«Ποιήματα 1974-2023» του Γιώργου Βέη (κριτική) – Ένα σώμα ποιητικών ιδεών και αξιών

Η συγκεντρωτική έκδοση λογοτεχνικών έργων, καθώς αποτυπώνει στάδια εξέλιξης συγγραφικής παραγωγής, προσκαλεί σε ποικίλες ελεύθερες περιηγήσεις με οδοδείκτες τις αυτοτελείς εκδόσεις κειμένων που αυτή περιλαμβάνει ως αρμούς σύνδεσης στη δομή ενός κειμενικού σύμπαντος και ως τεκμήρια διαχρονίας σε ό,τι αφορά τις διαρκείς διεργασίες σε προσωπικό εργαστήριο λογοτεχνικής γραφής.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, μέσα στη συγχρονία πλέον της συγκεντρωτικής έκδοσης, ο επίμονος αναγνώστης έχει την ευκαιρία αλλά και την άνεση να αποθησαυρίσει στοιχεία σχετικά με θεματικές και υφολογικές επιλογές που (πρέπει να) προσδιορίζουν μια πρωτότυπη δημιουργική παραγωγή ως ένα σύστημα προτάσεων για τις διαδικασίες, υπό τις οποίες η εξωτερική πραγματικότητα μετεξελίσσεται σε ένα σύνολο σημαινομένων με τη μορφή εσωτερικών τόπων.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, υποδεχόμαστε τώρα τη συγκεντρωτική έκδοση Ποιήματα 1974-2023 που αποδίδει παραστατικά τη σύνθεση ενός ιδιαιτέρως σημαντικού (και ρυθμιστικού σε ό,τι αφορά τη διαμόρφωση της καθ’ ημάς σύγχρονης πολιτισμικής αγοράς) κειμενικού σύμπαντος σε πλήρη ανάπτυξη, όπως αντιστοιχεί στη διαδοχή κειμένων από τις ποιητικές συλλογές του Γιώργου Βέη υπό τους τίτλους: Φόρμες και άλλα ποιήματα (1974), Κι άλλη ποίηση (1976), Όλοι κοιμούνται στο καράβι (1979), Ο δράκος του μεσημεριού (1983), Παράφραση της νύχτας (1989), Γεωγραφία κινδύνων (1994), Χρυσαλλίδα στον πάγο (1999), Υστερόγραφα γης (2004), Λεπτομέρειες κόσμων (2006), Ν, όπως Νοσταλγία (2008), Μετάξι στον κήπο (2010), Βλέπω (2013), Για ένα πιάτο χόρτα (2016), Βράχια (2020), Καταυλισμός (2023).

Καθώς ανακαλούμε μέσα στη συγχρονία της ανά χείρας συγκεντρωτικής έκδοσης την εξέλιξη της λογοτεχνικής παραγωγής του Γιώργου Βέη, ερχόμαστε να επισκεφθούμε και πάλι, ενδεχομένως και με νέα συνδυαστική αντίληψη, ενδιαφέρουσες θεματικές ισοτοπίες οργανωμένες κατά τη δημιουργική αξιοποίηση πραγμάτων, καταστάσεων, γεγονότων από τον ιδιωτικό και τον δημόσιο βίο, παράλληλα με την εξίσου δημιουργική αξιοποίηση τόπων και τοπόσημων από τον αντικειμενικό κόσμο που έχουν μετεξελιχθεί σε τοπία της υποκειμενικής πραγματικότητας κάτω από το βάρος βιωματικού υλικού και έχουν αποκτήσει μυθική διάσταση μέσα στις δομές των κειμενικών κόσμων.

Στο πλαίσιο αυτό θα εντοπίσουμε για άλλη μια φορά τη δυναμική εμπλοκή των όντων, των στοιχείων και των φαινομένων της φύσης, τα οποία σε διαρκή διαλεκτική ή και αντιστικτική σχέση με τον εσωτερικό άνθρωπο, ενίοτε ως προσωπεία αυτού, προπορεύονται, καθοδηγούν, υποβάλλουν αρχές αισθητικής, καθώς κωδικοποιούν την αρμονία, τον ρυθμό, την ισορροπία, την αναγέννηση ως μια εκδοχή αιωνιότητας μέσα στη ροή του χρόνου.

