«Το φως της καρδιάς» της Μπάνου Μουστάκ (κριτική) – Ένα Διεθνές Βραβείο Μπούκερ κόντρα στην πατριαρχία

Οι λέξεις έχουν δύναμη, δείχνουν ή υποδηλώνουν, είναι φορτισμένες με νοήματα, αποτέλεσμα της επίμονης χρήσης τους μέσα στα χρόνια, σε διαφορετικά πλαίσια αναφοράς. Αυτό το θυμηθήκαμε στο πρόσφατο παρελθόν στις συζητήσεις που άνοιξαν για την πολιτική ορθότητα και τις «απαγορευμένες» λέξεις που παραλείπονται ή τροποποιούνται σε επανεκδόσεις παλαιότερων βιβλίων. Η επιλογή μιας λέξης πολλές φορές είναι μια πολιτική επιλογή και πέρα από αυτό, κάθε λογοτεχνικό έργο είναι ως έναν βαθμό πολιτικό, έστω με την ευρεία έννοια, μιας και ο δημιουργός του τοποθετείται, εσκεμμένα ή μη, για θέματα της κοινωνίας μέσα στην οποία γράφει.

Η Μπάνου Μουστάκ (δεξιά) και η μεταφράστριά της στα αγγλικά Ντίπα Μπάστι (αριστερά)

Σε κάθε περίπτωση, δεν πιστεύουμε σε μια «απολιτίκ» λογοτεχνία. Ούτε η κριτική επιτροπή του Διεθνούς Βραβείου Μπούκερ πιστεύει, κατά τα φαινόμενα. Στο σκεπτικό της για την απονομή του βραβείου στην Μπάνου Μουστάκ και τη μεταφράστριά της στα αγγλικά Ντίπα Μπάστι, για τη συλλογή διηγημάτων Heart Lamp, αναφέρει μεταξύ άλλων:

«Οι ιστορίες αυτές λένε την αλήθεια στην εξουσία και εξετάζουν τις ρωγμές της κάστας, της τάξης και της θρησκείας, εκθέτοντας παράλληλα την εσωτερική σήψη: διαφθορά, καταπίεση, αδικία, βία».

Ιστορίες κόντρα στην πατριαρχία

Διαβάζοντας το βιβλίο με τον τίτλο Το φως της καρδιάς στη μετάφραση της Ιφιγένειας Ντούμη για τις εκδόσεις Καστανιώτη, επιβεβαιώνουμε την παραπάνω θέση. Οι ηρωίδες της Μουστάκ είναι μουσουλμάνες της Ινδίας, ανήκουν δηλαδή σε μια μειονότητα έντονα κατατρεγμένη, επακόλουθο του διαχωρισμού των Βρετανικών Ινδιών και της ανταλλαγής των πληθυσμών για τη δημιουργία της Ινδίας και του Πακιστάν.

Παρότι, όπως μας θυμίζει μια ηρωίδα, ο Προφήτης Μωάμεθ «είχε μόνο κόρες» -όλοι οι γιοι του πέθαναν σε πολύ μικρή ηλικία-, οι γυναίκες παρουσιάζονται ως παγιδευμένες στις κοινότητές τους, δεν μπορούν να σπουδάσουν εύκολα και φαίνεται πως προορίζονται μόνο για τον γάμο και την τεκνοποίηση. Αν τα τέκνα είναι αγόρια δε, τόσο το καλύτερο για όλους.

Είτε πρόκειται για τη Σάιστα, την οποία ο άντρας της φαίνεται να λατρεύει, αλλά μετά τον θάνατό της την αντικαθιστά χωρίς δεύτερη σκέψη, είτε για την αδερφή του μουταουαλί Ουσμάν Σάχεμπ, που δεν μπορεί να διεκδικήσει την πατρική κληρονομία· είτε πρόκειται για τη Μεχρούν, την οποία δεν υπερασπίζεται κανείς όταν ο άνδρας της την παρατάει για να ξαναπαντρευτεί, είτε για την αφηγήτρια στο τελευταίο διήγημα, με τίτλο «Γίνε μια φορά γυναίκα, ω Κύριε!», που παρακαλεί τον θεό, σε περίπτωση που ξαναφτιάξει τον κόσμο, να το κάνει ως γυναίκα· οι ηρωίδες της συλλογής αδυνατούν να βρουν το δίκιο τους, καθώς η κοινωνία φαίνεται να τους επιφυλάσσει μόνο υποχρεώσεις και περιορισμούς.

Για την ακρίβεια, η πιθανότητα δικαίωσης των γυναικών είναι τόσο ισχνή που όταν, στο τέλος της ιστορίας «Μαύρες κόμπρες», μια μικρή «επανάσταση» ξεσπά, το γεγονός αυτό οριακά φαντάζει με στοιχείο μαγικού ρεαλισμού.

