«Η Κλειώ στον Παρνασσό» του Χάρη Ψαρρά (ποίηση) – Προσωπικό εργαστήρι δημιουργικής ποιητικής γραφής

Τον Χάρη Ψαρρά είχαμε την ευκαιρία να συναντήσουμε με άνεση, και ανεξάρτητα από μεμονωμένα τεκμήρια λογοτεχνικής γραφής, μέσα στη συγχρονία της ποιητικής συλλογής του υπό τον τίτλο Gloria in Excelsis (2017), όπου εντοπίσαμε ενδιαφέροντα στοιχεία, αφενός σχετικά με τη ροή του προσωπικού και του γενικού (πολιτισμικού, και όχι μόνο) χρόνου στην κυριολεκτική επιφάνεια του κειμένου και κυρίως στη βαθειά διαστρωμάτωση της συνδήλωσης, και αφετέρου σχετικά με τη συνακόλουθη αποθησαύριση πληροφοριών τόσο στις άμεσης πρόσβασης δεξαμενές της μνήμης, όσο και στα σκοτεινά αλλά ενίοτε υπό όρους προσπελάσιμα πεδία της λήθης.

Προς αυτή την κατεύθυνση, είχαμε ανιχνεύσει εξίσου ενδιαφέρουσες ενδείξεις στην αμέσως προηγούμενη ποιητική συλλογή του Χάρη Ψαρρά, υπό τον τίτλο Τα όντως όντα (2012), στο πλαίσιο της εξέλιξης μιας δημιουργικής διαδρομής με πρώτα δείγματα στη συλλογή Σπίρτα χειρός (2002).

Η Κλειώ στον Παρνασσό

Τώρα, στη νέα ποιητική συλλογή του υπό τον ευρηματικό όσο και παραστατικό τίτλο Η Κλειώ στον Παρνασσό (2026), και μέσα σε ομόλογο σημασιολογικό ορίζοντα, ο Χάρης Ψαρράς φαίνεται να αποδίδει το περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου ακολουθώντας λεπτομέρειες-οδόσημα από τον βιωματικό, προσωπικό χωροχρόνο, καθώς αυτός συνομιλεί με δεδομένα από την αντικειμενική πραγματικότητα. Η ποιητική συλλογή αποτελεί σύνθεση τριάντα τεσσάρων κειμένων με πρωτότυπη τακτοποίηση σε τέσσερις, ποικίλης έκτασης ενότητες υπό τους ειδοποιούς τίτλους «Σελίδες προσωπικών ημερολογίων», «Κόκκινος Παρνασσός», «Μαύρος Παρνασσός», «Αρχείο νεότερης ελληνικής ιστορίας». Οι ενότητες αυτές είναι οργανωμένες σε τμήματα με ασύμμετρη εναλλαγή κατά την ανάπτυξη του υλικού της έκδοσης.

Εδώ ο λόγος αποτυπώνει λεπτομέρειες από το κυρίαρχο βιωματικό περιεχόμενο που αποκαλύπτει ο εσωτερικός άνθρωπος, καθώς προσλαμβάνει πληροφορίες από τη ροή του γενικού χρόνου με προσδιοριστικούς δείκτες από τη δημιουργική έκφραση (τα ποικίλα έργα της διανοίας). Ως συνεκδοχικά προσωπεία για την παραστατική απόδοση αυτών των δεδομένων, ο Χάρης Ψαρράς έχει επιλέξει τη μούσα Κλειώ (η μούσα της Ιστορίας αλλά και της επικής ποίησης, με καταγωγή του ονόματος από το ρήμα κλέω/κλείω που σημαίνει αφηγούμαι, κάνω γνωστό) σε συνδυασμό με ένα ευρηματικό «δίπτυχο» που συνθέτουν οι μούσες Μελπομένη και Θάλεια (οι μούσες της δημιουργικής έκφρασης με τα παρεπόμενα αυτής), μέσα σε ένα τοπίο που αντιπροσωπεύει το όρος Παρνασσός με μυθική διάσταση κάτω από το βάρος βιωματικού υλικού. Με τον τρόπο αυτό είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε το σημασιολογικό και συνδηλωτικό ισοδύναμο του τίτλου της ποιητικής συλλογής ως συνόλου.

Στην εκλεκτική αυτή συνάντηση εντοπίζουμε και την τιτανίδα Μνημοσύνη με την εκδοχή προσωποποιημένης μνήμης. Με αυτές τις προϋποθέσεις, ο Χάρης Ψαρράς προβαίνει σε συνδυαστική διαχείριση εννοιών, όπως είναι η πρόσληψη της Ιστορίας από τη βιωματική και συγκριτική οπτική, η «τεκμηριωμένη» Ιστορία και τα ιστορικά κατάλοιπα, η απόδοση της Ιστορίας με τις διεργασίες εργαστηρίου δημιουργικής γραφής, η μετεξέλιξη του εξωτερικού γεγονότος σε εσωτερική εμπειρία ως διαφυγή από την αντικειμενική πραγματικότητα, αμφίδρομη κίνηση ανάμεσα στη Μυθολογία και στην Ιστορία.

