Για την ποιητική συλλογή του Νίκου Κατσαλίδα «Τα ποτάμια της παλάμης» (εκδ. Νίκας). Εικόνα: Από την ταινία «Digger» (2020).
Γράφει ο Νίκος Βλαχάκης
«Κι είπα: Κάλλιο να το χτύπαγαν αστροπελέκια, τέφρα να γινότανε κι από τέφρα να ξαναγεννιόταν, παρά να κρυβότανε τα ξωτικά στα στήθη της γαλάριας κλάρας που στάζει συκόφυλλο λευκό γάλα, αίμα λησμοσύνης. Και σιωπήσανε απ’ τα τριζοβολήματα τα όρη στους σχισμένους τοίχους και ρωγμές της ρωμιοσύνης...κι όταν έρθει η μπόρα πέφτουνε στις σκάλες, σπίτι κιβωτός του Νώε μέσα στις καστανιές αγκυροβολημένο» (Οι ρωγμές της Ρωμιοσύνης, σελ. 105).
Είναι σκληρή η πέτρα της Ηπείρου και η γη της, μα δεν είναι πετρωμένη, είναι γεμάτη ήχους, χρώματα, ζωές κρυμμένες μέσα σε μια βλάστηση έμπλεη μύθων και μυστικών, και η ποίηση που βγάζει είναι σαν το νερό το αναβλύζον, που όπως γίνεται υπέργειο σχηματίζεται σαν ποτάμι και στο διάβα του αδελφώνεται με άλλα ποτάμια πάνω στην παλάμη ενός ανθρώπου, σαν «ποτάμια της μοίρας» καθώς μοιάζει με πλατανόφυλλο που κυλά μαζί με τα νερά τους, σαν ιστιοφόρο, σαν παλάμη που η χειρομαντική του αποκρυπτογράφηση δεν γίνεται με χρησμούς μα με στίχους-ξόρκια, με πατρογονικές γητιές, με ψιθύρους των γυναικών που σμίγουν με τους άλλους ψιθύρους από το φυλλοβόλημα της λεύκας, σαν την προσδοκία να ακούγεται σιγανά: «...να ξανανοίξουν οι καταλυμένοι χνουδιασμένοι δρόμοι, να ανθίσουν οι αμυγδαλιές σε χαραμάδες, να γεμίσουν τα ποτάμια χιόνια, μήπως βρούμε γάργαρο νερό να πλύνουμε μια μέρα τους νεκρούς μας» (Χάρτης της μικρής πατρίδας σελ. 104).
Και αυτή είναι η ιδιαιτερότητα αυτής της νέας ποιητικής του κατάθεσης, ότι δηλαδή οι στίχοι του περιέχουν μέσα τους άλλους στίχους, σαν ένα παιγνίδι με ματριούσκες.
Αυτή ήταν και είναι πάντα η ποίηση του Νίκου Κατσαλίδα, μια τοιχογραφία της μικρής και της μεγάλης του πατρίδας, της Ηπείρου και της Ελλάδας, ή πάλι, των δύο διαφορετικών πατρίδων του, της Ελλάδας και της Αλβανίας, καθώς έρχεται με άλλη μια συλλογή του από τις συνολικά είκοσι τέσσερις που έχει στο ενεργητικό του να ανακεφαλαιώσει μια ολόκληρη ποιητική διαδρομή ζωής στο κράτημα μιας παλάμης, που μοιάζει με οδικό χάρτη σημαδεμένο από πολλούς σταθμούς, κι είναι σαν να «ξεϋφαίνει το νήμα της μνήμης», «σαν να νεύει το άπειρο που είσαι» όπως θα ‘λεγε και ο Οδυσσέας Ελύτης – ο οποίος αποτελεί έναν από τους φάρους ετούτης της πορείας, μαζί με τους πολλούς άλλους φανούς του δημοτικού τραγουδιού και της λόγιας παράδοσης, μιας μετασχηματισμένης σε σύγχρονο ποιητικό λόγο ανθολόγησης του Κρυστάλλη ή του Παλαμά και πολλών άλλων. Αυτές είναι οι επιρροές που γνωρίζει στιχουργικά και μορφολογικά ο ποιητής, αλλά ο ίδιος, όμως, μεταπλάθει γλωσσικά σε μια νέα σύνθεση, που οδηγεί την ποίησή του σε μια νέα αφαίρεση, η οποία γίνεται ενίοτε μυθοπλαστική, ενίοτε νατουραλιστική αλληγορία, και άλλες φορές πάλι υπαρξιακός στοχασμός και ανατομία των συμβόλων και των σημείων.
