποίηση «πάσχει» από νοηματική ρευστότητα. Θέλω να πω ότι, ορισμένες φορές, είναι πολύ δύσκολο να συλλάβει κανείς το νοηματικό ειρμό πολλών σύγχρονων ποιημάτων, με αποτέλεσμα ο κριτικός να διατυπώνει ερμηνευτικές εικασίες ή να αρέσκεται σε μια ωραιόλεξη ερμηνευτική φλυαρία. Γι’ αυτό το ουσιώδες για την ανάγνωση της ποίησης δεν είναι τόσο το τι λέει το ποίημα αλλά το πώς το λέει.
Αν, για παράδειγμα, σημειώσω ότι οι τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας του Γκρη είναι αυτές που άρθρωσαν τα πρώτα του ποιητικά φανερώματα, ντυμένα με έναν έκδηλο θυμό, αυτό που υποστηρίζω δεν είναι κάτι το ιδιαίτερα σημαίνον. Απλώς δηλώνω την καταγωγική προέλευση των στίχων, χωρίς να θίγω το ουσιώδες θέμα της ποιητικής τροπικότητατας, το πώς δηλαδή ντύνονται ποιητικά τα εκφραζόμενα νοήματα.
Η ποίηση του Γκρη έχει εξαρχής αγγίξει και, προϊούσης της ηλικιακής και ποιητικής ωριμότητας, ξέρει πλέον να γεωμετρεί την κάθε ποιητική πρόταση.
Αν, λοιπόν, σταθώ περισσότερο στη βαρύτητα αυτής της ποιητικής τροπικότητας, θα υποστήριζα, χωρίς δισταγμό και χωρίς περιφράσεις, ότι η ποίηση του Γκρη έχει εξαρχής αγγίξει και, προϊούσης της ηλικιακής και ποιητικής ωριμότητας, ξέρει πλέον να γεωμετρεί την κάθε ποιητική πρόταση. Αυτό σημαίνει ότι η ποίησή του δεν έχει περιττά εξογκώματα, εκφραστικά βουλιάγματα και άτεχνη εκφραστική τονικότητα. Για πιο εμπράγματη διαπίστωση, ένα, ακόμη, μικρό δείγμα αυτής της λιτής γεωμέτρησης του ποιητικού του λόγου:
Οι προσωπικές μου αναγνωστικές προτιμήσεις αρέσκονται πιο πολύ στην ποίηση των ηττημένων της ζωής, που πάντα έχει έντονο πάνω της το εύσημο μιας μαχόμενης ειλικρίνειας, έστω και ηττημένης. Είναι η περίπτωση που οι ποιητές, όπως ο Ηλίας Γκρης, διδάσκουν την ποιητική της πίκρας, του θυμού, των χαμένων ονείρων αλλά και της ονειρευόμενης προσδοκίας. Μοιάζουν τότε οι ποιητές με αχθοφόρους ματαιωμένων ονείρων αλλά, ταυτόχρονα, και με τις όμορφες φωνές που αρθρώνουν φωνήεντα και ελπίδες για το ερχόμενο.
* Ο ΝΙΚΗΤΑΣ ΠΑΡΙΣΗΣ είναι φιλόλογος κα συγγραφέας.
Λήθαργος κόσμος
Ηλίας Γκρης
Επίμετρο: Αλέξης Ζήρας
Γκοβόστης 2014
Σελ. 146, τιμή εκδότη € 10,00
