«Η εγγαστρίμυθη φάλαινα» του Χρήστου Αστερίου (κριτική) – Ένας χάρτης δυνητικών κόσμων

Σαν χάρτης δυνητικών κόσμων, αυτών που φαντάζουν να ξεπηδούν από την οργιώδη συγγραφική φαντασία, και των άλλων, που φέρουν ρεαλιστικές συντεταγμένες, μπορεί να διαβαστεί Η εγγαστρίμυθη φάλαινα, το νέο βιβλίο του Χρήστου Αστερίου. Σε αυτό συμπεριλαμβάνεται μια νουβέλα που δίνει και τον τίτλο του βιβλίου και έξι διηγήματα, τα οποία εκ πρώτης όψεως δεν έχουν ευδιάκριτες ομοιότητες, ωστόσο ενοποιούνται χάρη στις υφολογικές και λεκτικές προδιαγραφές τους.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Αστερίου καταφεύγει σε ένα πρωτογενές υλικό που κινείται εκτός των ελληνικών τειχών. Το έχει επιχειρήσει με επιτυχία και παλαιότερα, δείχνοντας πως το παγκόσμιο (ή το επινοημένα αλλότριο) μπορεί κάλλιστα να γίνει οικείο. Άλλωστε, ανεξάρτητα από τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη, όλοι οι άνθρωποι από το ίδιο υλικό είμαστε φτιαγμένοι και σε όλους (πάνω κάτω) στο ίδιο σημείο είναι ξηλωμένο το ύφασμά μας.

Μόμπι Ντικ και Ρομπέρτο Μπολάνιο 

Η εγγαστρίμυθη φάλαινα, ευθεία παραπομπή στον εμβληματικό Μόμπι Ντικ, θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γραφτεί από κάποιον Λατινοαμερικανό συγγραφέα. Από έναν συγκεκριμένα, κατά την άποψή μας: τον Ρομπέρτο Μπολάνιο. Αν και πολλοί θα σκεφτούν (όχι άδικα) τον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες λόγω της οργιώδους φύσης, του τροπικού κλίματος, αλλά και των υπερρεαλιστικών ελιγμών που κάνει η ιστορία, εντούτοις, ήρωας σαν τον Χούλιο Αβεγιάρδο που στο… πουθενά του Ορίμπε μετατρέπει ένα κρασοπουλιό σε βιβλιοπωλείο, μόνο ο Μπολάνιο θα μπορούσε να πλάσει. Εν προκειμένω και ο Αστερίου.

Το έγκλημά τους είναι ότι κατείχαν ένα μαγικό βιβλίο που φέρει τον τίτλο «Η εγγαστρίμυθη φάλαινα». Βιβλίο που ήταν στην κατοχή του πεθαμένου πατέρα τους.

Την ιστορία μάς διηγούνται οι δίδυμες κόρες του, Έλμα και Γιολάντα, γεροντοκόρες και πολλαπλώς ατυχήσασες, καθώς τις συναντούμε λίγο πριν ανέβουν στο ικρίωμα και φύγουν πρόωρα από τον μάταιο τούτο κόσμο. Το έγκλημά τους είναι ότι κατείχαν ένα μαγικό βιβλίο που φέρει τον τίτλο «Η εγγαστρίμυθη φάλαινα». Βιβλίο που ήταν στην κατοχή του πεθαμένου πατέρα τους. Το κουβαλούσε μαζί του όταν έφτασε στο Ορίμπε για μια μικρή στάση στην πορεία του, αν και τελικά έμεινε, παντρεύτηκε την κόρη του πανδοχέα Ρομπέριο και ρίζωσε στον τόπο κάνοντας οικογένεια.

Παράδοξοι ήρωες

Αν και η ιστορία αρχικά θυμίζει γουέστερν, στη συνέχεια ξεφεύγει εντελώς από την κοινοτοπία και εισάγει μια σειρά από ήρωες ολότελα παράδοξους. Όπως ένας τυπογράφος που αλλάζει τον χάρτη της πόλης ανά τρίμηνο με αποτέλεσμα να αλλάζει και η αρίθμηση και η οδός κάθε σπιτιού. Ή όπως ένας συγγραφέας που γράφει το μπεστ σέλερ του στο ανατολικό δωμάτιο του πανδοχείου και κάνει γνωστό το βιβλιοπωλείο «Κήτος» του Αβεγιάρδο από εκεί που δεν πατούσε ψυχή.