Ένας στρόβιλος εικόνων
Όπως σωστά γράφει ο ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του Νίκου Κατσαλίδα, που τιτλοφορείται με τον παράξενο πράγματι τίτλο Τα ποτάμια της παλάμης: «Μια γλώσσα ζηλευτή, ένας γλωσσικός θησαυρός δίχως όρια και καλούπια από όλα τα λουλούδια του γλωσσικού περιβολιού της αρχαίας ομηρικής, της καλλιεργημένης, της ομιλούμενης, της βόρειας ηπειρωτικής ντοπιολαλιάς και όχι ως μόδα συγκυρίας, αλλά ως εσωτερική αναγκαιότητα, που στο πλέξιμο και κέντημα της λέξης και της ποιητικής στόφας στο παιχνίδι της λυρικής μεταφορικής εικόνας θυμίζει Λόρκα κι Ελύτη...»
Είναι αναντίρρητο πως το πιο δυνατό σημείο της ποίησης του Κατσαλίδα είναι η γλώσσα του, όχι μόνο επειδή αυτή συνδυάζει όλα όσα αναφέρει ο Μαρκόπουλος, αλλά γιατί ως σύνολο συναρθρώνει ένα ποιητικό σύμπαν με κοσμολογικές και υπαρξιακές συμπαραδηλώσεις σε ένα γλωσσικό παίγνιο που πολλές φορές καθηλώνει με την ανεπιτήδευτη ροή της, που σχεδόν την αναγάγει ως μια «φυσική γλώσσα», ένα σχεδόν αρχαϊκό κώδικα συμβόλων, σαν ιερομαντείες της Δωδώνης θα έλεγε κάποιος, ο οποίος εξελίσσεται σε ένα συνεχές (continuum) ποιητικών συμβάντων, ανάμεσα σε «ορθρινές αιθρίες», βραχογραφίες σπηλαίων, «αποσπερίτες που στάζουν αμβροσία» και κορυφογραμμές ορέων με αγριοπερίστερα, γυπαετούς, «αλαβάστρινα στασίδια των άστρων» κα αρχάγγελους που θαρρείς σμίγουν με τα στρουθία και τα πετεινά του ουρανού σε ένα στρόβιλο εικόνων που -όπως έχω υποστηρίξει και παλιότερα- παραπέμπουν σε ένα «ποιητικό μαγικό ρεαλισμό», αντανακλώντας μια μνημοσύνη αιώνων.
Αν αποδιαρθρώσει κανείς τη γλωσσική περιουσία του Κατσαλίδα και τη διαλύσει σε μεμονωμένες εκφράσεις και λέξεις -που από μόνες του αποτελούν αυτοτελείς εικόνες έμφορτες μύθων και θρύλων- και αν εν συνεχεία τις συλλέξει εκ νέου, ανασυντάσσοντάς τες σε άλλες μικρές ή και μεγαλύτερες δομές, τότε αυτές θα αποτελέσουν ξανά ένα άλλο καινούργιο ποιητικό σύμπαν. Και αυτή είναι η ιδιαιτερότητα αυτής της νέας ποιητικής του κατάθεσης, ότι δηλαδή οι στίχοι του περιέχουν μέσα τους άλλους στίχους, σαν ένα παιγνίδι με ματριούσκες.