Οι θεματικές ισοτοπίες απετέλεσαν πεδία ευρηματικής διαχείρισης ποικίλων ζητημάτων ως τεκμήρια συνέχειας κατά την ανάπτυξη του κειμενικού σύμπαντος του Βέη, όπως είναι (σε μια κατ’ ανάγκην εδώ επιγραμματική όσο και επιλεκτική διατύπωση) οι διαπροσωπικές σχέσεις, η ανθρώπινη ύπαρξη, ο προσωπικός και ο γενικός χρόνος, οι εκλεκτικές συγγένειες, τα προϊόντα των αισθήσεων και το περιεχόμενο των συναισθημάτων, διαπολιτισμικά στοιχεία (δεδομένα μιας πολιτισμικής γεωγραφίας), η μνήμη και η λήθη, η ύλη και το άυλο στοιχείο, μορφές της ύλης που συγκρατούν και διασώζουν όσα ανήκουν στις διαστάσεις της άυλης πραγματικότητας (όπου περιλαμβάνονται τα όνειρα, η φαντασία, ο θάνατος). Και επίσης: ο έρως και η αγάπη, η πίστη, η προδοσία, η δικαίωση, η αλλοτρίωση, η αυτογνωσία, η βούληση.

Ο λόγος του ποιητή 

Στη συγχρονία της συγκεντρωτικής έκδοσης προβάλλεται, ως σταθερό εργαλείο διεκπεραίωσης των λεπτομερειών του κειμενικού σύμπαντος του Γιώργου Βέη, λόγος βιωματικός, παραστατικός, πνευματώδης, στοχαστικός, συνδηλωτικός, ενίοτε αφοριστικός, συχνά απροσδόκητος, πλήρης συναισθήματος, με την αμεσότητα της προφορικής επικοινωνίας και με την οικονομία της αφηγηματικότητας, ενισχυμένος αφενός με την ευρηματική όσο και συνδυαστική αξιοποίηση στοιχείων από τη λόγια μορφή της γλώσσας, και αφετέρου με εξίσου ευρηματικούς νεολογισμούς.

Εδώ αναγνωρίζουμε τις επιλογές και κυρίως τις αποκλίσεις από την κοινή χρήση της γλώσσας

Στο πλαίσιο αυτό, εντοπίζεται στη διαχρονία της η υφολογική δομή των ποιητικών συλλογών του Βέη που αποδίδει την αισθητική του κειμενικού του σύμπαντος. Εδώ αναγνωρίζουμε τις επιλογές και κυρίως τις αποκλίσεις από την κοινή χρήση της γλώσσας, όπου εντάσσεται η ευρηματική έως απροσδόκητη οργάνωση του φαινομένου της μεταφοράς.

Επαναπροσεγγίζουμε κείμενα περισσότερο ή λιγότερο εκτενή σε ποικίλες συνθέσεις ελεύθερων στίχων ενισχυμένων με ιδιαίτερους ρυθμικούς παράγοντες (μήκος των λέξεων και των στίχων, η θέση του τόνου με τον συνακόλουθο επιτονισμό του κειμένου, ποικίλες παρηχήσεις), ενδιαφέρουσες συνθέσεις σονέτου ως υφολογική σταθερά του Βέη, ευρηματικές εκδοχές για το χαϊκού και το τάνκα, επίσης: κείμενα σε ενιαία μορφή ή σε σύνθεση ενοτήτων, όπου εντάσσονται συνθέσεις σημασιολογικών και παραστατικών διπτύχων και πολυπτύχων, καθώς και κείμενα-μινιατούρες που αντιστοιχούν σε ευρηματικές γραμματικές εικόνες.