Από το σημείο αυτό και μετά, όντως, η ιστορία αποκτάει υπερρεαλιστικό σφρίγος. Οι επινοήσεις του Αστερίου (ακόμη και η επιλογή να αναπτύξει μια δεύτερη ιστορία μέσα στην ιστορία) είναι αξιοπρόσεκτες

Να, όμως, που το Ορίμπε, χρόνο με το χρόνο, μετατρέπεται σε ένα θεματικό πάρκο γεμάτο μουσεία. Καθένας που πεθαίνει παίρνει μαζί του και τη ζωή του σπιτιού του. Οι υπόλοιποι ένοικοι αναγκάζονται να φύγουν, καθώς το οίκημα πρέπει να μείνει ανέπαφο και να μετατραπεί σε μουσείο. Βαθμηδόν, το Ορίμπε μετατρέπεται σε πολίχνη δίχως ανθρώπους. Οι κόρες του Αβεγιάρδο αποφασίζουν να φύγουν, καθώς δεν αντέχουν άλλο να ζουν σε σκηνή, αποδιωγμένες από το σπίτι τους, και μαζί με την παράξενη τυχοδιώκτρια Μάρθα Κιντέρο ξανοίγονται στη θάλασσα προς ανακάλυψη νέων τόπων. Από το σημείο αυτό και μετά, όντως, η ιστορία αποκτάει υπερρεαλιστικό σφρίγος. Οι επινοήσεις του Αστερίου (ακόμη και η επιλογή να αναπτύξει μια δεύτερη ιστορία μέσα στην ιστορία) είναι αξιοπρόσεκτες, ενώ δεν ξεχνάμε ποτέ τη βαρύνουσα σημασία που έχει το απαγορευμένο-μυθικό-μαγικό βιβλίο «Η εγγαστρίμυθη φάλαινα», το οποίο θα καταδικάσει (εντέλει) τις δύο γυναίκες.

Τα έξι διηγήματα

Τα έξι διηγήματα που συμπληρώνουν την έκδοση είναι ένα κολάζ διαφορετικών κόσμων. Κάποιοι είναι επινοημένοι προσεγγίζοντας την επιστημονική φαντασία, άλλοι είναι αμιγώς ρεαλιστικοί.

Το διήγημα «Το φερμουάρ» είναι μια πολιτική σάτιρα σε έναν μελλοντικό κόσμο, όπου ο πρωταγωνιστής, #2587*, δέχεται την ύψιστη τιμή να καθίσει στις θέσεις των επισήμων, κοντά στον μεγάλο Αρχηγό, την ημέρα της παρέλασης για τη γιορτή του καθεστώτος. Μόνο που όλα καταλήγουν σε αποκαθήλωση όταν το φερμουάρ του παντελονιού του Αρχηγού χάσκει ανοιχτό. Το αποτέλεσμα φέρνει αναγκαστικό γέλωτα στους παριστάμενους (θυμίζει εικόνα από τη συγκέντρωση στη Β. Κορέα με τον Κιμ Γιονγκ Ουν να γελάει αναγκάζοντας όλους να γελάσουν) και καταδίκη στον πρωταγωνιστή και σε έναν ακόμη πολίτη που τόλμησε να δείξει στον Αρχηγό το ανοιχτό του φερμουάρ.

Κι όμως, δεν βρήκε το κουράγιο να σταθεί μπροστά της διεκδικώντας την αναβίωση του κοινού τους παρελθόντος. Ίσως γιατί τα προσωπικά του τείχη να αποδείχθηκαν πιο ισχυρά από το βερολινέζικο.

Το διήγημα «Μπορνχολμερστράσσε» μάς μεταφέρει στην πρώην Ανατολική Γερμανία, λίγο πριν και λίγο μετά την Πτώση του Τείχους. Είναι η πρωτοπρόσωπη αφήγηση ενός Ανατολικογερμανού ποιητή που έχασε την αγαπημένη του και της απευθύνει τον λόγο μέσω ενός ανεπίδοτου γράμματος. Σε αυτό της αποκαλύπτει πως ακολούθησε τα χνάρια της, αν και στο μεταξύ έφτιαξε τη ζωή του, έκανε οικογένεια και παιδιά, αλλά ποτέ δεν την ξέχασε. Κι όμως, δεν βρήκε το κουράγιο να σταθεί μπροστά της διεκδικώντας την αναβίωση του κοινού τους παρελθόντος. Ίσως γιατί τα προσωπικά του τείχη να αποδείχθηκαν πιο ισχυρά από το βερολινέζικο.