«Που ΄ναι οι πέτρινοι σταυροί των άγρυπνων παππούδων, μυριάδες αποσπάσματα προπατορικής ανάμνησης και πως να τα κολλήσεις;», θα γράψει ο ποιητής (σελ. 27, «Σταυροί και επιτύμβιοι στήλες») και αυτήν τη βαθύτερη ανάγκη αντανακλά ετούτη η ποιητική συλλογή, η οποία κατά τη γνώμη μας ανακεφαλαιώνει όλες τις υπόλοιπες, καθώς τις εμπεριέχει σε μια Suma poética που ρέει σαν ποτάμι ανάμεσα στους γενέθλιους τόπους μα και στους ονειρικούς σταθμούς μιας Οδυσσειακής επιστροφής, που λειτουργεί σαν Νέκυια. Γιατί «απάνω στην παγόπληκτη από τις χιονοθύελλες προμετωπίδα της αρχαίας πατρογονικής πύλης στο ψηφιδωτό το πέτρινο της ξώπορτας» (σελ. 31) βλέπει ο Κατσαλίδας τη μοίρα, όχι την προσωπική του, αλλά τη μοίρα της συλλογικότητας στην οποία τοποθετεί τον εαυτό του, μια μοίρα που συμπλέκεται με την ιστορία και τους μύθους, κι ο ίδιος γίνεται «ο αητός των απόκρυφων χρησμών», ο ερημίτης που τους ερμηνεύει καθώς θεάται τς χιονοθύελλες, τα αστραπόβροντα και τους κεραυνούς ταραγμένων καιρών να διαχέονται στα κατώφλια των λησμονημένων πατρικών και τα αρχοντικά της πατρώας γης.
Ο αναγνώστης νιώθει, καθώς την ξεφυλλίζει, ότι εισέρχεται σε μια μεγάλη πινακοθήκη προγονικών μορφών, προφορικών μύθων και θρύλων, που εναλάσσονται μέσα από μια αφήγηση όπου οι εικόνες χορεύουν μπροστά στα μάτια του.
Ο Κατσαλίδας κατ’ αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνει αυτό που ο Γιώργος Σεφέρης ορίζει στην ποίηση ως την «υπέρτατη μορφή της συγκινησιακής χρήσης της γλώσσας», που διαφέρει από τη χρηστική καθημερινή της μορφή, και άρα επιτυγχάνει μια ατόφια ποιητική, ρέουσα, γεμάτη παλμό αλλά και γεμάτη λυρισμό, καθώς ανασκαλεύει τους γλωσσικούς ταμιευτήρες της ελληνικής γλώσσας μέσα από τους αιώνες της, κουβαλώντας την ψυχή ενός ολόκληρου λαού. Είναι ενίοτε δημώδης μα τα σχήματά του είναι λόγια, είναι μυθολογικός αλλά αφηγείται πραγματικότητες, είναι αφηγηματικός μα δεν αφήνει ούτε στιγμή τον εσωτερικό μουσικό ρυθμό να καταλήξει σε πεζολογία. Είναι συνεκτικός, μα ταυτόχρονα τα ποιήματά του είναι εκτενή αποσπάσματα μιας μεγάλης τοιχογραφίας, ένα αποθησαύρισμα μνήμης και στιβαρής γλωσσικής έκφρασης, που αναπαριστά την προγονική κληρονομιά μέσα από τις μορφές της χορταριασμένης πέτρας, τους θρήνους της Ιστορίας, και ένα οργιαστικό φυσιοκρατικό σύμπαν που σπαρταρά μέσα στην παλάμη του ποιητή-παρατηρητή.
