«Άγγελος Εσμεράλντα» του Ντον ΝτεΛίλο (κριτική) – Ανατέμνοντας την κοινωνία της διακινδύνευσης

Στην πρόσφατη συζήτησή μας με τον Κώστα Κατσουλάρη στο πλαίσιο του «Βίος και Πολιτεία», ήρθε στην επιφάνεια, μεταξύ άλλων πολλών και ενδιαφερόντων, η συλλογή του Ντον ΝτεΛίλο, Άγγελος Εσμεράλδα. Πρόκειται για εννιά διηγήματα γραμμένα σ’ όλο το μήκος της συγγραφικής ζωής του ΝτεΛίλο, για τη ζωή και τον θάνατο, το παγκόσμιο και το τοπικό, την αλλοτρίωση και την ηθική. Εν μέρει μάλιστα μας αφορούν άμεσα καθώς κάποια εξ αυτών αναφέρονται ευθέως στην σύγχρονη Ελλάδα, αφορμώμενα από την εδώ παραμονή του στα τέλη της δεκαετίας του ’70.

Η παγωμένη ομορφιά του βλέμματος του 89χρονου σήμερα ΝτεΛίλο ανατέμνει για πρώτη φορά εδώ σε μικρή φόρμα την κοινωνία της διακινδύνευσης, ανασκάπτοντας τα πολιτισμικά μας ερείπια. Πρόκειται για την θεματική που διασχίζει όλο το έργο του από την ύστερη δεκαετία του ’70 ως τα σήμερα. Ο συγγραφέας αποφασίζει να εμφανισθεί εδώ μετά από μία μιάμιση ντουζίνα μυθιστορήματα με μια συλλογή διηγημάτων που είναι γραμμένα από το 1979 ως το 2011, και εμφανίζουν μεν τεράστιες αποκλίσεις στο θεματικό υλικό τους, αλλά ταυτόχρονα μια παράδοξη συνέπεια ως προς τη θεματική.

Όπως σε όλο το έργο του και κυρίως στα διασημότερα μυθιστορήματά του (Λευκός θόρυβος, Μάο ΙΙ, Κοσμόπολις, Υπόγειος κόσμος) οι συγγραφικές εμμονές του ΝτεΛίλο συνοψίζονται κατά τη γνώμη μου στην αυτονόμηση της τεχνολογίας από την κοινωνία και στην διαβίωση σε μια δομική κατάσταση διακινδύνευσης, όπως εύστοχα την περιέγραψε ο Γερμανός φιλόσοφος Ούλριχ Μπεκ. Από το τοξικό χημικό νέφος και την εκκένωση μιας μικρής πόλης στον Λευκό θόρυβο, ως την αποξένωση ενός ζάπλουτου χρηματιστή που διαβιεί σε μια λιμουζίνα στο Κοσμόπολις, από την έρημη χώρα των πυρηνικών δοκιμών στον Υπόγειο κόσμο ως την δομική τρομοκρατία στα Ονόματα και την καταστροφή των διδύμων πύργων στο Σημείο Ωμέγα (όλα από τις εκδόσεις Εστία) ο ΝτεΛίλο ανασκάπτει με συνέπεια τα ερείπια ενός οικουμενικού πολιτισμού, όπου το απρόβλεπτο έχει υπερβεί κατά πολύ τις φυσικές καταστροφές και όπου τα απόβλητα της αναπτυξιακής διαδικασίας καταλήγουν σε μια αχανή χωματερή. Υποκείμενο της καταστροφής είναι ο άνθρωπος. Αντικείμενό της ομοίως.