Πορτρέτα, τοπιογραφίες, χρώματα

Ο επίμονος αναγνώστης που είναι εξοικειωμένος με τη συγκριτική πρόσληψη των έργων της διανοίας, θα εκτιμήσει εδώ σε συγχρονική διάσταση τη λειτουργικότητα ενός ιδιαιτέρως ισχυρού υφολογικού παράγοντα που αντιπροσωπεύουν ακριβώς οι γραμματικές εικόνες ως παραστατική απόδοση, συχνά με τη μορφή παραστατικών προσωπείων, για πράγματα, καταστάσεις, γεγονότα, τόπους από την αντικειμενική πραγματικότητα και για όντα, στοιχεία, φαινόμενα από τον κόσμο της φύσης, αλλά και για νεκρές φύσεις.

Η συγκεντρωτική έκδοση προσκαλεί τον προσεκτικό αναγνώστη να ανιχνεύσει μια ιδιαίτερη πτυχή στον υφολογικό χαρακτήρα του κειμενικού σύμπαντος του Βέη

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται πορτρέτα και αυτοπροσωπογραφίες, συνθέσεις με παραστάσεις ποικίλων χαρακτήρων, τοπιογραφίες, και εδώ αναγνωρίζεται να αξιοποιείται ένα ευρύ φάσμα χρωμάτων (σε συνδυασμό και με το κιαροσκούρο) σαν ένας εικαστικός κώδικας συγγενής της δημιουργικής γραφής για την απόδοση τόσο φυσικών μορφών όσο και συνδηλώσεων.

Η συγκεντρωτική έκδοση προσκαλεί τον προσεκτικό αναγνώστη να ανιχνεύσει μια ιδιαίτερη πτυχή στον υφολογικό χαρακτήρα του κειμενικού σύμπαντος του Βέη που αντιπροσωπεύει η μεταγλωσσικότητα στη διάσταση της αξιοποίησης γλωσσικών στοιχείων ως δομικού υλικού για τη σημασιολογική οργάνωση λογοτεχνικού κειμένου με τη συνδρομή της μεταφοράς, ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως οχήματος για τη διατύπωση και μετάδοση πληροφοριών.

Ενώ η δημιουργική ανάγνωση θα εκτιμήσει τη διακειμενικότητα («συνάντηση» ποιημάτων του Βέη με κείμενα από την κλασική γραμματεία μέχρι τη νεώτερη ελληνική και ξένη λογοτεχνική, και όχι μόνον, παραγωγή) ως ενδιαφέροντα υφολογικό δείκτη ποιότητας στη δομή κειμενικού σύμπαντος, τόσο στη διάσταση διακειμενικών αναφορών, όσο και στη διάσταση «εγκιβωτισμένων» παραθεμάτων.

Ένα «corpus» ιδεών και αξιών

Η συγκεντρωτική έκδοση «επιτρέπει» να προσλάβουμε εν συνόλω και με (επίσης) συνδυαστική αντίληψη τη διακειμενικότητα ως διαδικασία αποκάλυψης λεπτομερειών από μια προσωπική μυθολογία με επιλεκτική επισήμανση πληροφοριών, σύμφωνα με υλικά από ένα πλούσιο βιωματικό και γνωστικό φορτίο και με συνεπαγόμενες εκλεκτικές συγγένειες που θα συνεχίσουν να καλλιεργούνται, εφόσον το κειμενικό σύμπαν θα συνεχίσει να διαστέλλεται με νέα ποιητικά έργα.

Τούτων δοθέντων, είναι φανερό ότι η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Γιώργου Βέη είναι δυνατόν να εκτιμηθεί ως ένα «corpus» ιδεών και αξιών που προσδιορίζουν τη συνεπή ανάπτυξη κειμενικού σύμπαντος δημιουργικής γραφής ως αποτύπωση δημιουργικής και στοχαστικής σκέψης, περαιτέρω δε (και κυρίως) ως ένα ισχυρό εργαλείο / «εγχειρίδιο» στη βασική βιβλιοθήκη της Νεοελληνικής Φιλολογίας.

*Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).