Και περαιτέρω: η διαπροσωπική επικοινωνία, τα προϊόντα των αισθήσεων και το περιεχόμενο των συναισθημάτων, η μνήμη και η λήθη, τα όνειρα και η φαντασία, η αγάπη και ο έρως, η ζωή και ο θάνατος, η απουσία ωσεί παρουσία, η απώλεια ως μονάδα μέτρησης του χρόνου.

Το ύφος

Το υλικό της έκδοσης διεκπεραιώνει λόγος πνευματώδης, βιωματικός, παραστατικός, συνδηλωτικός, σαρκαστικός, ενίοτε απροσδόκητος, με επιλογές από την κοινή χρήση της γλώσσας και με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας. Στην υφολογική δομή της ποιητικής συλλογής κυριαρχεί η ευρηματική αξιοποίηση του φαινομένου της μεταφοράς, όπως αναγνωρίζουμε σε αποσπάσματα ανεξάρτητα από περιβάλλοντα συμφραζομένων, π. χ.: «Ριπές ψιθύρων, μια σπαθιά σιωπής», «Αγάπης ανάσα κοφτή/ καταμεσής στο νέφος του θανάτου», «και τώρα τίποτα δεν βρίσκεις παρά μόνο/ […]/ πλάι σε μουγκής αμυγδαλιάς τον πετρωμένο κλώνο», «Το δάσος ανεβαίνει στο βουνό./ […]/ δεν το ’χαν πάρει απόφαση τα δάση να πάρουν τα βουνά», «Σε χώμα παλαιών καιρών η μνήμη φύτρωσε», «Πάντα γερνάς, όπως γερνά το αρχαίο δέντρο/ πριν υλοτομηθεί», «Καινούριες μέρες εγκιβωτισμένες/ σε νύχτες παλιές», καθώς και συνεχή δείγματα στο ποίημα «Των αποδήμων».

Κυρίως το φαινόμενο της μεταφοράς αναγνωρίζεται να αξιοποιείται κατά την οργάνωση των γραμματικών εικόνων, με συνδυασμό ποικίλων εικαστικών κωδίκων σε εκλεκτική συνάντηση με την τέχνη του λόγου, όπου εντοπίζουμε προσωπογραφίες και τοπιογραφίες, συνθέσεις χαρακτήρων, καθώς και ποικίλες συνθέσεις μυθολογικών, πολιτισμικών, ιστορικών τοπίων και τοπόσημων με ανθρωποκεντρικό περιεχόμενο.

Καθώς ακολουθούμε τη σειρά των ποιημάτων της συλλογής, συναντούμε κείμενα ολιγόστιχα και κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή, σε ποικίλες συνθέσεις ελεύθερων στίχων, ενισχυμένων με ιδιαίτερους ρυθμικούς παράγοντες

Εδώ βρίσκουμε μια ωραία ευκαιρία για να θυμηθούμε παραδειγματικές εφαρμογές της μεταφοράς από την ποιητική συλλογή Gloria in Excelsis, όπως: «Γλιστρά ο καιρός κι η μνήμη του στερεύει», «καθώς η μέρα γυρνά σε νύχτα κι είδα/ να πέφτει από ψηλά του σκοταδιού το βέλο», «Κι η κάθε πλάνη, φύλλωμα πυκνό,/ διασώζει εντός της τα πουλιά από τον κυνηγό», καθώς και από τη συλλογή Τα όντως όντα, π. χ.: «γιατί μ’ αφήνετε εδώ,/ σε τόπο ξερό κι αιμοβόρο/ που τάφος θα ’τανε, αν δεν/ τον δρόσιζε αραιά και πού ο άνεμος της μνήμης;».

Επανέρχομαι στην ποιητική συλλογή Η Κλειώ στον Παρνασσό, όπου εντοπίζουμε και ενδιαφέροντα δείγματα μεταγλωσσικότητας, όπως: «Μπροστά μας πετάχτηκαν από το πουθενά/ ήχοι που οπλίζουν χαμηλόφωνη αλφαβήτα» (στη διάσταση αξιοποίησης γλωσσικού στοιχείου για τη σύνθεση ποιήματος ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως οχήματος για τη διεκπεραίωση πληροφοριών), επίσης: «Μα ποιου θανάτου την αλήθεια ποιος στίχος εξιστόρησε ποτέ;» (στη διάσταση της αυτοαναφορικότητας της λογοτεχνικής γραφής).