Τα διηγήματα

Και ποιες είναι οι ιστορίες που αφηγείται εδώ; Η χρηματιστηριακή κρίση και η κοινωνική αναταραχή στην Ελλάδα και το Ντουμπάι γίνονται θέμα συζήτησης μεταξύ κάποιων φυλακισμένων για οικονομικά εγκλήματα («Σφυρί και δρεπάνι»). Δυο καλόγριες καταφεύγουν σε εντελώς διαφορετικές μεθόδους αντιμετώπισης του τραύματος που τους προκάλεσε ο βίαιος θάνατος μιας μικρής άστεγης σε μια περιοχή του Μπρονξ που έχει μετατραπεί σε χωματερή ανθρώπινων αποβλήτων στο ομότιτλο με τη συλλογή αφήγημα («Άγγελος Εσμεράλντα»). Ένα ζευγάρι παγιδεύεται στον τροπικό παράδεισο ενός νησιού της Καραϊβικής και η πλήξη δίνει το χέρι στην ανημπόρια και τον τρόμο για το απρόβλεπτο, σε μια ιστορία όπου μόνο ο έρωτας μπορεί να δώσει μια κάποια λύση («Δημιουργία»). Ένας δρομέας ανασυγκροτεί στο νου του την ιστορία της απαγωγής ενός παιδιού προσπαθώντας να δώσει μορφή στο ανείπωτο («Ο δρομέας»). Μια νεαρή Αμερικανίδα προσπαθεί να ανακάμψει ψυχικά μετά το σεισμό του 1981 στην Αθήνα και βρίσκει τη λύτρωση σε ένα μινωικό αγαλματίδιο («Η φιλντισένια ακροβάτισσα»). Δυο φοιτητές σε μια παγωμένη πανεπιστημιούπολη δίνουν νόημα στην πραγματικότητα μέσω των αριθμών, ενώ επινοούν την ιστορία ενός μοναχικού γέροντα αξιοποιώντας τα διδάγματα του μαθήματος της λογικής («Μεσάνυχτα με Ντοστογιέφσκι»).

«Υπάρχει μια γλύκα στη χροιά της φωνής του νέου που τραγουδάει, ένα απλό σφρίγος που ο χρόνος και η απόσταση και ο τυχαίος θόρυβος έχουν περιβάλει με ευγλωττία και νοσταλγία».

Στη διάρκεια του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου, οι επιβαίνοντες σε ένα διαστημικό βομβαρδιστικό ξαναδιαβάζουν τις ποιότητες του Γαλάζιου Πλανήτη, επανεκτιμούν το πυκνό υφάδι της ζωής και τον υφή των χρωμάτων, ενώ ακούνε ραδιοφωνικές φωνές από τον απόμακρο εικοστό αιώνα («Ανθρώπινες στιγμές στον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο»). Σε μια απ’ αυτές ένας άντρας και μια γυναίκα ανταλλάσσουν επίκαιρα σχόλια, ελαφρά, δηκτικά, πλακατζίδικα. «Υπάρχει μια γλύκα στη χροιά της φωνής του νέου που τραγουδάει, ένα απλό σφρίγος που ο χρόνος και η απόσταση και ο τυχαίος θόρυβος έχουν περιβάλει με ευγλωττία και νοσταλγία». Τέλος, στα δύο απομένοντα διηγήματα της συλλογής («Μπάαντερ Μάινχοφ» και «Η θεονήστικη») ο ΝτεΛίλο αρθρώνει τις ζωές των μοναχικών, παραιτημένων ηρώων του μέσω της κοινωνίας του θεάματος και της εικονοποιίας, χωρίς ωστόσο οι ιστορίες τους να αποδειχθούν ικανές να συγκλίνουν και να ανασυντεθούν. Η ανία και ο τρόμος θα συζευχθούν χωρίς προοπτική λύτρωσης.

Αυτό είναι όλο; Όχι ακριβώς. Γιατί ο ΝτεΛίλο ανακαλύπτει με εμμονή την ομορφιά των άσχημων πραγμάτων και είναι αυτό που μετατρέπει μια απαισιόδοξη προφητεία σε ουσιώδη τέχνη. Λέει λ.χ. στο «Άγγελος Εσμεράλδα»:

«...διακόσιοι άνθρωποι μπουλούκι σε μια νησίδα του δρόμου στο κατώτατο σημείο του Μπρονξ, όπου ο αυτοκινητόδρομος περνά πάνω από την αγορά του σταθμού και οι πολλαπλές ράγες εκτείνονται προς τα στενά, όλη αυτή η βιομηχανική εγκατάλειψη που ραγίζει την καρδιά με τη δύστροπη ομορφιά της Ύφεσης - οι ράμπες όπου φυτρώνουν ψηλά αγριόδενδρα και η παλιά σιδηροδρομική γέφυρα που περνά πάνω από τον Ποταμό Χάρλεμ, έχοντας ένα περίτεχνο πύργο στην κάθε μεριά,

»γέφυρα που ίσως ταλαντεύεται ελαφρά στον επίμονο άνεμο».