Μια «οικολογία της σιωπής»
Η αναπαράσταση της φύσης, μέσα από μια «οικολογία της σιωπής», θα τολμούσα να χαρακτηρίσω έτσι αυτή την τελευταία ποιητική δουλειά του Κατσαλίδα, αποτελεί το πιο δυνατό σημείο της, που όμως η σιωπή αυτή είναι το συνεχόμενο μιας αφήγησης με πολλά συμβάντα, χωρίς να γίνεται στείρος νατουραλισμός αλλά μια ζωντανή συνομιλία με το φυσικό χώρο της Ηπείρου και της «απείρου γης»: «ας σφύριζαν και τρέμανε προτείνοντας τα κέρατα οι βοριάδες. Τα έλατα απάνω από τα σπίτια μας ακροβολίζονταν συστάδες». («Τα έλατα της Λεσινίτσας», σελ. 119).
Εκτός, όμως, από τη φυσιοκρατική διάσταση, το άλλο βασικό συστατικό της είναι όλη αυτή η σχεδόν παπαδιαμαντική γενεαλογία των αρχετυπικών μορφών μιας μνημοσύνης που ενθυλακώνεται στους στίχους σε μια απόκρυφη μυστικότητα, η οποία τις καθιστά εν τέλει ιερές μέσα από την ποιητική τους καθαγίαση: «...εναλλάξ κατέβαιναν απ' τον γυναικωνίτη οι γυναίκες κάτω από τον πολυέλαιο των άστρων και πότε γινότανε η γιαγιά εικόνα Παναγιά, πότε η μάνα του Ιησού η μάνα ανεβοκατέβαιναν στο εικονοστάσιο ίδιες Παναγίες μαυροντυμένες». («Ο Ναός», σελ. 118). Ο αναγνώστης νιώθει, καθώς την ξεφυλλίζει, ότι εισέρχεται σε μια μεγάλη πινακοθήκη προγονικών μορφών, προφορικών μύθων και θρύλων, που εναλάσσονται μέσα από μια αφήγηση όπου οι εικόνες χορεύουν μπροστά στα μάτια του.
Καταθέτει μια λογοτεχνική κληρονομιά σαν πραμάτεια που την ανοίγει καταμεσήμερο στο λογοτεχνικό μεϊντάνι των πιο αξιόλογων βαλκάνιων λογοτεχνών, στο πέρασμα από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Εκεί είναι η πραγματική θέση του Κατσαλίδα κι εκεί θα τον κατατάξουν οι μετέπειτα μελετητές.
Το λογοτεχνικό έργο του Κατσαλίδα είναι κυριολεκτικά ογκώδες, αποτελούμενο από είκοσι τέσσερις ποιητικές συλλογές, δύο συλλογές διηγημάτων και πέντε μυθιστορήματα, γεγονός που τον καθιστά την πιο αντιπροσωπευτική φωνή της γενιάς του, που μετοικώντας στην Ελλάδα δεν είχε ανάγκη να εμβαπτισθεί στους τρόπους της σύγχρονης λογοτεχνικής νεοελληνικής γραφής προκειμένου να αποκτήσει ταυτότητα.