Για την καταπίεση που υφίστανται οι ηρωίδες εν μέρει ευθύνεται η οργανωμένη θρησκεία – σχεδόν αυτόματα ο νους μας πηγαίνει στις διαδηλώσεις που γίνονται αυτή τη στιγμή στο Ιράν. Πιο συγκεκριμένα, φταίνε αυτοί που εφαρμόζουν όσα επιτάσσουν τα ιερά κείμενα, άνδρες σε θέσεις εξουσίας που πολύ συχνά «οι ίδιοι (…) δεν ξέρουν τον νόμο» (σελ. 80), θεϊκό ή μη, άνδρες των οποίων η εικόνα μπορεί να μην συνάδει με τα δυτικά πρότυπα περί αρρενωπότητας, εφόσον έχουν «μεχεντί (σχέδια) στα νύχια» τους (σελ. 78) ή βάφουν «τα μάτια τους με σούρμα (χρώμα κολ)», αλλά παρόλα αυτά, εκφράζουν μια ωμή εκδοχή της πατριαρχίας, στην οποία δικαιολογείται και κανονικοποιείται η έμφυλη βία.

Η Μπάνου Μουστάκ © And Other Stories

Για την ακρίβεια, η πιθανότητα δικαίωσης των γυναικών είναι τόσο ισχνή που όταν, στο τέλος της ιστορίας «Μαύρες κόμπρες», μια μικρή «επανάσταση» ξεσπά, το γεγονός αυτό οριακά φαντάζει με στοιχείο μαγικού ρεαλισμού. Όποτε -σπάνια- η πλευρά των αδικημένων σημειώνει κάποια νίκη, αυτή είναι γλυκόπικρη: Το φως της καρδιάς περιγράφει μια σκληρή πραγματικότητα χωρίς ωραιοποιήσεις. Είναι μέρος μιας λογοτεχνίας που, εστιάζοντας στα κακώς κείμενα, διεκδικεί, ζητά την αλλαγή.

Μια λογοτεχνία γλωσσοκεντρική (και ένα τολμηρό μεταφραστικό εγχείρημα)

Η γραφή της Μπάνου Μουστάκ είναι απλή και συγχρόνως γλωσσοκεντρική. Η συγγραφέας δεν χρησιμοποιεί ατέλειωτες προτάσεις ή εντυπωσιακά ευρήματα: γράφει στη γλώσσα κάναντα, που έχει τις δικές της, ιδιαίτερες αποχρώσεις, φορτισμένη από τις κοινωνικοπολιτισμικές παραδόσεις της Ινδίας.

Στο τέλος της ελληνικής έκδοσης υπάρχει ένα γλωσσάρι το οποίο μπορεί να συμβουλεύεται ο αναγνώστης καθώς διαβάζει

Για να διαφυλάξουν αυτόν τον πλούτο, η Ντίπα Μπάστι, στα αγγλικά, και στη συνέχεια η Ιφιγένεια Ντούμη, στα ελληνικά, κράτησαν αμετάφραστες διάφορες λέξεις από τα κάναντα, αλλά και όρους από τη γλώσσα ούρντου και τα αραβικά. Στο τέλος της ελληνικής έκδοσης υπάρχει ένα γλωσσάρι το οποίο μπορεί να συμβουλεύεται ο αναγνώστης καθώς διαβάζει – ενδεχομένως, βέβαια, αυτό το «μπρος πίσω» να διακόπτει τον ρυθμό της ανάγνωσης σε κάποια σημεία. Βέβαια, όπως σημειώνει εύστοχα η Ιφιγένεια Ντούμη, η συχνή επανάληψη των λέξεων -χαρακτηριστικό της γραφής της Μουστάκ- μας επιτρέπει να εξοικειωθούμε μαζί τους ως έναν βαθμό.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μπάνου Μουστάκ γεννήθηκε το 1948. Eίναι συγγραφέας, ακτιβίστρια και δικηγόρος στην Πολιτεία Καρνάτακα της νότιας Ινδίας. Ξεκίνησε να γράφει στο πλαίσιο των προοδευτικών λογοτεχνικών κύκλων διαμαρτυρίας που αναπτύχθηκαν εκεί στις δεκαετίες του ’70 και του ’80. Ασκώντας κριτική στις κάστες και στο ταξικό σύστημα, το κίνημα Μπαντάγια Σαχίτια ανέδειξε επιδραστικούς ντάλιτ και μουσουλμάνους συγγραφείς, μεταξύ των οποίων η Μουστάκ, από τις ελάχιστες γυναίκες.

© S.R. Praveen

Η ίδια έχει δημοσιεύσει έξι συλλογές διηγημάτων, ένα μυθιστόρημα, ένα βιβλίο με δοκίμια και μια ποιητική συλλογή. Γράφει στη γλώσσα κάναντα και είναι καταξιωμένη για το λογοτεχνικό της έργο, έχοντας αποσπάσει, μεταξύ άλλων, το βραβείο της Ακαδημίας Karnataka Sahitya και το βραβείο Daana Chintamani Attimabbe, το οποίο απονέμεται σε γυναίκες συγγραφείς που γράφουν στα κάναντα.

Το Φως της καρδιάς ήταν η πρώτη μετάφραση ολόκληρου βιβλίου της στα αγγλικά και τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ 2025. Η Μουστάκ έχει μεταφραστεί επίσης στις γλώσσες ούρντου, χίντι, ταμίλ και στα μαλαισιανά.