Η Ματιά στα Πράγματα 

Δύστροπη ομορφιά, λοιπόν, που επιμένει ακόμη και στις εσχατιές της ανθρώπινης ύπαρξης. Τα αστικά τοπία του ΝτεΛίλο συναρμόζονται με το ανθρωπολογικό τοπίο της ύστερης βιομηχανικής κοινωνίας, με την αναζήτηση νοήματος στις ασύμπτωτες γλώσσες της ανθρώπινης πανίδας, με τους θαμμένους πολιτισμούς (εξ ου και η εμμονική ενασχόλησή του με την Ελλάδα όπου έζησε με διαλείμμετα για κάπου δυόμιση χρόνια). Οι ήρωές του σ’ αυτή τη συλλογή αναζητούν επίμονα μια ιστορία για τους ίδιους και τους ομοίους τους, που παρελαύνουν σαν φευγαλέες εικόνες μέσα από το οπτικό τους πεδίο. Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυρισθεί κανείς ότι η συλλογή αυτή διηγημάτων αφορά τη Ματιά στα Πράγματα, τον τρόπο που εισπράττουμε και μεταπλάθουμε την πραγματικότητα ώστε να της δώσουμε μια συνεκτική μορφή – μια ερμηνεία.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι φυλακισμένοι ήρωές του στο «Σφυρί και δρεπάνι» -το καλύτερο, για μένα, διήγημα της συλλογής- είναι σαν λοβοτομημένοι, καθώς έχουν στερηθεί πληκτρολόγια, κινητά, καλώδια και κουμπιά

Ή αλλιώς, αφορά τους τρόπους με τους οποίους συμπληρώνουμε τα αποσιωπητικά..., αρθρώνουμε τα φευγαλέα νοήματα, προσπαθούμε να βγάλουμε άκρη μέσα από τον πληροφοριακό ορυμαγδό. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι φυλακισμένοι ήρωές του στο «Σφυρί και δρεπάνι» -το καλύτερο, για μένα, διήγημα της συλλογής- είναι σαν λοβοτομημένοι, καθώς έχουν στερηθεί πληκτρολόγια, κινητά, καλώδια και κουμπιά, όλο τον ηλεκτρονικό, διαρκώς μεταβαλλόμενο εξοπλισμό που τους συνέδεε με έναν έτσι κι αλλιώς «αδιανόητο» κόσμο. Και βρίσκουν νόημα σε ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα όπου οι δυο μικρές κόρες του αφηγητή παίζουν σε σκετς, γραμμένο από τη μάνα τους, τη χρεοκοπία του Ντουμπάι και την καταστροφή της Ελλάδας, εκφωνώντας τις ακατανόητες λέξεις Χονγκ Κονγκ, Χανγκ Σενγκ, Νάζντακ, Αμπού Ντάμπι για να καταλήξουν εν χορώ με τις παιδικές φωνούλες τους ενώ οι διαδηλώσεις μαίνονται στην Αθήνα:

«Στάλιν Χρουτσώφ Κάστρο Μάο
Λένιν Μπρέζνιεφ Ένγκελς - πάο!»

Το «πάο», εν είδει έκρηξης, συνοδεύει τον χορό των φυλακισμένων φοροφυγάδων, κλεπταποδόχων, διακινητών όπλων και ειδικών στις όφσορ και τα χετζ-φαντς που ανασύρουν τεμαχισμένες εικόνες από τα «μπάζα της μνήμης». Στο βάθος της διαδήλωσης αναφέρεται ένα πανό με το σφυρί και το δρεπάνι, που απετέλεσε μάλιστα για τον Ντον ΝτεΛίλο το έναυσμα για την συγγραφή. Ε, πώς να μην του δώσει άφθονα ερεθίσματα η Ελλάδα;

*Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο του βιβλίο είναι η συλλογή διηγημάτων «Τα θαύματα του κόσμου» (εκδ. Καστανιώτη).

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Ντον ΝτεΛίλλο γεννήθηκε στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης το 1936. Δημοσίευσε το πρώτο του διήγημα σε ηλικία είκοσι τριών ετών. Έκτοτε εξέδωσε δώδεκα μυθιστορήματα και δύο θεατρικά έργα. Είναι ο πρώτος Αμερικανός που τιμήθηκε με το Jerusalem Prize, το 1999, για το συνολικό του έργο.

Άλλες σημαντικές διακρίσεις: -National Book Award για το μυθιστόρημα Λευκός θόρυβος. -Irish Times International Fiction Prize για το Ζυγός. -PEN/Faulkner Award for Fiction για το Μάο ΙΙ -Το μνημειώδες μυθιστόρημα του ΝτεΛίλλο Υπόγειος κόσμος απέσπασε το Howells Medal της Αμερικανικής Ακαδημίας Γραμμάτων και Τεχνών ως το σημαντικότερο λογοτεχνικό έργο των τελευταίων ετών.