Την ταυτότητα αυτή την είχε εκ γενετής, την έφερε ως κληρονομιά αιώνων της ελληνολαλιάς που δεν νοθεύτηκε, αλλά και που δεν φοβήθηκε να επικοινωνήσει με το ευρύτερο γλωσσικό περιβάλλον και τις άλλες γλώσσες, εν προκειμένω την αλβανική. Ο Κατσαλίδας έρχεται στην Ελλάδα όχι για να ικετέψει την αναγνώριση των «έγκυρων λογοτεχνικών κύκλων», την αναγνώριση αυτή άλλωστε την είχε από την χώρα που έζησε και μεγάλωσε, καθώς έφερε μαζί του τα εύσημα και τον έπαινο του σπουδαίου Ισμαήλ Κανταρέ και άλλων της αλβανικής λογοτεχνίας. Δεν ήλθε σαν «εξωτικό πουλί» να δείξει τα πλουμιστά φτερά του ώστε να προκαλέσει το ενδιαφέρον της νεοελληνικής αστικής λογιοσύνης του αθηναϊκού κέντρου. Καταθέτει μια λογοτεχνική κληρονομιά σαν πραμάτεια που την ανοίγει καταμεσήμερο στο λογοτεχνικό μεϊντάνι των πιο αξιόλογων βαλκάνιων λογοτεχνών, στο πέρασμα από τον 20ό στον 21ο αιώνα. Εκεί είναι η πραγματική θέση του Κατσαλίδα κι εκεί θα τον κατατάξουν οι μετέπειτα μελετητές. Στην ευρύτητα του βαλκανικού λογοτεχνικού κανόνα και την πολυμορφία του, εκπροσωπώντας όμως μια εκλεκτή πλευρά της ελληνικότητας όπως την διδάχτηκε όχι μόνο από τους γέροντες του τόπου του ή τον λαογράφο πατέρα του, μα κι από τους εκπροσώπους της ελληνικής νεωτερικότητας που μετέφρασε στα αλβανικά πριν κατέλθει στο «Κλεινόν Άστυ».
Αυτό είναι που κάνει σημαντικό το έργο του το οποίο πλέον δείχνει ολοκληρωμένο. Κάθε φορά πριν πάρω στα χέρια μου την επόμενη συλλογή του Κατσαλίδα, αναρωτιέμαι που θα βάλει την καταληκτική τελεία σε αυτή την παραγωγή στίχων και εικόνων. Μάλλον θα αναρωτιέμαι ώσπου να τελειώσουν εκείνες «οι εντολές του εσπερινού».
*Ο ΝΙΚΟΣ ΒΛΑΧΑΚΗΣ είναι ποιητής.
Λίγα λόγια για τον ποιητή
Γεννήθηκε στην Άνω Λεσινίτσα, περιοχή Θεολόγου των Αγίων Σαράντα. Είναι γιος του λαογράφου Γρηγόρη Κατσαλίδα και σήμερα ζει στην Αθήνα.
Έκανε ανώτατες φιλολογικές σπουδές στα Τίρανα. Ποιητής, πεζογράφος, μεταφραστής, δοκιμιογράφος με πολλές τιμητικές διακρίσεις και βραβεία. Είναι μέλος και επίτιμο μέλος λογοτεχνικών ενώσεων και σωματείων. Υπηρέτησε ως καθηγητής φιλόλογος στην ιδιαίτερή του πατρίδα και στα χρόνια της μεταπολίτευσης ως λογοτεχνικός συντάκτης στον Τύπο της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας. Αντιπροσωπευτικά του ποιήματα συμπεριλαμβάνονται σε διάφορες παγκόσμιες ανθολογίες στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, βουλγαρικά, ρουμανικά, ενώ ο ίδιος μετέφρασε σαράντα Έλληνες ποιητές και πεζογράφους στην αλβανική γλώσσα.
Είναι ένας από τους ιδρυτές της Δημοκρατικής Ένωσης της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας «Ομόνοια». Κατά το 2001-2002, χρημάτισε υπουργός Επικρατείας (παρά τω πρωθυπουργώ) για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στην Αλβανία. Κατά το 2004-2008 διετέλεσε διπλωμάτης, μορφωτικός σύμβουλος στην Αλβανική Πρεσβεία στην Αθήνα.
Το 2001 απέσπασε το βαλκανικό βραβείο «Αίμος», στη Σόφια, για την ποιητική συλλογή Τα εκατό εκατόφυλλα της Πούλιας. Το 2002 του απονεμήθηκε η «Ασημένια πένα» από το Υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας για τη μετάφραση της ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη.
Ο Νίκος Κατσαλίδας συμπεριλαμβάνεται στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Αλβανικής Ακαδημίας και στην Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια Who is who του 2012, ανάμεσα στις διάσημες προσωπικότητες.