Αποσπάσματα από την έκδοση

Δειπνούσε ξένα αποθέματα
σε χρυσά πιάτα
δίχως μια κουβέντα για σένα.
Κάτω απ’ το φεγγάρι
διάβαζε τόμους έργων γνωστών
ούτε μια ματιά σ’ εφημερίδες.
[…]
Σπάνια φόραγε μάτια.
Ντύθηκε μια κόκκινη ποδιά
έβαψε τη βαλίτσα του στο αίμα
έβγαλε τα δόντια του
κι έφυγε…
Λένε, κάθε ηλιοτρόπιο ξέρει γι’ αυτόν
κάθε νεροποντή τον φέρνει πίσω.
(από το ποίημα «Φυγή» στη συλλογή Φόρμες και άλλα ποιήματα, 1974)

Θα θυμάσαι πάντα τον Δεκέμβρη
λες και ήθελε να καταργήσει
ακόμα και τον ουρανό
όχι εκείνον των υστερικών της αθανασίας
αλλά τον αποκλειστικά δικό μας
των απτών πραγμάτων
καθώς έμπαινε ανάμεσά μας
να χωρίσει το σώμα από τη μνήμη του
να ισοπεδώσει τα πάντα μέσα στον ασπροχιονιά
[…]
(από το ποίημα «Υπόθεση εργασίας» στη συλλογή Καταυλισμός, 2023)

Λίγα λόγια για τον ποιητή

Ο Γιώργος Βέης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1955. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί σε επτά ευρωπαϊκές γλώσσες και στα κινεζικά. Το πρώτο του βιβλίο, Φόρμες και άλλα ποιήματα, εκδόθηκε το 1974. Από το 1976 ασχολείται με την κριτική της λογοτεχνίας.

Διετέλεσε Πρόξενος στη Νέα Υόρκη, Γενικός Πρόξενος στο Ντόρτμουντ, στη Μελβούρνη, στο Χονγκ Κονγκ και στο Μακάο, σύμβουλος Πρεσβείας στο Πεκίνο και στη Σεούλ, επιτετραμμένος στο Καμερούν, με παράλληλη διαπίστευση στο Τσαντ, στο Σάο Τομέ-Πρινσίπε, στην Γκαμπόν, στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και στη Γουϊνέα του Ισημερινού. Διετέλεσε πρέσβης στο Σουδάν, με παράλληλη διαπίστευση στη Σομαλία. Το 2010 τοποθετήθηκε πρέσβης στην Ινδονησία, με παράλληλη διαπίστευση στη Μαλαισία, στο Σουλτανάτο του Μπρουνέι και στο Ανατολικό Τιμόρ.

Έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Μαρτυρίας το 2000, για το βιβλίο Ασία, Ασία, και με το Κρατικό Βραβείο Χρονικού-Μαρτυρίας το 2010, για το βιβλίο Από το Τόκιο στο Χαρτούμ. Η ποιητική του συλλογή Λεπτομέρειες κόσμων (εκδ. Ύψιλον) απέσπασε το Βραβείο Λάμπρος Πορφύρας της Ακαδημίας Αθηνών το 2007. Το 2012 του απονεμήθηκε ο Ανώτερος Ταξιάρχης του Φοίνικος για τις υπηρεσίες του στο διπλωματικό σώμα. Το 2014 τιμήθηκε με το Βραβείο Ποίησης του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών, για το σύνολο του έργου του. Τον Ιούλιο του 2015 προήχθη κατ' απόλυτη εκλογή από τον βαθμό του Πληρεξούσιου Υπουργού Α' στον βαθμό του Πρέσβεως και διορίστηκε Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στην UNESCO. Τιμήθηκε με το Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο Μαρτυρίας - Βιογραφίας - Χρονικού - Ταξιδιωτικής Λογοτεχνίας του 2016 για το βιβλίο του με τίτλο Παντού: Μαρτυρίες, μεταμορφώσεις. 

Είναι μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας Συγγραφέων.

Είναι Επίτιμος διδάκτωρ του Φιλολογικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.