Αναγνωρίζουμε αναγνώσεις, βιωματικές αποδόσεις και εκδοχές διακειμένων, καθώς και κριτικές αντιπαραθέσεις και «συνομιλίες» με διακείμενα

Καθώς ακολουθούμε τη σειρά των ποιημάτων της συλλογής, συναντούμε κείμενα ολιγόστιχα και κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή, σε ποικίλες συνθέσεις ελεύθερων στίχων, ενισχυμένων με ιδιαίτερους ρυθμικούς παράγοντες, όπως είναι το μήκος των λέξεων και των στίχων, η θέση του τόνου με τον συνακόλουθο επιτονισμό του κειμένου, ποικίλες πνευματώδεις παρηχήσεις. Στο πλαίσιο αυτό έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ποιήματα υπό τους τίτλους: «Το τέλος μιας σχέσης», «Η Ξανθούλα», «Η ερωτευμένη», «Σίβυλλα», «Τειρεσίας», «Ο φίλος του Ρέμωνα», «Κόκκινος Παρνασσός (III)» και «Κόκκινος Παρνασσός (IV)».

«Παρνασσός», (1631-1633), Νικολά Πουσέν

Στη διαδοχή των κειμένων της συλλογής συναντούμε επίσης και ενδιαφέρουσες συνθέσεις σονέτου, όπως αναγνωρίζουμε στα ποιήματα «Η δωδεκαετής» και «Αγορά» ως εκδοχές της ιταλικής φόρμας (δύο τετράστιχες στροφές ακολουθούμενες από δύο τρίστιχες), καθώς και στο ποίημα «Επέκταση σχεδίου πόλεως» ως εκδοχή της αγγλικής φόρμας (τρεις τετράστιχες στροφές ακολουθούμενες από καταληκτικό δίστιχο).

Διακειμενικότητα, συναντήσεις 

Εξάλλου, ενδιαφέροντα υφολογικό δείκτη στη δομή της ποιητικής συλλογής αποτελεί η διακειμενικότητα. Αναγνωρίζουμε αναγνώσεις, βιωματικές αποδόσεις και εκδοχές διακειμένων, καθώς και κριτικές αντιπαραθέσεις και «συνομιλίες» με διακείμενα, σύμφωνα με ευρηματικές έως απροσδόκητες επιλογές του Χάρη Ψαρρά που «υπαγορεύουν» τις αναζητήσεις μας. Κατά τη δημιουργική όσο και «αναγνωριστική» επίσκεψή μας στον κειμενικό κόσμο, συναντούμε π. χ. τον Διονύσιο Σολωμό (με το ποίημα «Η Ξανθούλα»), τον Κ.Π. Καβάφη (με το ποίημα «Εν Πόλει της Οσροηνής», όπου βρίσκουμε και «τον φίλον Ρέμωνα» ), τον Δάντη (με το έργο Η Θεία Κωμωδία), τον Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ (με τα έργα Ο μαιτρ και η Μαργαρίτα και Διαβολιάδα), ενώ παρακολουθούμε την αμεσότητα σε «συνομιλίες» του Χάρη Ψαρρά με τον Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, με τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, με τον Φρανσίς Πονζ, με τον Ραφαέλ Αλμπέρτι.

Στο ίδιο υφολογικό κλίμα, ο επίμονος αναγνώστης, με «αιρετική» ενδεχομένως, αλλά πάντως δημιουργική διάθεση απέναντι στο ποίημα «Αρχείο νεότερης ελληνικής ιστορίας (V)», όπου εντοπίζεται «Η Πολυξένη στα δεκαεπτά», βρίσκει την ευκαιρία να ανατρέξει (και) στη Χρονογραφία του βυζαντινού ρήτορα Ιωάννη Μαλάλα και στη δική του αναφορά για την Πολυξένη, κόρη του Πριάμου, η οποία μετά την πτώση της Τροίας θανατώθηκε στον τάφο του Αχιλλέα και σε ηλικία δεκαοκτώ ετών (πηγή αυτής της αναφοράς εντοπίζεται σε άλλους, κλασσικούς συγγραφείς, καθώς δεν υπάρχει σχετική μνεία στα Ομηρικά Έπη).

Μέσα στον ευρύ πραγματολογικό ορίζοντα του κειμενικού κόσμου στην ανά χείρας ποιητική συλλογή, θα οδηγηθούμε με τις επιλογές του Χάρη Ψαρρά σε ποικίλες περαιτέρω λεπτομέρειες στη ρητή διατύπωσή τους ή συναγόμενες από τα συμφραζόμενα στο πλαίσιο της δημιουργικής όσο και επίμονης ανάγνωσης, οι οποίες προσθέτουν στοιχεία στον υφολογικό χαρακτήρα της συλλογής.