Το διήγημα «Σταθμός διοδίων» είναι αμιγώς ρεαλιστικό, αλλά και ένα από τα καλύτερα του βιβλίου. Ηρωίδα είναι μια γυναίκα που δουλεύει σε σταθμό διοδίων και μέσα στην πλήξη της βάρδιάς της σκέφτεται συνεχώς φανταστικά σενάρια, παρατηρεί τα χέρια των ανθρώπων που της δίνουν χρήματα, για να αποδειχθεί πως αυτό που αποζητάει είναι μια ηρωικό έξοδο από τον κλωβό στον οποίο είναι μαντρωμένη.

Το διήγημα «Ντούσκα» είναι κατεξοχήν επιστολικό. Πρόκειται για τη φανταστική αλληλογραφία της ηθοποιού Σάρα Μπερνάρ με τον μεφιστοφελικό Ρασπούτιν. Είμαστε στις αρχές του 20ού αιώνα, με τις δύο φυσιογνωμίες να ανταλλάσσουν μύχιες σκέψεις για τον βίο τους, τη φήμη και τη δύναμη που κατέχουν. Δύο αμφιλεγόμενες προσωπικότητες που στις φανταστικές επιστολές τους αναδεικνύουν τις κρυφές πτυχές τους, σαφώς πιο ανθρώπινες από αυτές που επέτρεψαν να εμφανιστούν δημόσια και που έχτισαν τον μύθο τους.

Ένα ζευγάρι την περίοδο της καραντίνας, εν μέσω καύσωνα, αποφασίζει να μεταβεί σε ένα ορεινό χωριό.

Το διήγημα «Καύσωνας» διατρέχει ένας ρεαλισμός που «βρέχεται» όμως έντονα κι από στοιχεία φανταστικά. Ο βαθμός επινοητικότητας του Αστερίου σε αυτή την ιστορία είναι υψηλός. Ένα ζευγάρι την περίοδο της καραντίνας, εν μέσω καύσωνα, αποφασίζει να μεταβεί σε ένα ορεινό χωριό. Εκεί συναντούν ένα άλλο ζευγάρι που διαθέτει πανδοχείο. Αποδεικνύονται πως είναι οι μόνοι κάτοικοι του τόπου, με αποτέλεσμα να κάνουν τις δουλειές των απόντων. Εν είδει σκυταλοδρομίας, το ένα ζευγάρι παραδίδει στο άλλο την ευθύνη του χωριού. Το τέλος του διηγήματος είναι ολότελα εμπνευσμένο.

Το διήγημα «Απογραφή» έχει ως πρωταγωνιστή έναν κριτικό κινηματογράφου που δέχεται μια πρόσκληση από το Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Αθηνών να μιλήσει για τις ξεχασμένες ταινίες του ελληνικού σινεμά. Εκεί συναντάει κάποιον άγνωστο που του μιλάει για την μισοτελειωμένη ταινία του Εμίλ Μικέ «Απογραφή». Ο άγνωστος είναι ο γιος του παραγωγού που ζητάει από τον πρωταγωνιστή να μεσολαβήσει ώστε να πειστεί ο εκκεντρικός σκηνοθέτης να ολοκληρώσει την ταινία εις μνήμην του πατέρα του. Ο Γιαννάτος (αυτό είναι το επώνυμο του πρωταγωνιστή) δέχεται και μάλιστα παίρνει μαζί του και την πρωταγωνίστρια της ταινίας, Ιζαμπέλ Μπλαν, για να ενισχύσει τη διαπραγμάτευση με τον απομονωμένο πια Μικέ. Η συνάντηση μαζί του θα εξελιχθεί σε μια πραγματεία περί των ορίων της τέχνης, τον μύθο και την παραποίησή του, και τη διαφυγή που όλοι ψάχνουμε από την πραγματικότητα μέσω της τέχνης.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χρήστος Αστερίου γεννήθηκε το 1971 στην Αθήνα. Έχει δημοσιεύσει μυθιστορήματα, διηγήματα και νουβέλες. Επιμελήθηκε τις επιστολές του Δ. Π. Παπαδίτσα προς τον Ε. Χ. Γονατά Να μου γράφεις έστω και βαδίζοντας (εκδόσεις Πατάκη, 2001) και μετέφρασε βιβλία λογοτεχνίας από τα γερμανικά (Κρίστα Βoλφ, Χανς-Γκέοργκ Γκάνταμερ, Κλέμενς Ζετς κ.ά.).

Από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα έργα του Το γυμνό της σώμα και άλλες παράξενες ιστορίες (2003) και Η εγγαστρίμυθη φάλαινα (2025).