Αυτά, και όσα άλλα ομοειδή, αντιπροσωπεύουν την πλούσια πληροφορητικότητα της ποιητικής συλλογής και προσφέρουν ιδιαίτερες προ(σ)κλήσεις για τη δημιουργική επίσκεψη στον κειμενικό κόσμο

Εδώ κατέχουν δεσπόζουσα θέση (μεταξύ πλείστων άλλων) η Ελληνική Κοινότητα της Τεργέστης κατά τον 19ο αιώνα και το γαλλόφωνο περιοδικό Le Spectateur de l’ Orient με επιφανείς παράγοντες της έκδοσής του τον λόγιο νομικό Μάρκο Ρενιέρη σε συνεργασία με τον φαναριώτη συγγραφέα, πανεπιστημιακό καθηγητή, πολιτικό, διπλωμάτη Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή, τον ιστορικό Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, τον πολιτικό Νικόλαο Δραγούμη, τον τραπεζίτη Γεώργιο Βασιλείου, και περαιτέρω: η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και ο Ευγένιος Ντελακρουά, ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος και οι ρώσοι αναρχικοί, ο ιταλικός στολίσκος Decima Flottiglia με τις επιχειρήσεις ναυμαχίας στη Μεσόγειο κατά τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους και η Μάχη του Καπορέττο κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ανάμεσα αφενός στον ιταλικό στρατό και αφετέρου στους στρατούς της Αυστροουγγαρίας και της Γερμανίας με τη συντριπτική ήττα του ιταλικού στρατού.

Μέσα στο πολύμορφο αυτό τοπίο εντοπίζουμε επίσης τη «συνάντηση των Ντβόρζακ και Τσαϊκόφσκι», τον Ριχάκου ως την ιαπωνική απόδοση για το όνομα του σπουδαίου κινέζου ποιητή Λι Πο (ή Λι Μπάι), καθώς και τον ιταλό ζωγράφο Τζαν Τζάκομο Καπρότι, γνωστό ως Σαλαΐνο ή Σαλάι, μαθητή του Λεονάρντο ντα Βίντσι (συνοδευόμενο με τον πνευματώδη «υπαινιγμό» σχετικά με τη σύνθεση του πορτρέτου της Τζοκόντα).

Αυτά, και όσα άλλα ομοειδή, αντιπροσωπεύουν την πλούσια πληροφορητικότητα της ποιητικής συλλογής και προσφέρουν ιδιαίτερες προ(σ)κλήσεις για τη δημιουργική επίσκεψη στον κειμενικό κόσμο, εξασφαλίζοντας παράλληλα στοιχείο προστιθεμένης αξίας για την έκδοση. Επιπλέον, παραδειγματική εφαρμογή των επιλογών του Χάρη Ψαρρά αντιπροσωπεύει και η δομή της πύλης εισόδου στην ποιητική συλλογή, με την επίκληση προς τη μούσα Κλειώ στα παραθέματα από την ποίηση του W. H. Auden, του Κωστή Παλαμά, του Νίκου Εγγονόπουλου, του Δημήτρη Ελευθεράκη. Τούτων δοθέντων, είναι σαφές ότι η ποιητική συλλογή Η Κλειώ στον Παρνασσό αποτελεί σημαντικό τεκμήριο σε ό,τι αφορά τις διεργασίες προσωπικού εργαστηρίου δημιουργικής γραφής, ενώ προσθέτει ενδιαφέροντα στοιχεία στον χαρακτήρα της καθ’ ημάς πολιτισμικής αγοράς.

＊Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

Απόσπασμα από την ποιητική συλλογή

Οδαλίσκη μικρή, την ανέμη του ο άνεμος
στ’ άδεια χέρια σου αφήνει.
[…]
Νύχτα να δραπετεύσεις θες.
Επιδέξια τραβάς τα σχοινιά του ουρανού,
φέρνεις την ημισέληνο κοντά σου.
Τ’ ασήμια της (κατοπτρισμοί του Σίβα,
της Αρτέμιδος, της Παρθένου Μαρίας)
τρίζουν σε κάθε λυγμό σου.
Δεν έχεις ησυχία πια. Και διαφυγή;
Νωρίς το πρωί στο δώμα σου σε βρίσκουν κρεμασμένη.
(Ζωγράφοι δυτικοί, ποιητές θα σε αναπαραστήσουν
[…]
Μα ποιου θανάτου την αλήθεια ποιος στίχος εξιστόρησε ποτέ;
Ο θάνατος είναι το γράμμα που σου γράφω.)

(από το ποίημα «Κόρη στον οντά»/ Epitaph on an orientalist)

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Χάρης Ψαρράς (Αθήνα, 1982) έχει εκδώσει έξι ποιητικά βιβλία. Έχει κατά καιρούς δημοσιεύσει δοκίμια, μελέτες, μεταφράσεις και αφηγήματα.

Είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Σαουθάμπτον.